માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિમાનકોટિસમ્બદ્ધં સ્વર્ગલોકાન્મહીતલમ્ । ગત્વાયોધ્યાજનં પ્રાહ દિવમારુહ્યતામિતિ॥૮.

પછી તેઓ વિમાનના શિખરો સાથે સ્વર્ગલોકમાં જઈ અયોધ્યાના લોકો પાસે કહ્યું: 'તમે સ્વર્ગે જાઓ'.

તદિન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રીત્યા તસ્ય ચ ભૂપતેઃ । આનીય રોહિતાશ્ચઞ્ચ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ॥૮.

ઇન્દ્રના વચન સાંભળી અને રાજાની ખુશી જોઈ, મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે રોહિતાશ્વને રાજા પાસે લાવ્યો.

અયોધ્યાખ્યે પુરે રમ્યે સોઽભ્યસિઞ્ચન્નૃપાત્મજમ્ । દેવૈશ્ચ મુનિભિઃ સિદ્ધૈરભિષિચ્ય નરાધિપમ્॥૮.

અયોધ્યા નામની સુંદર નગરીમાં, દેવો, મુનિઓ અને સિદ્ધો સાથે રાજકુમારને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો.

રાજ્ઞા સહ તદા સર્વે હૃષ્ટપુષ્ટસુહૃજ્જનાઃ । સપુત્રભૃત્યદારાસ્તે દિવમારુરુહુર્જનાઃ॥૮.

પછી રાજા સાથે બધા લોકો—પ્રસન્ન, સમૃદ્ધ અને પોતાના મિત્રો, પુત્રો, સેવકો અને પત્નીઓ સાથે—સ્વર્ગે ગયા.

પદે પદે વિમાનાત્ તે વિમાનમગમન્ નરાઃ । તદા સમ્ભૂતહર્ષોઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રશ્ચ પાર્થિવઃ॥૮.

દરેક પગલે લોકો એક વિમાનમાંથી બીજા વિમાને ચઢતા ગયા; ત્યારે ખૂબ આનંદ થયો અને રાજા હરિશ્ચંદ્ર પણ એમાં જોડાયા.

સમ્પ્રાપ્ય ભૂતિમતુલાં વિમાનૈઃ સ મહીપતિઃ । આસાઞ્ચક્રે પુરાકારે વપ્રપ્રાકારસંવૃતે॥૮.

એ મહારાજાએ વિમાનો દ્વારા અપ્રતિમ વૈભવ પ્રાપ્ત કરી, અને નગરની દીવાલો અને કિલ્લા વચ્ચે વસવાટની વ્યવસ્થા કરી.

તતસ્તસ્યર્ધિમાલોક્ય શ્લોકં તત્રોશના જગૌ । દૈત્યાચાર્યો મહાભાગઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્॥૮.

પછી તેની સમૃદ્ધિ જોઈ, દૈત્યગુરુ, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વશાસ્ત્રવિદુષક ઉશનાએ એ શ્લોક કહ્યું.

; શુક્ર ઉવાચ હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । યઃ શૃણોતિ સ્વદુઃ ખાર્તઃ સ સુખં મહદાપ્નુયાત્॥૮.

શુક્રે કહ્યું: હરિશ્ચંદ્ર જેવો રાજા ન તો થયો છે, ન થશે. જે પોતાનાં દુઃખથી પીડાય છે અને આ કથા સાંભળે છે, તેને મહાન સુખ મળે છે.

સ્વર્ગાર્થોપ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગં પુત્રાર્થો પુત્રમાપ્નુયાત્ । ભાર્યાર્થો પ્રાપ્નુયાદ્ભાર્યાં રાજ્યાર્થો રાજ્યમાપ્નુયાત્॥૮.

જેને સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય તેને સ્વર્ગ મળે, પુત્રની ઈચ્છા હોય તેને પુત્ર મળે, પત્ની ઇચ્છે તેને પત્ની મળે, રાજ્ય ઇચ્છે તેને રાજ્ય મળે.

અહો તિતિક્ષામાહાત્મ્યમહો દાનફલં મહત્ । યદાગતો હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરીઞ્ચેન્દ્રત્વમાપ્તવાન્॥૮.

અહો, ક્ષમાશીલતાનું મહાત્મ્ય! અહો, દાનનું મહાન ફળ! જેના કારણે હરિશ્ચંદ્ર અહીં આવીને ઇન્દ્રની નગરીનું રાજપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં હરિશ્ચન્દ્રવિચેષ્ટિતમ્ । અતઃ પરં કથાશેષઃ શ્રૂયતાં મુનિસત્તમ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: હરિશ્ચંદ્રના બધા કાર્યો તને કહી દીધાં. હવે, મુનિશ્રેષ્ઠ, આગળની કથા સાંભળ.

વિપાકો રાજસૂયસ્ય પૃથિવીક્ષયકારણમ્ । તદ્વિપાકનિમિત્તઞ્ચ યુદ્ધમાડિબકં મહત્॥૮.

રાજસૂય યજ્ઞનું પરિણામ, પૃથ્વીનો વિનાશ અને આડિબક નામના મહાયુદ્ધનું કારણ—આ બધું હવે સાંભળ.

પક્ષિણ ઊચુઃ રાજ્યચ્યુતે હરિશ્ચન્દ્રે ગતે ચ ત્રિદશાલયમ્ । નિશ્ચક્રામ મહાતેજા જલવાસાત્ પુરોહિતઃ॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે હરિશ્ચંદ્રનું રાજ્ય છીનવાયું અને તે દેવલોકમાં ગયો, ત્યારે તેજસ્વી પુરોહિત જળવાસમાંથી બહાર આવ્યા.

વશિષ્ઠો દ્વાદશાબ્દાન્તે ગઙ્ગાપર્યુષિતો મુનિઃ । શુશ્રાવ ચ સમસ્તન્તુ વિશ્વામિત્રવિચેષ્ટિતમ્॥૯.

ગંગા કિનારે બાર વર્ષ વિતાવ્યા પછી મહર્ષિ વશિષ્ઠે વિશ્વામિત્રના બધા કાર્યો વિશે જાણ્યું.

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નાશઞ્ચ રાજ્ઞશ્ચોદારકર્મણઃ । ચણ્ડાલસમ્પ્રયોગઞ્ચ ભાર્યાતનયવિક્રયમ્॥૯.

હરિશ્ચંદ્રના વિનાશ, ઉદાર રાજાની ચંડાલ સાથેની સંગતિ અને પત્ની-પુત્રના વેચાણ વિશે પણ તેણે સાંભળ્યું.

સ શ્રુત્વા સુમાહભાગઃ પ્રીતિમાનવનીપતૌ । ચકાર કોપં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રમૃષિં પ્રતિ॥૯.

આ સાંભળીને, અત્યંત ભાગ્યશાળી રાજા આનંદિત થયો, પણ તેજસ્વી ઋષિએ વિશ્વામિત્ર પર ક્રોધ કર્યો.

વશિષ્ઠ ઉવાચ મમ પુત્રશતં તેન વિશ્વામિત્રેણ ઘાતિતમ્ । તત્રાપિ નાભવત્ ક્રોધસ્તાદૃશો યાદૃશોઽદ્ય મે॥૯.

વશિષ્ઠએ કહ્યું: મારા સો પુત્રોને વિશ્વામિત્રે મારી નાખ્યા હતા, છતાં એ સમયે મને એટલો ક્રોધ આવ્યો નહોતો જેટલો આજે છે.

શ્રુત્વા નરાધિપમિમં સ્વરાજ્યાદવરોપિતમ્ । મહાત્માનં મહાભાગં દેવબ્રાહ્મણપૂજકમ્॥૯.

જ્યારે સાંભળ્યું કે આ મહાન આત્માવાળા, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરનારા રાજાને પોતાના રાજ્યમાંથી વંચિત કરવામાં આવ્યો છે,

યસ્માત્ સ સત્યવાક્ શાન્તઃ શત્રાવપિ વિમત્સરઃ । અનાગાશ્ચૈવ ધર્માત્મા અપ્રમત્તો મદાશ્રયઃ॥૯.

કારણ કે એ રાજા સત્યવાદી, શાંત, દુશ્મન પ્રત્યે પણ ઈર્ષ્યા વિનાનો, નિર્દોષ, ધર્મનિષ્ઠ, સાવધાન અને સ્વયંસંયમી હતો,

સપત્નીભૃત્યપુત્રસ્તુ પ્રાપિતોઽન્ત્યાં દશાં નૃપઃ । સ રાજ્યાચ્ચ્યાવિતોઽનેન બહુશશ્ચ ખિલીકૃતઃ॥૯.

એ રાજાને, તેની રાણીઓ, દાસો અને પુત્રો સાથે, અત્યંત નીચી સ્થિતિમાં પહોંચાડી દેવામાં આવ્યો; તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો અને વારંવાર અપમાનિત કર્યો.

તસ્માદ્ દુરાત્મા બ્રહ્મદ્વિટ્ પ્રાજ્ઞાનામવરોપિતઃ । મચ્છાપોપહતો મૂઢઃ સ બકત્વમવાપ્સ્યતિ॥૯.

એથી, એ દુષ્ટ આત્માવાળું, બ્રાહ્મણદ્વેષી, જ્ઞાનો દ્વારા ત્યજાયેલું અને મારા શાપથી પીડાયેલું મૂર્ખ, હવે બગલ બની જશે.

પક્ષિણ ઊચુઃ શ્રુત્વા શાપં મહાતેજા વિશ્વામિત્રોઽપિ કૌશિકઃ । ત્વમપ્યાડિર્ભવસ્તેવતિ પ્રતિશાપમયચ્છત॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: એ શાપ સાંભળીને, મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્રે પણ તને પ્રતિશાપ આપ્યો: 'તું પણ બગલો બની જજે.'

અન્યોઽન્યશાપાત્ તૌ પ્રાપ્તૌ તિર્યક્ત્વં પરમદ્યુતી । વશિષ્ઠઃ સ મહાતેજા વિશ્વામિત્રશ્ચ કૌશિકઃ॥૯.

એ રીતે, એકબીજાને શાપ આપવાથી, મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠ અને કુશના વંશજ વિશ્વામિત્ર બંને પક્ષીરૂપે જન્મ્યા.

અન્યજાતિસમાયોગં ગતાવપ્યમિતૌજસૌ । યુયુધાતેઽતિસંરબ્ધૌ મહાબલપરાક્રમૌ॥૯.

બીજી જાતિમાં જન્મ્યા છતાં, એ બંને અપરિમિત શક્તિ અને ભારે ક્રોધથી ભરેલા, મહાબળ અને પરાક્રમથી એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે પ્રમાણેનાડિરુચ્છ્રિતઃ । યન્નવત્યધિકં બ્રહ્મન્ ! સહસ્રત્રિતયં બકઃ॥૯.

બગલો બે હજાર યોજન ઊંચો ઊભો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે બકાનો કદ ત્રણ હજાર ને નવ્વદ યોજન હતો.

તૌ તુ પક્ષપ્રહારાભ્યામન્યોન્યસ્યોરુવિક્રમૌ । પ્રહરન્તૌ ભયં તીવ્રં પ્રજાનાઞ્ચક્રતુસ્તદા॥૯.

એ બંને મહાવીરોએ પાંખના ઘા મારતાં, એકબીજાને ઘાયલ કર્યા અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભારે ભય ફેલાવ્યો.

વિધૂય પક્ષાણિ બકો રક્તોદ્વૃત્તાક્ષિરાહનત્ । આડિં સોઽપ્યુન્નતગ્રીવો બકં પદ્ભ્યામતાડયત્॥૯.

બકાએ પાંખો ફફડાવ્યા, લાલ આંખોથી ઘા માર્યા; બગલાએ ઊંચી ગળા કરીને પગથી બકાને માર્યો.

તયોઃ પક્ષાનિલાપાસ્તાઃ પ્રપેતુર્ગિરયો ભુવિ । ગિરિપ્રપાતાભિહતા ચકમ્પે ચ વસુન્ધરા॥૯.

એ બંનેના પાંખોની પવનથી પર્વતો જમીન પર પડી ગયા; પર્વતોના પડવાથી ધરા પણ ધ્રુજી ઉઠી.

ક્ષ્મા કમ્પમાના જલધીનુદ્વૃત્તામ્બૂંશ્ચકાર ચ । નનામ ચૈકપાર્શ્વેન પાતાલગમનોન્મુખી॥૯.

કાંપતી ધરાએ દરિયાઓમાં પાણી ઉછળાવ્યા, અને ધરા એક બાજુ વળી, પાતાળમાં જવાની તૈયારી કરી.