માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મચ્છોકમગ્નમનસઃ કોશલાનગરે જનાઃ । તિષ્ઠન્તિ તાનપોહ્યાદ્ય કથં યાસ્યામ્યહં દિવમ્॥૮.

કોશલાનગરના લોકો, મારા કારણે દુઃખમાં ડૂબેલા, ત્યાં જ છે; તેમને છોડી આજે હું કેવી રીતે સ્વર્ગે જઈ શકું?

બ્રહ્મહત્યા ગુરોર્ઘાતો ગોવધઃ સ્ત્રીવધસ્તથા । તુલ્યમેભિર્મહાપાપં ભક્તત્યાગેઽપ્યુદાહૃતમ્॥૮.

બ્રાહ્મણ હત્યા, ગુરુને મારવું, ગાય કે સ્ત્રીનો વધ — આ બધાથી સમાન મહાપાપ ભક્તને છોડી દેવામાં ગણાય છે.

ભજન્તં ભક્તમત્યાજ્યમદુષ્ટં ત્યજતઃ સુખમ્ । નેહ નામુત્ર પશ્યામિ તસ્માચ્છક્ર ! દિવં વ્રજ॥૮.

નિર્દોષ ભક્તને છોડી દેવું સહેલું હોય, પણ હું આ લોક કે પરલોકમાં તેમાં કોઈ સારું નથી જુએતો; તેથી, ઇન્દ્ર, તમે મારા વિના સ્વર્ગે જાઓ.

યદિ તે સહિતાઃ સ્વર્ગં મયા યાન્તિ સુરેશ્વર । તતોઽહમપિ યાસ્યામિ નરકં વાપિ તૈઃ સહ॥૮.

જો એ લોકો મારા સાથે સ્વર્ગે જઈ શકે, તો હું પણ જઈશ; નહિ તો, હું તેમનાં સાથે નરકમાં પણ જઈશ.

; ઇન્દ્ર ઉવાચ બહૂનિ પુણ્યપાપાનિ તેષાં ભિન્નાનિ વૈ પૃથક્ । કથં સઙ્ઘાતભોગ્યં ત્વં ભૂયઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ॥૮.

ઇન્દ્રે કહ્યું: તેમના પુણ્ય અને પાપ અલગ-અલગ છે; તું બધા સાથે મળીને કેવી રીતે ફરી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીશ?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ શક્ર ભુઙ્ક્તે નૃપો રાજ્યં પ્રભાવેણ કુટુમ્બિનામ્ । યજતે ચ મહાયજ્ઞૈઃ કર્મ પૌર્તં કરોતિ ચ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: શક્ર, રાજા પોતાના પ્રજાના બળે રાજ્ય ભોગવે છે, મહાયજ્ઞ કરે છે અને દાનધર્મ પણ કરે છે.

તચ્ચ તેષાં પ્રભાવેણ મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ । ઉપકર્તૄન્ ન સન્ત્યક્ષ્યે તાનહં સ્વર્ગલિપ્સયા॥૮.

આ બધું મેં એમના બળે જ કર્યું છે; સ્વર્ગની ઇચ્છાથી હું મારા ઉપકારક લોકોને કદી છોડી શકતો નથી.

તસ્માદ્યન્મમ દેવેશ કિઞ્ચિદસ્તિ સુચેષ્ટિતમ્ । દત્તમિષ્ટમથો જપ્તં સામાન્યં તૈસ્તદસ્તુ નઃ॥૮.

હે દેવોના દેવ, મેં જે કંઈ સારા કામ કર્યા છે—દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ કર્યું હોય, જપ કર્યો હોય કે સામાન્ય સારા કાર્યો—એ બધું અમને પ્રાપ્ત થાય એવી કૃપા કરો.

બહુકાલોપભોગ્યં હિ ફલં યન્મમ કર્મણઃ । તદસ્તુ દિનમપ્યેકં તૈઃ સમં ત્વત્પ્રસાદતઃ॥૮.

મારા કર્મોનું જે ફળ અનેક યુગો સુધી ભોગવવાનું હતું, તે તું કૃપાથી અમને એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય એવી ઈચ્છા છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા શક્રસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । પ્રસન્નચેતા ધર્મશ્ચ વિશ્વામિત્રશ્ચ ગાધિજઃ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'એવું જ થશે' એમ કહીને ત્રિલોકના સ્વામી ઇન્દ્ર, ધર્મ અને ગાધિપુત્ર વિશ્વામિત્ર આનંદિત થયા.

વિમાનકોટિસમ્બદ્ધં સ્વર્ગલોકાન્મહીતલમ્ । ગત્વાયોધ્યાજનં પ્રાહ દિવમારુહ્યતામિતિ॥૮.

પછી તેઓ વિમાનના શિખરો સાથે સ્વર્ગલોકમાં જઈ અયોધ્યાના લોકો પાસે કહ્યું: 'તમે સ્વર્ગે જાઓ'.

તદિન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રીત્યા તસ્ય ચ ભૂપતેઃ । આનીય રોહિતાશ્ચઞ્ચ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ॥૮.

ઇન્દ્રના વચન સાંભળી અને રાજાની ખુશી જોઈ, મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે રોહિતાશ્વને રાજા પાસે લાવ્યો.

અયોધ્યાખ્યે પુરે રમ્યે સોઽભ્યસિઞ્ચન્નૃપાત્મજમ્ । દેવૈશ્ચ મુનિભિઃ સિદ્ધૈરભિષિચ્ય નરાધિપમ્॥૮.

અયોધ્યા નામની સુંદર નગરીમાં, દેવો, મુનિઓ અને સિદ્ધો સાથે રાજકુમારને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો.

રાજ્ઞા સહ તદા સર્વે હૃષ્ટપુષ્ટસુહૃજ્જનાઃ । સપુત્રભૃત્યદારાસ્તે દિવમારુરુહુર્જનાઃ॥૮.

પછી રાજા સાથે બધા લોકો—પ્રસન્ન, સમૃદ્ધ અને પોતાના મિત્રો, પુત્રો, સેવકો અને પત્નીઓ સાથે—સ્વર્ગે ગયા.

પદે પદે વિમાનાત્ તે વિમાનમગમન્ નરાઃ । તદા સમ્ભૂતહર્ષોઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રશ્ચ પાર્થિવઃ॥૮.

દરેક પગલે લોકો એક વિમાનમાંથી બીજા વિમાને ચઢતા ગયા; ત્યારે ખૂબ આનંદ થયો અને રાજા હરિશ્ચંદ્ર પણ એમાં જોડાયા.

સમ્પ્રાપ્ય ભૂતિમતુલાં વિમાનૈઃ સ મહીપતિઃ । આસાઞ્ચક્રે પુરાકારે વપ્રપ્રાકારસંવૃતે॥૮.

એ મહારાજાએ વિમાનો દ્વારા અપ્રતિમ વૈભવ પ્રાપ્ત કરી, અને નગરની દીવાલો અને કિલ્લા વચ્ચે વસવાટની વ્યવસ્થા કરી.

તતસ્તસ્યર્ધિમાલોક્ય શ્લોકં તત્રોશના જગૌ । દૈત્યાચાર્યો મહાભાગઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્॥૮.

પછી તેની સમૃદ્ધિ જોઈ, દૈત્યગુરુ, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વશાસ્ત્રવિદુષક ઉશનાએ એ શ્લોક કહ્યું.

; શુક્ર ઉવાચ હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । યઃ શૃણોતિ સ્વદુઃ ખાર્તઃ સ સુખં મહદાપ્નુયાત્॥૮.

શુક્રે કહ્યું: હરિશ્ચંદ્ર જેવો રાજા ન તો થયો છે, ન થશે. જે પોતાનાં દુઃખથી પીડાય છે અને આ કથા સાંભળે છે, તેને મહાન સુખ મળે છે.

સ્વર્ગાર્થોપ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગં પુત્રાર્થો પુત્રમાપ્નુયાત્ । ભાર્યાર્થો પ્રાપ્નુયાદ્ભાર્યાં રાજ્યાર્થો રાજ્યમાપ્નુયાત્॥૮.

જેને સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય તેને સ્વર્ગ મળે, પુત્રની ઈચ્છા હોય તેને પુત્ર મળે, પત્ની ઇચ્છે તેને પત્ની મળે, રાજ્ય ઇચ્છે તેને રાજ્ય મળે.

અહો તિતિક્ષામાહાત્મ્યમહો દાનફલં મહત્ । યદાગતો હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરીઞ્ચેન્દ્રત્વમાપ્તવાન્॥૮.

અહો, ક્ષમાશીલતાનું મહાત્મ્ય! અહો, દાનનું મહાન ફળ! જેના કારણે હરિશ્ચંદ્ર અહીં આવીને ઇન્દ્રની નગરીનું રાજપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં હરિશ્ચન્દ્રવિચેષ્ટિતમ્ । અતઃ પરં કથાશેષઃ શ્રૂયતાં મુનિસત્તમ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: હરિશ્ચંદ્રના બધા કાર્યો તને કહી દીધાં. હવે, મુનિશ્રેષ્ઠ, આગળની કથા સાંભળ.

વિપાકો રાજસૂયસ્ય પૃથિવીક્ષયકારણમ્ । તદ્વિપાકનિમિત્તઞ્ચ યુદ્ધમાડિબકં મહત્॥૮.

રાજસૂય યજ્ઞનું પરિણામ, પૃથ્વીનો વિનાશ અને આડિબક નામના મહાયુદ્ધનું કારણ—આ બધું હવે સાંભળ.

પક્ષિણ ઊચુઃ રાજ્યચ્યુતે હરિશ્ચન્દ્રે ગતે ચ ત્રિદશાલયમ્ । નિશ્ચક્રામ મહાતેજા જલવાસાત્ પુરોહિતઃ॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે હરિશ્ચંદ્રનું રાજ્ય છીનવાયું અને તે દેવલોકમાં ગયો, ત્યારે તેજસ્વી પુરોહિત જળવાસમાંથી બહાર આવ્યા.

વશિષ્ઠો દ્વાદશાબ્દાન્તે ગઙ્ગાપર્યુષિતો મુનિઃ । શુશ્રાવ ચ સમસ્તન્તુ વિશ્વામિત્રવિચેષ્ટિતમ્॥૯.

ગંગા કિનારે બાર વર્ષ વિતાવ્યા પછી મહર્ષિ વશિષ્ઠે વિશ્વામિત્રના બધા કાર્યો વિશે જાણ્યું.

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નાશઞ્ચ રાજ્ઞશ્ચોદારકર્મણઃ । ચણ્ડાલસમ્પ્રયોગઞ્ચ ભાર્યાતનયવિક્રયમ્॥૯.

હરિશ્ચંદ્રના વિનાશ, ઉદાર રાજાની ચંડાલ સાથેની સંગતિ અને પત્ની-પુત્રના વેચાણ વિશે પણ તેણે સાંભળ્યું.

સ શ્રુત્વા સુમાહભાગઃ પ્રીતિમાનવનીપતૌ । ચકાર કોપં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રમૃષિં પ્રતિ॥૯.

આ સાંભળીને, અત્યંત ભાગ્યશાળી રાજા આનંદિત થયો, પણ તેજસ્વી ઋષિએ વિશ્વામિત્ર પર ક્રોધ કર્યો.

વશિષ્ઠ ઉવાચ મમ પુત્રશતં તેન વિશ્વામિત્રેણ ઘાતિતમ્ । તત્રાપિ નાભવત્ ક્રોધસ્તાદૃશો યાદૃશોઽદ્ય મે॥૯.

વશિષ્ઠએ કહ્યું: મારા સો પુત્રોને વિશ્વામિત્રે મારી નાખ્યા હતા, છતાં એ સમયે મને એટલો ક્રોધ આવ્યો નહોતો જેટલો આજે છે.

શ્રુત્વા નરાધિપમિમં સ્વરાજ્યાદવરોપિતમ્ । મહાત્માનં મહાભાગં દેવબ્રાહ્મણપૂજકમ્॥૯.

જ્યારે સાંભળ્યું કે આ મહાન આત્માવાળા, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરનારા રાજાને પોતાના રાજ્યમાંથી વંચિત કરવામાં આવ્યો છે,

યસ્માત્ સ સત્યવાક્ શાન્તઃ શત્રાવપિ વિમત્સરઃ । અનાગાશ્ચૈવ ધર્માત્મા અપ્રમત્તો મદાશ્રયઃ॥૯.

કારણ કે એ રાજા સત્યવાદી, શાંત, દુશ્મન પ્રત્યે પણ ઈર્ષ્યા વિનાનો, નિર્દોષ, ધર્મનિષ્ઠ, સાવધાન અને સ્વયંસંયમી હતો,