માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તત્રાપ્સરા વપુર્નામ મુનિક્ષોભણગર્વિતા । પ્રત્યુવાચાદ્ય યાસ્યામિ યત્રાસૌ સંસ્થિતો મુનિઃ॥૧.

ત્યાં વપુ નામની એક અપ્સરા, મુનિઓને ઉશ્કેરવામાં ગર્વ કરતી, બોલી: 'આજે હું એ મુનિ જ્યાં છે ત્યાં જઇશ.'

અદ્ય તં દેહયન્તારં પ્રયુક્તેન્દ્રિયવાજિનમ્ । સ્મરશસ્ત્રગલદ્રશ્મિં કરિષ્યામિ કુસારથિમ્॥૧.

આજે હું કામદેવની મદદથી, જેના બાણોમાં કામરસ ટપકે છે, એ મુનિને, જે ઇન્દ્રિયજિત છે, માની લઉં છું.

બ્રહ્મા જનાર્દનો વાપિ યદિ વા નીલલોહિતઃ । તમપ્યદ્ય કરિષ્યામિ કામબાણક્ષતાન્તરમ્॥૧.

બ્રહ્મા હોય કે જનાર્દન કે નિલકંઠ પણ હોય, આજે હું એમને પણ કામના બાણથી ઘાયલ કરી શકું એવી શક્તિ ધરાવું છું.

ઇત્યુક્ત્વા પ્રજગામાથ પ્રાલેયાદ્રિં વપુસ્તદા । મુનેસ્તપઃ પ્રભાવેણ પ્રશાન્તશ્વાપદાશ્રમમ્॥૧.

આવી વાત કહીને, વપુ એ સમયે હિમાલય પર્વત પર, એ મુનિની આશ્રમ પાસે પહોંચી, જ્યાં મુનિના તપના પ્રભાવથી જંગલી પ્રાણીઓ પણ શાંત હતા.

સ પુંસ્કોકિલમાધુર્યા યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ । ક્રોશમાત્રં સ્થિતા તસ્માદગાયત વરાપ્સરાઃ॥૧.

જ્યાં એ મહામુનિ રહેતા, જેનું સ્વર પુરુષ કોયલ જેટલું મધુર હતું, ત્યાંથી થોડું દૂર ઊભી રહી, એ ઉત્તમ અપ્સરાએ ગાન શરૂ કર્યું.

તદ્ગીતધ્વનિમાકર્ણ્ય મુનિર્વિસ્મિતમાનસઃ । જગામ તત્ર યત્રાસ્તે સા બાલા રુચિરાનના॥૧.

એ ગીતની ધ્વનિ સાંભળી, મુનિ આશ્ચર્યચકિત મનથી, એ સુંદર ચહેરાવાળી યુવતી જ્યાં હતી ત્યાં ગયા.

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં મુનિઃ સંસ્તભ્ય માનસમ્ । ક્ષોભણાયાગતાં જ્ઞાત્વા કોપામર્ષસન્વિતઃ॥૧.

એ સુંદર અંગવાળી ને જોઈ, મુનિએ મન સંયમમાં રાખ્યું; જાણ્યું કે એ તેને ઉશ્કેરવા આવી છે, તો ગુસ્સો અને અપમાનથી ભરાયા.

ઉવાચેદં તતો વાક્યં મહર્ષિસ્તાં મહાતપાઃ॥૧.

પછી એ મહાતપસ્વી મહર્ષિએ, એને આ રીતે કહ્યું.

યસ્માદ્દુઃ ખાર્જિતસ્યેહ તપસો વિધ્નકારણાત્ । આગતાસિ મદોન્મત્તે મમ દુઃ ખાય ખેચરિ॥૧.

હે આકાશમાં વિહરનારી, તું અહંકારમાં આવીને મારા કઠિન તપને ભંગ કરવા આવી છે, એથી તું મને દુઃખ આપી છે.

તસ્માત્ સુપર્ણગોત્રે ત્વં મત્ક્રોધકલુષીકૃતા । જન્મ પ્રાપ્સ્યસિ દુષ્પ્રજ્ઞે યાવદ્વર્ષાણિ ષોડશ॥૧.

એથી, મારા ક્રોધથી કલુષિત થઈ, હે મૂર્ખ, તારે સુપર્ણ વંશમાં, એટલે પક્ષીરૂપે, શોળ વર્ષ સુધી જન્મ લેવો પડશે.

નિજરૂપં પરિત્યજ્ય પક્ષિણીરૂપધારિણી । ચત્વારસ્તે ચ તનયા જનિષ્યન્તેઽધમાપ્સરાઃ॥૧.

તું તારો સ્વરૂપ છોડીને, પક્ષીની દેહ ધારણ કરીશ, અને તારા ચાર પુત્રો જન્મશે, હે નીચ અપ્સરા.

અપ્રાપ્ય તેષુ ચ પ્રીતિં શસ્ત્રપૂતા પુનર્દિવિ । વાસમાપ્સ્યસિ વક્તવ્યં નોત્તરં તે કથઞ્ચન॥૧.

એમાં તને આનંદ નહીં મળે, પણ આ શાપથી શુદ્ધ થઈ, તું ફરી સ્વર્ગમાં વાસ પામશે; પણ તારે એક શબ્દ પણ જવાબમાં બોલવો નહીં.

ઇતિ વચનમસહ્યં કોપસંરક્તદૃષ્ટિશ્ ચલકલબલયાં તાં માનિનીં શ્રાવયિત્વા । તરલતરતરઙ્ગાં ગાં પરિત્યજ્ય વિપ્રઃ પ્રથિતગુણગણૌઘાં સંપ્રયાતાઃ ખગઙ્ગામ્॥૧.

આ રીતે અસહ્ય શાપ ઉચ્ચારી, ક્રોધથી લાલ આંખે, એ ધ્રુજતી, અહંકારવાળી અપ્સરાને છોડી, એ મહાન ગુણોથી પ્રસિદ્ધ મુનિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. અને એ અપ્સરા, મન તરંગિત થઈ, પૃથ્વી છોડીને પક્ષીઓમાં જન્મી.

; ધર્મપક્ષિણ ઊચુઃ હરિશ્ચન્દ્રેતિ રાજર્ષિરાસીત્ ત્રેતાયુગે પુરા । ધર્માત્મા પૃથિવીપાલઃ પ્રોલ્લસત્કીર્તિરુત્તમઃ॥૭.

ત્રેતાયુગમાં એક રાજર્ષિ હતા, જેમનું નામ હરિશ્ચંદ્ર હતું. એ પૃથ્વી પર રાજ કરતા અને ધર્મમાં અડગ હતા. એમની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસરી હતી.

ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં નૃણામ્ । નાધર્મરુચયઃ પૌરાસ્તસ્મિન્ શાસતિ પાર્થિવે॥૭.

એમના રાજમાં ન તો દુર્ભિક્ષ હતું, ન રોગ, ન અકાળમૃત્યુ, અને ન તો નાગરિકો અધર્મ તરફ વળતા.

બભૂવુર્ન તથોન્મત્તા ધન-વીર્ય-તપોમદૈઃ । નાજાયન્ત સ્ત્રિયશ્ચૈવ કાશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનાઃ॥૭.

કોઈ પણ ધન, બળ કે તપના ઘમંડથી ઉન્મત્ત નહોતાં. અને કોઈ સ્ત્રી એવી જન્મતી નહોતી કે જેને યુવાની પ્રાપ્ત ન થઈ હોય.

સ કદાચિન્મહાબાહુરરણ્યેઽનુસરન્ મૃગમ્ । શુશ્રાવ શબ્દમસકૃત્ ત્રાયસ્વેતિ ચ યોષિતામ્॥૭.

એક વખત એ મહાબળવાન રાજા જંગલમાં હરણનો પીછો કરતાં હતાં, ત્યારે એમણે વારંવાર સ્ત્રીઓની 'અમને બચાવો!' એવી બૂમો સાંભળી.

સ વિહાય મૃગં રાજા મા ભૈષીરિત્યભાષત । મયિ શાસતિ દુર્મેધાઃ કોઽયમન્યાયવૃત્તિમાન્॥૭.

રાજાએ હરણને છોડી દીધું અને કહ્યું, 'ડરશો નહીં!' અને વિચાર્યું—'મારા રાજમાં એવો કોણ છે, જે દુષ્કર્મ કરે છે?'

તત્ક્રન્દિતાનુસારી ચ સર્વારમ્ભવિઘાતકૃત્ । એકસ્મિન્નન્તરે રૌદ્રો વિઘ્નરાટ્ સમચિન્તયત્॥૭.

એ બૂમોનો પીછો કરતાં રાજાએ બધા વિઘ્નોનું કારણ એવા ભયાનક પ્રાણીનો સામનો કર્યો, જે વિચારવા લાગ્યો.

વિશ્વામિત્રોઽયમતુલં તપ આસ્થાય વીર્યવાન્ । પ્રાગસિદ્ધાભવાદીનાં વિદ્યાઃ સાધ્યતિ વ્રતી॥૭.

'આ તો વિશ્વામિત્ર છે, જે અસાધારણ તપ અને બળ ધરાવે છે. એ દેવતાઓએ પ્રાપ્ત કરેલી વિદ્યા વ્રત દ્વારા પ્રાપ્ત કરી રહ્યો છે.'

સાધ્યમાનાઃ ક્ષમામૌનચિત્તસંયમિનામુના । તા વૈ ભયાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ કથં કાર્યમિદં મયા॥૭.

'એ ધીરજ, મૌન અને મનની એકાગ્રતાથી એ વિદ્યા મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. એથી ડરીને આ સ્ત્રીઓ રડે છે—હવે હું શું કરું?'

તેજસ્વી કૌશિકશ્વેષ્ઠો વયમસ્ય સુદુર્બલાઃ । ક્રોશન્ત્યેતાસ્તથા ભીતા દુષ્પારં પ્રતિભાતિ મે॥૭.

'બળવાન કૌશિક ઘોડાઓથી સુરક્ષિત છે અને અમે બહુ જ નબળા છીએ. આ ભયભીત સ્ત્રીઓ રડે છે અને મને એ પાર કરવું અશક્ય લાગે છે.'

અથવાયં નૃપઃ પ્રાપ્તો મા ભૈરિતિ વદન્ મુહુઃ । ઇમમેવ પ્રવિશ્યાશુ સાધયિષ્યે યથેપ્સિતમ્॥૭.

'કેવું તો, આ રાજા આવી ગયો છે અને વારંવાર 'ડરશો નહીં' કહે છે; હવે હું ઝડપથી એમાં પ્રવેશી જઈશ અને જે ઇચ્છું તે હાંસલ કરીશ.'

ઇતિ સંચિન્ત્ય રૌદ્રેણ વિઘ્નરાજેન વૈ તતઃ । તેનાવિષ્ટો નૃપઃ કોપાદિદં વચનમબ્રવીત્॥૭.

આ રીતે વિચારીને એ ભયાનક વિઘ્નોના રાજાએ રાજામાં પ્રવેશ કર્યો અને ગુસ્સાથી રાજાએ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

કોઽયં બઘ્નાતિ વસ્ત્રાન્તે પાવકં પાપકૃન્નરઃ । બલોષ્ણતેજસા દીપ્તે મયિ પત્યાવુપસ્થિતે॥૭.

'મારે હાજરીમાં, વસ્ત્રના છેડે અગ્નિ પ્રગટાવીને, બળ અને તેજથી દહકતો આ પાપી માણસ કોણ છે?'

સોઽદ્ય મત્કાર્મુકાક્ષેપ-વિદીપિતદિગન્તરૈઃ । શરૈર્વિભિન્નસર્વાઙ્ગો દીર્ઘનિદ્રાં પ્રવેક્ષ્યતિ॥૭.

'આજે મારા ધનુષ્યના તીરો, જે ચારે દિશા પ્રકાશિત કરે છે, એના ઘા થી એનું શરીર છિન્નભિન્ન થઈને લાંબી ઊંઘમાં જતું રહેશે.'

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્રુત્વા તન્નૃપતેર્વચઃ । ક્રુદ્ધે ચર્ષિવરે તસ્મિન્ નેશુર્વિદ્યાઃ ક્ષણેન તાઃ॥૭.

રાજાના આ વચન સાંભળી વિશ્વામિત્ર ગુસ્સે થઈ ગયા. જ્યારે એ મહર્ષિ ક્રોધિત થયા, ત્યારે એ વિદ્યા પળમાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

સ ચાપિ રાજા તં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રં તપોનિધિમ્ । ભીતઃ પ્રાવેપતાત્યર્થં સહસાશ્વત્થપર્ણવત્॥૭.

અને રાજાએ જ્યારે તપના ખજાના એવા વિશ્વામિત્રને જોયા, ત્યારે એ ખૂબ ડરી ગયા અને અચાનક અશ્વત્થના પાંદડા જેવી કાંપી ઉઠ્યા.

સ દુરાત્મન્નિતિ યદા મુનિસ્તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ । તતઃ સ રાજા વિનયાત્ પ્રણિપત્યાભ્યભાષત॥૭.

જ્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'તુ દુષ્ટ છે,' અને ત્યાં ઊભા રહ્યા, ત્યારે રાજાએ વિનમ્રતાથી નમન કરીને કહ્યું.