માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

; પક્ષિણ ઊચુઃ તતોઽમૃતમયં વર્ષમપમૃત્યુવિનાશનમ્ । ઇન્દ્રઃ પ્રાસૃજદાકાશાચ્ચિતાસ્થાનગતઃ પ્રભુઃ॥૮.

પછી ઇન્દ્રે, દેવસમૂહમાં બેઠેલા, આકાશમાંથી અમૃતવર્ષા વરસાવી, જે મૃત્યુનો નાશ કરતી હતી.

પુષ્પવર્ષઞ્ચ સુમહદ્દેવદુન્દુભિનિસ્વનમ્ । તતસ્તતો વર્તમાને સમાજે દેવસંકુલે॥૮.

ત્યાં વિશાળ પુષ્પવર્ષા અને દેવદુંદુભીની ગુંજતી ધ્વનિ થઈ, અને દેવોથી ભરેલી એ સભામાં આનંદ ચાલુ રહ્યો.

સમુત્તસ્થૌ તતઃ પુત્રો રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । સુકુમારતનુઃ સુસ્થઃ પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસઃ॥૮.

પછી એ મહાન આત્માવાળા રાજાના પુત્રે ઊભો રહીને, નાજુક શરીર, તંદુરસ્ત, અને આનંદિત મન તથા ઇન્દ્રિયો સાથે પ્રકાશિત થયો.

તતો રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પરિષ્વજ્ય સુતં ક્ષણાત્ । સભાર્યઃ સ શ્રિયા યુક્તો દિવ્યમાલ્યામ્બરાન્વિતઃ॥૮.

ત્યાં રાજા હરિશ્ચંદ્રે તરત જ પત્ની સાથે પુત્રને હૃદયપૂર્વક ભેટી લીધો, અને દૈવી માળા તથા વસ્ત્રોથી શોભાયમાન થયો.

સુસ્થઃ સમ્પૂર્ણહૃદયો મુદા પરમયા યુતઃ । બભૂવ તત્ક્ષણાદિન્દ્રો ભૂયશ્ચૈનમભાષત॥૮.

એ ક્ષણે તે સંપૂર્ણ તંદુરસ્ત અને આનંદથી ભરપૂર થયો. પછી ઇન્દ્રે ફરી તેને કહ્યું.

સભાર્યસ્ત્વં સપુત્રશ્ચ પ્રાપ્સ્યસે સદ્ગતિં પરામ્ । સમારોહ માહભાગ નિજાનાં કર્મણાં ફલૈઃ॥૮.

તુ તારી પત્ની અને પુત્ર સાથે સર્વોત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરશે; મહાભાગ્યશાળી, તારા પોતાના કર્મોના ફળે સ્વર્ગે જા.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દેવરાજાનનુજ્ઞાતઃ સ્વામિના શ્વપચેન વૈ । અગત્વા નિષ્કૃતિં તસ્ય નારોક્ષ્યેઽહં સુરાલયમ્॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દેવરાજ, તમે મને અનુમતિ આપી હોવા છતાં, મારા સ્વામી જે ચંડાળ છે, તેમની સેવા પૂરી કર્યા વિના હું સ્વર્ગે નહીં જાઉં.

; ધર્મ ઉવાચ તવૈનં ભાવિનં ક્લેશમવગમ્યાત્મમાયયા । આત્મા શ્વપાકતાં નીતો દર્શિતં તચ્ચ ચાપલમ્॥૮.

ધર્મે કહ્યું: હું મારી શક્તિથી તારા ભવિષ્યના દુઃખને જાણીને, તને જાતે ચંડાળની સ્થિતિમાં મૂકી, એ ચંચળતા તને દેખાડી.

; ઇન્દ્ર ઉવાચ પ્રાર્થ્યતે યત્ પરં સ્થાનં સમસ્તૈર્મનુજૈર્ભુવિ । તદારોહ હરિશ્ચન્દ્ર સ્થાનં પુણ્યકૃતાં નૃણામ્॥૮.

ઇન્દ્રે કહ્યું: હરિશ્ચંદ્ર, પૃથ્વી પર બધા મનુષ્યો જે સર્વોચ્ચ સ્થાનની ઇચ્છા કરે છે, એ પુણ્યવાનોના સ્થાન પર તું જા.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દેવારાજ ! નમસ્તુભ્યં વાક્યઞ્ચૈતન્નિબોધ મે । પ્રસાદસુમુખં યત્ ત્વાં બ્રવીમિ પ્રશ્રયાન્વિતઃ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દેવોના રાજા, તમને વંદન! કૃપા કરીને મારા આ વિનમ્ર વચનો સાંભળો, જે હું તમારી કૃપાથી આનંદિત ચહેરે કહું છું.

મચ્છોકમગ્નમનસઃ કોશલાનગરે જનાઃ । તિષ્ઠન્તિ તાનપોહ્યાદ્ય કથં યાસ્યામ્યહં દિવમ્॥૮.

કોશલાનગરના લોકો, મારા કારણે દુઃખમાં ડૂબેલા, ત્યાં જ છે; તેમને છોડી આજે હું કેવી રીતે સ્વર્ગે જઈ શકું?

બ્રહ્મહત્યા ગુરોર્ઘાતો ગોવધઃ સ્ત્રીવધસ્તથા । તુલ્યમેભિર્મહાપાપં ભક્તત્યાગેઽપ્યુદાહૃતમ્॥૮.

બ્રાહ્મણ હત્યા, ગુરુને મારવું, ગાય કે સ્ત્રીનો વધ — આ બધાથી સમાન મહાપાપ ભક્તને છોડી દેવામાં ગણાય છે.

ભજન્તં ભક્તમત્યાજ્યમદુષ્ટં ત્યજતઃ સુખમ્ । નેહ નામુત્ર પશ્યામિ તસ્માચ્છક્ર ! દિવં વ્રજ॥૮.

નિર્દોષ ભક્તને છોડી દેવું સહેલું હોય, પણ હું આ લોક કે પરલોકમાં તેમાં કોઈ સારું નથી જુએતો; તેથી, ઇન્દ્ર, તમે મારા વિના સ્વર્ગે જાઓ.

યદિ તે સહિતાઃ સ્વર્ગં મયા યાન્તિ સુરેશ્વર । તતોઽહમપિ યાસ્યામિ નરકં વાપિ તૈઃ સહ॥૮.

જો એ લોકો મારા સાથે સ્વર્ગે જઈ શકે, તો હું પણ જઈશ; નહિ તો, હું તેમનાં સાથે નરકમાં પણ જઈશ.

; ઇન્દ્ર ઉવાચ બહૂનિ પુણ્યપાપાનિ તેષાં ભિન્નાનિ વૈ પૃથક્ । કથં સઙ્ઘાતભોગ્યં ત્વં ભૂયઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ॥૮.

ઇન્દ્રે કહ્યું: તેમના પુણ્ય અને પાપ અલગ-અલગ છે; તું બધા સાથે મળીને કેવી રીતે ફરી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીશ?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ શક્ર ભુઙ્ક્તે નૃપો રાજ્યં પ્રભાવેણ કુટુમ્બિનામ્ । યજતે ચ મહાયજ્ઞૈઃ કર્મ પૌર્તં કરોતિ ચ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: શક્ર, રાજા પોતાના પ્રજાના બળે રાજ્ય ભોગવે છે, મહાયજ્ઞ કરે છે અને દાનધર્મ પણ કરે છે.

તચ્ચ તેષાં પ્રભાવેણ મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ । ઉપકર્તૄન્ ન સન્ત્યક્ષ્યે તાનહં સ્વર્ગલિપ્સયા॥૮.

આ બધું મેં એમના બળે જ કર્યું છે; સ્વર્ગની ઇચ્છાથી હું મારા ઉપકારક લોકોને કદી છોડી શકતો નથી.

તસ્માદ્યન્મમ દેવેશ કિઞ્ચિદસ્તિ સુચેષ્ટિતમ્ । દત્તમિષ્ટમથો જપ્તં સામાન્યં તૈસ્તદસ્તુ નઃ॥૮.

હે દેવોના દેવ, મેં જે કંઈ સારા કામ કર્યા છે—દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ કર્યું હોય, જપ કર્યો હોય કે સામાન્ય સારા કાર્યો—એ બધું અમને પ્રાપ્ત થાય એવી કૃપા કરો.

બહુકાલોપભોગ્યં હિ ફલં યન્મમ કર્મણઃ । તદસ્તુ દિનમપ્યેકં તૈઃ સમં ત્વત્પ્રસાદતઃ॥૮.

મારા કર્મોનું જે ફળ અનેક યુગો સુધી ભોગવવાનું હતું, તે તું કૃપાથી અમને એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય એવી ઈચ્છા છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા શક્રસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । પ્રસન્નચેતા ધર્મશ્ચ વિશ્વામિત્રશ્ચ ગાધિજઃ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'એવું જ થશે' એમ કહીને ત્રિલોકના સ્વામી ઇન્દ્ર, ધર્મ અને ગાધિપુત્ર વિશ્વામિત્ર આનંદિત થયા.

વિમાનકોટિસમ્બદ્ધં સ્વર્ગલોકાન્મહીતલમ્ । ગત્વાયોધ્યાજનં પ્રાહ દિવમારુહ્યતામિતિ॥૮.

પછી તેઓ વિમાનના શિખરો સાથે સ્વર્ગલોકમાં જઈ અયોધ્યાના લોકો પાસે કહ્યું: 'તમે સ્વર્ગે જાઓ'.

તદિન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રીત્યા તસ્ય ચ ભૂપતેઃ । આનીય રોહિતાશ્ચઞ્ચ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ॥૮.

ઇન્દ્રના વચન સાંભળી અને રાજાની ખુશી જોઈ, મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે રોહિતાશ્વને રાજા પાસે લાવ્યો.

અયોધ્યાખ્યે પુરે રમ્યે સોઽભ્યસિઞ્ચન્નૃપાત્મજમ્ । દેવૈશ્ચ મુનિભિઃ સિદ્ધૈરભિષિચ્ય નરાધિપમ્॥૮.

અયોધ્યા નામની સુંદર નગરીમાં, દેવો, મુનિઓ અને સિદ્ધો સાથે રાજકુમારને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો.

રાજ્ઞા સહ તદા સર્વે હૃષ્ટપુષ્ટસુહૃજ્જનાઃ । સપુત્રભૃત્યદારાસ્તે દિવમારુરુહુર્જનાઃ॥૮.

પછી રાજા સાથે બધા લોકો—પ્રસન્ન, સમૃદ્ધ અને પોતાના મિત્રો, પુત્રો, સેવકો અને પત્નીઓ સાથે—સ્વર્ગે ગયા.

પદે પદે વિમાનાત્ તે વિમાનમગમન્ નરાઃ । તદા સમ્ભૂતહર્ષોઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રશ્ચ પાર્થિવઃ॥૮.

દરેક પગલે લોકો એક વિમાનમાંથી બીજા વિમાને ચઢતા ગયા; ત્યારે ખૂબ આનંદ થયો અને રાજા હરિશ્ચંદ્ર પણ એમાં જોડાયા.

સમ્પ્રાપ્ય ભૂતિમતુલાં વિમાનૈઃ સ મહીપતિઃ । આસાઞ્ચક્રે પુરાકારે વપ્રપ્રાકારસંવૃતે॥૮.

એ મહારાજાએ વિમાનો દ્વારા અપ્રતિમ વૈભવ પ્રાપ્ત કરી, અને નગરની દીવાલો અને કિલ્લા વચ્ચે વસવાટની વ્યવસ્થા કરી.

તતસ્તસ્યર્ધિમાલોક્ય શ્લોકં તત્રોશના જગૌ । દૈત્યાચાર્યો મહાભાગઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્॥૮.

પછી તેની સમૃદ્ધિ જોઈ, દૈત્યગુરુ, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વશાસ્ત્રવિદુષક ઉશનાએ એ શ્લોક કહ્યું.

; શુક્ર ઉવાચ હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । યઃ શૃણોતિ સ્વદુઃ ખાર્તઃ સ સુખં મહદાપ્નુયાત્॥૮.

શુક્રે કહ્યું: હરિશ્ચંદ્ર જેવો રાજા ન તો થયો છે, ન થશે. જે પોતાનાં દુઃખથી પીડાય છે અને આ કથા સાંભળે છે, તેને મહાન સુખ મળે છે.

સ્વર્ગાર્થોપ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગં પુત્રાર્થો પુત્રમાપ્નુયાત્ । ભાર્યાર્થો પ્રાપ્નુયાદ્ભાર્યાં રાજ્યાર્થો રાજ્યમાપ્નુયાત્॥૮.

જેને સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય તેને સ્વર્ગ મળે, પુત્રની ઈચ્છા હોય તેને પુત્ર મળે, પત્ની ઇચ્છે તેને પત્ની મળે, રાજ્ય ઇચ્છે તેને રાજ્ય મળે.