માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં હરિશ્ચન્દ્રવિચેષ્ટિતમ્ । અતઃ પરં કથાશેષઃ શ્રૂયતાં મુનિસત્તમ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: હરિશ્ચંદ્રના બધા કાર્યો તને કહી દીધાં. હવે, મુનિશ્રેષ્ઠ, આગળની કથા સાંભળ.

વિપાકો રાજસૂયસ્ય પૃથિવીક્ષયકારણમ્ । તદ્વિપાકનિમિત્તઞ્ચ યુદ્ધમાડિબકં મહત્॥૮.

રાજસૂય યજ્ઞનું પરિણામ, પૃથ્વીનો વિનાશ અને આડિબક નામના મહાયુદ્ધનું કારણ—આ બધું હવે સાંભળ.

પક્ષિણ ઊચુઃ રાજ્યચ્યુતે હરિશ્ચન્દ્રે ગતે ચ ત્રિદશાલયમ્ । નિશ્ચક્રામ મહાતેજા જલવાસાત્ પુરોહિતઃ॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે હરિશ્ચંદ્રનું રાજ્ય છીનવાયું અને તે દેવલોકમાં ગયો, ત્યારે તેજસ્વી પુરોહિત જળવાસમાંથી બહાર આવ્યા.

વશિષ્ઠો દ્વાદશાબ્દાન્તે ગઙ્ગાપર્યુષિતો મુનિઃ । શુશ્રાવ ચ સમસ્તન્તુ વિશ્વામિત્રવિચેષ્ટિતમ્॥૯.

ગંગા કિનારે બાર વર્ષ વિતાવ્યા પછી મહર્ષિ વશિષ્ઠે વિશ્વામિત્રના બધા કાર્યો વિશે જાણ્યું.

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નાશઞ્ચ રાજ્ઞશ્ચોદારકર્મણઃ । ચણ્ડાલસમ્પ્રયોગઞ્ચ ભાર્યાતનયવિક્રયમ્॥૯.

હરિશ્ચંદ્રના વિનાશ, ઉદાર રાજાની ચંડાલ સાથેની સંગતિ અને પત્ની-પુત્રના વેચાણ વિશે પણ તેણે સાંભળ્યું.

સ શ્રુત્વા સુમાહભાગઃ પ્રીતિમાનવનીપતૌ । ચકાર કોપં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રમૃષિં પ્રતિ॥૯.

આ સાંભળીને, અત્યંત ભાગ્યશાળી રાજા આનંદિત થયો, પણ તેજસ્વી ઋષિએ વિશ્વામિત્ર પર ક્રોધ કર્યો.

વશિષ્ઠ ઉવાચ મમ પુત્રશતં તેન વિશ્વામિત્રેણ ઘાતિતમ્ । તત્રાપિ નાભવત્ ક્રોધસ્તાદૃશો યાદૃશોઽદ્ય મે॥૯.

વશિષ્ઠએ કહ્યું: મારા સો પુત્રોને વિશ્વામિત્રે મારી નાખ્યા હતા, છતાં એ સમયે મને એટલો ક્રોધ આવ્યો નહોતો જેટલો આજે છે.

શ્રુત્વા નરાધિપમિમં સ્વરાજ્યાદવરોપિતમ્ । મહાત્માનં મહાભાગં દેવબ્રાહ્મણપૂજકમ્॥૯.

જ્યારે સાંભળ્યું કે આ મહાન આત્માવાળા, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરનારા રાજાને પોતાના રાજ્યમાંથી વંચિત કરવામાં આવ્યો છે,

યસ્માત્ સ સત્યવાક્ શાન્તઃ શત્રાવપિ વિમત્સરઃ । અનાગાશ્ચૈવ ધર્માત્મા અપ્રમત્તો મદાશ્રયઃ॥૯.

કારણ કે એ રાજા સત્યવાદી, શાંત, દુશ્મન પ્રત્યે પણ ઈર્ષ્યા વિનાનો, નિર્દોષ, ધર્મનિષ્ઠ, સાવધાન અને સ્વયંસંયમી હતો,

સપત્નીભૃત્યપુત્રસ્તુ પ્રાપિતોઽન્ત્યાં દશાં નૃપઃ । સ રાજ્યાચ્ચ્યાવિતોઽનેન બહુશશ્ચ ખિલીકૃતઃ॥૯.

એ રાજાને, તેની રાણીઓ, દાસો અને પુત્રો સાથે, અત્યંત નીચી સ્થિતિમાં પહોંચાડી દેવામાં આવ્યો; તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો અને વારંવાર અપમાનિત કર્યો.

તસ્માદ્ દુરાત્મા બ્રહ્મદ્વિટ્ પ્રાજ્ઞાનામવરોપિતઃ । મચ્છાપોપહતો મૂઢઃ સ બકત્વમવાપ્સ્યતિ॥૯.

એથી, એ દુષ્ટ આત્માવાળું, બ્રાહ્મણદ્વેષી, જ્ઞાનો દ્વારા ત્યજાયેલું અને મારા શાપથી પીડાયેલું મૂર્ખ, હવે બગલ બની જશે.

પક્ષિણ ઊચુઃ શ્રુત્વા શાપં મહાતેજા વિશ્વામિત્રોઽપિ કૌશિકઃ । ત્વમપ્યાડિર્ભવસ્તેવતિ પ્રતિશાપમયચ્છત॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: એ શાપ સાંભળીને, મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્રે પણ તને પ્રતિશાપ આપ્યો: 'તું પણ બગલો બની જજે.'

અન્યોઽન્યશાપાત્ તૌ પ્રાપ્તૌ તિર્યક્ત્વં પરમદ્યુતી । વશિષ્ઠઃ સ મહાતેજા વિશ્વામિત્રશ્ચ કૌશિકઃ॥૯.

એ રીતે, એકબીજાને શાપ આપવાથી, મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠ અને કુશના વંશજ વિશ્વામિત્ર બંને પક્ષીરૂપે જન્મ્યા.

અન્યજાતિસમાયોગં ગતાવપ્યમિતૌજસૌ । યુયુધાતેઽતિસંરબ્ધૌ મહાબલપરાક્રમૌ॥૯.

બીજી જાતિમાં જન્મ્યા છતાં, એ બંને અપરિમિત શક્તિ અને ભારે ક્રોધથી ભરેલા, મહાબળ અને પરાક્રમથી એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે પ્રમાણેનાડિરુચ્છ્રિતઃ । યન્નવત્યધિકં બ્રહ્મન્ ! સહસ્રત્રિતયં બકઃ॥૯.

બગલો બે હજાર યોજન ઊંચો ઊભો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે બકાનો કદ ત્રણ હજાર ને નવ્વદ યોજન હતો.

તૌ તુ પક્ષપ્રહારાભ્યામન્યોન્યસ્યોરુવિક્રમૌ । પ્રહરન્તૌ ભયં તીવ્રં પ્રજાનાઞ્ચક્રતુસ્તદા॥૯.

એ બંને મહાવીરોએ પાંખના ઘા મારતાં, એકબીજાને ઘાયલ કર્યા અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભારે ભય ફેલાવ્યો.

વિધૂય પક્ષાણિ બકો રક્તોદ્વૃત્તાક્ષિરાહનત્ । આડિં સોઽપ્યુન્નતગ્રીવો બકં પદ્ભ્યામતાડયત્॥૯.

બકાએ પાંખો ફફડાવ્યા, લાલ આંખોથી ઘા માર્યા; બગલાએ ઊંચી ગળા કરીને પગથી બકાને માર્યો.

તયોઃ પક્ષાનિલાપાસ્તાઃ પ્રપેતુર્ગિરયો ભુવિ । ગિરિપ્રપાતાભિહતા ચકમ્પે ચ વસુન્ધરા॥૯.

એ બંનેના પાંખોની પવનથી પર્વતો જમીન પર પડી ગયા; પર્વતોના પડવાથી ધરા પણ ધ્રુજી ઉઠી.

ક્ષ્મા કમ્પમાના જલધીનુદ્વૃત્તામ્બૂંશ્ચકાર ચ । નનામ ચૈકપાર્શ્વેન પાતાલગમનોન્મુખી॥૯.

કાંપતી ધરાએ દરિયાઓમાં પાણી ઉછળાવ્યા, અને ધરા એક બાજુ વળી, પાતાળમાં જવાની તૈયારી કરી.

કેચિદિગરિનિપાતેન કેચિદમ્ભોધિવારિણા । કેચિન્મહીસઞ્ચલનાત્ પ્રયયુઃ પ્રાણિનઃ ક્ષયમ્॥૯.

કેટલાંક પર્વતો પડવાથી, કેટલાંક દરિયાના પાણીથી, અને કેટલાંક ધરાની હલચાલથી નાશ પામ્યા.

ઇતિ સર્વં પરિત્રસ્તં હાહાભૂતમચેતનમ્ । જગદાસીત્ સુસમ્ભ્રાન્તં પર્યસ્તક્ષિતિમણ્ડલમ્॥૯.

આ રીતે, બધું જ ડરથી ભરાયું, જીવવિહોણું અને ગૂંચવણભર્યું થઈ ગયું; આખું જગત ભારે ગભરાટમાં પડી ગયું અને ધરા ઉલટાઈ ગઈ.

હા વત્સ ! હા કાન્ત ! શિશો ! પ્રયાહ્યેષોઽસ્મિ સંસ્થિતઃ । હા પ્રિયે ! કાન્ત ! શૈલોઽયં પતત્યાશુ પલાયતામ્॥૯.

'હાય બાલક! હાય પ્રિય! બાલક, ભાગી જા, હું હવે મૃત્યુ પામું છું! હાય પ્રિય, હાય પ્રિય, આ પર્વત પડી રહ્યો છે—ઝડપથી દોડો!'

ઇત્યાકુલીકૃતે લોકે સંત્રાસવિમુખે તદા । સુરૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈરાજગામ પિતામહઃ॥૯.

જ્યારે આખું જગત આ રીતે ગભરાટ અને ભયથી ભરાઈ ગયું, ત્યારે સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા પિતામહ બ્રહ્મા આવ્યા.

પ્રત્યુવાચ ચ વિશ્વેશાસ્તાવુભાવતિકોપિતૌ । યુદ્ધં વા વિરમત્વેતલ્લોકાઃ સ્વાસ્થ્યં વ્રજન્તુ ચ॥૯.

વિશ્વના સ્વામી એ બંને ક્રોધિત થયેલા ને કહ્યું: 'આ યુદ્ધ છોડો અને બધા લોકોએ ફરી શાંતિ મેળવો.'

શૃણ્વન્તાવપિ તૌ વાક્યં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । કોપામર્ષસમાવિષ્ટો યુયુધાતે ન તસ્થતુઃ॥૯.

બ્રહ્માજીના વચન બંનેએ સાંભળ્યા છતાં, ગુસ્સા અને દુઃખથી ભરાયેલા હોવાથી, યુદ્ધ કરવાનું બંધ કર્યું નહીં.

તતઃ પિતામહો દેવસ્તં દૃષ્ટ્વા લોકસંક્ષયમ્ । તયોશ્ચ હિતમન્વિચ્છન્ તિર્યગ્ભાવમપાનુદત્॥૯.

પછી પિતામહ દેવ બ્રહ્માએ, લોકનો વિનાશ જોઈને અને બંનેનું કલ્યાણ ઇચ્છીને, તેમના વચ્ચેની દુશ્મનાવટ દૂર કરી.

તતસ્તૌ પૂર્વદેહસ્થૌ પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ । વ્યુદસ્તે તામસે ભાવે વશિષ્ઠ૦-કૌશિકર્ષભૌ॥૯.

પછી પ્રજાપતિ દેવએ બંનેને તેમના પહેલા શરીરમાં જોઈને કહ્યું: 'વશિષ્ઠ અને કૌશિક, તમે હવે અંધકારના ભાવમાંથી મુક્ત થયા છો.'

જહિ વત્સ વશિષ્ઠ ત્વં ત્વઞ્ચ કૌશિક સત્તમ । તામસં ભાવમાશ્રિત્ય ઈદૃગ્યુદ્ધં ચિકીર્ષિતમ્॥૯.

'વશિષ્ઠ વત્સ, હવે યુદ્ધ છોડો, અને તું પણ કૌશિક, અંધકારના પ્રભાવથી તમે બંનેએ આવું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છ્યું હતું.'

રાજસૂયવિપાકોઽયં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । યુવયોર્વિગ્રહશ્ચાયં પૃથિવીક્ષયકારકઃ॥૯.

'મહારાજ હરિશ્ચંદ્રના રાજસૂય યજ્ઞનું આ પરિણામ છે; તમારો ઝઘડો પૃથ્વીનો વિનાશ લાવી રહ્યો છે.'