માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મગ્નસ્ય દુઃ ખજલધૌ પારઃ પ્રાણવિયોજનમ્ । એકોઽપિ બાલકો યોઽયમાસીદ્વંશકરઃ સુતઃ॥૮.

જે દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલો છે, એ માટે મૃત્યુ જ એકમાત્ર પાર છે; અને વંશને આગળ વધારતો એકમાત્ર પુત્ર પણ હવે રહ્યો નથી.

મમ દૈવામ્બુવેગેન મગ્નઃ સોઽપિ બલીયસા । કથં પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ પરાયત્તોઽસ્મિ દુર્ગતઃ॥૮.

હું પણ, ભલે બળવાન છું, પણ મારા ભાગ્યના પ્રવાહે ડૂબી ગયો છું; હવે હું બેચારો અને લાચાર છું, તો જીવ કેમ છોડી શકું?

અથવા નાર્તિના ક્લિષ્ટો નરઃ પાપમવેક્ષતે । તિર્યક્ત્વે નાસ્તિ તદ્દુઃ શં નાસિપત્રવને તથા॥૮.

ક્યારેક દુઃખથી પીડાયેલી વ્યક્તિ પાપ તરફ પણ નજર કરે છે; પણ પશુના અવતારમાં એવું દુઃખ જ નથી, કેવું દુઃખ તો કટારીવાળા જંગલમાં પણ નથી.

વૈતરણ્યાઙ્કુતસ્તાદૃગ્ યાદૃશં પુત્રવિપ્લવે । સોઽહં સુતશિરીરેણ દીપ્યમાને હુતાશને॥૮.

વૈતરણીની કાંટાવાળી પીડા જેટલી હોય છે, એટલી જ પીડા પુત્રવિયોગની છે; એ જ રીતે, હું પણ મારા પુત્રના શરીરને અગ્નિમાં સળગતો જોઈ રહ્યો છું.

નિપતિષ્યામિ તન્વઙ્ગિ ક્ષન્તવ્યં કુકૃતં મમ । અનુજ્ઞાતા ચ ગચ્છ ત્વં વિપ્રવેશ્મ સુછિસ્મિતે॥૮.

હવે હું પડી જઈશ, સુકુમારી; મારા દોષો માફ કરજે. હવે તું મારી પરવાનગીથી, હસતી મુખે, બ્રાહ્મણના ઘરે જજે.

મમ વાક્યઞ્ચ તન્વઙ્ગિ નિબોધાદૃતમાનસા । યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ॥૮.

મારી વાત ધ્યાનથી, શ્રદ્ધાથી સાંભળ, સુકુમારી; જો મેં કશું દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞમાં હવન કર્યું હોય, ગુરુઓને પ્રસન્ન કર્યા હોય—

પરત્ર સઙ્ગમો ભૂયાત્ પુત્રેણ સહ ચ ત્વયા । ઇહ લોકે કુતસ્ત્વેતદ્ ભવિષ્યતિ મમેઙ્ગિતમ્॥૮.

તો પરલોકમાં પુત્ર અને તારી સાથે મારી ફરીથી મુલાકાત થાય; કેમ કે આ લોકમાં તો મારું આવું ઇચ્છિત કદી શક્ય નથી.

ત્વયા સહ મમ શ્રેયો ગમનં પુત્રમાર્ગણે । યન્મયા હસતા કિઞ્ચિદ્રહસ્યે વા શુચિસ્મિતે॥૮.

મારે તારી સાથે જઈને પુત્રને શોધવું વધારે સારું છે; અને, હસતી મુખે, જો મેં ક્યારેય મજાકમાં કે ગુપ્ત રીતે કંઈ અયોગ્ય કહ્યું હોય—

અશ્લીલમુક્તં તત્ સર્વં ક્ષન્તવ્યં મમ યાચતઃ । રાજપત્નીતિ ગર્વેણ નાવજ્ઞેયઃ સ તે દ્વિજઃ । સર્વયત્નેન તે તોષ્યઃ સ્વામિદૈવતવચ્છુભે॥૮.

મારે જે કશું અયોગ્ય બોલાયું હોય, એ બધું તું મને માફ કરજે, હું વિનંતી કરું છું. રાણી તરીકેના અભિમાનથી એ બ્રાહ્મણનું અપમાન કદી ન કરજે; તું સર્વ પ્રયત્નથી તેને પ્રસન્ન કરજે, જેમ તું પોતાના પતિ અને દેવતાને પ્રસન્ન કરે છે, એ રીતે, શુભે.

; રાજપત્ન્યુવાચ અહમપ્યત્ર રાજર્ષે દીપ્યમાને હુતાશને । દુઃ ખભારાસહાદ્યૈવ સહ યાસ્યામિ વૈ ત્વયા॥૮.

રાણી બોલી: રાજર્ષિ! હું પણ અહીં, આ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં, દુઃખનું ભારણ સહન ન કરી શકી, આજે તારી સાથે જઇશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તતઃ કૃત્વા ચિતાં રાજા આરોપ્ય તનયં સ્વકમ્ । ભાર્યયા સહિતશ્ચાસૌ બદ્ધાઞ્જલિપુટસ્તદા॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: પછી રાજાએ ચિતા તૈયાર કરી, પોતાના પુત્રને એ પર મૂક્યો; પત્ની સાથે, બંનેએ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.

ચિન્તયન્ પરમાત્માનમીશં નારાયણં હરિમ્ । હૃત્કોટરગુહાસીનં વાસુદેવં સુરેશ્વરમ્ । અનાદિનિધનં બ્રહ્મ કૃષ્ણં પીતામ્બરં શુભમ્॥૮.

એ સમયે રાજાએ પરમાત્મા, ભગવાન નારાયણ, હરી, જે હૃદયની ગુફામાં વસે છે, વાસુદેવ, દેવતાઓના સ્વામી, અનાદિ-અનંત બ્રહ્મા, કૃષ્ણ, પીળા વસ્ત્રધારી, શુભ— એમનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । ધર્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા સમાજગ્મુસ્ત્વરાન્વિતાઃ॥૮.

જ્યારે રાજા ધ્યાનમાં તલીન હતો, ત્યારે બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, ધર્મને આગળ રાખીને, ઝડપથી આવ્યા.

આગત્ય સર્વે પ્રોચુસ્તે ભો ભો રાજન્ ! શૃણુ પ્રભો । અયં પિતામહઃ સાક્ષાદ્ધર્મશ્ચ ભગવાન્ સ્વયમ્॥૮.

બધાએ આવીને કહ્યું: 'રાજન, પ્રભુ, સાંભળો! અહીંごપિતામહ સ્વયં આવ્યા છે, અને ભગવાન ધર્મ પણ હાજર છે.'

સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે મરુતો લોકપાલાઃ સવાહનાઃ । નાગાઃ સિદ્ધાઃ સગન્ધર્વા રુદ્રાશ્ચૈવ તથાશ્વિનૌ॥૮.

સાધ્ય, વિશ્વદેવો, મારુત, લોકપાલો પોતાના વાહન સાથે, નાગ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, રુદ્ર અને અશ્વિનીકુમાર—all આવ્યા છે.

એતે ચાન્યે ચ બહવો વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ । વિશ્વત્રયેણ યો મિત્રં કર્તું ન શકિતઃ પુરા॥૮.

અને બીજા પણ અનેક દેવતાઓ, તેમજ વિશ્વામિત્ર પણ આવ્યા છે, જે પહેલાં ત્રણેય લોક સાથે મિત્રતા કરી શક્યા નહોતા.

વિશ્વામિત્રસ્તુ તે મૈત્રીમિષ્ટઞ્ચાહર્તુમિચ્છતિ । આરુરોહ તતઃ પ્રાપ્તો ધર્મઃ શક્રોઽથ ગાધિજઃ॥૮.

હવે વિશ્વામિત્ર તારી સાથે મિત્રતા કરવા ઈચ્છે છે; પછી ધર્મ, ઇન્દ્ર અને ગાધિના પુત્ર પણ ત્યાં આવ્યા.

; ધર્મિ ઉવાચ મા રાજન્ ! સાહસં કાર્ષોર્ધર્મોઽહં ત્વામુપાગતઃ । તિતિક્ષા-દમ-સત્યાદ્યૈઃ સ્વગુણૈઃ પરિતોષિતઃ॥૮.

ધર્મે કહ્યું: 'રાજન, ઉતાવળ ન કરશો! હું ધર્મ તારા સહન, દમન, સત્ય અને અન્ય ગુણોથી પ્રસન્ન થઈને તારી પાસે આવ્યો છું.'

; ઇન્દ્ર ઉવાચ હરિશ્ચન્દ્ર માહભાગ ! પ્રાપ્તઃ શક્રોઽસ્મિતેઽન્તિકમ્ । ત્વયા સભાર્યપુત્રેણ જિતા લોકાઃ સનાતનાઃ॥૮.

ઇન્દ્રે કહ્યું: 'હરિશ્ચંદ્ર, મહાભાગ્યશાળી! હું ઇન્દ્ર તારા પાસે આવ્યો છું; તું પત્ની અને પુત્ર સાથે શાશ્વત લોક જીત્યા છે.'

આરોહ ત્રિદિવં રાજન્ ! ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ । સુદુષ્પ્રાપ્તં નરૈરન્યૈર્જિતમાત્મીયકર્મભિઃ॥૮.

રાજા, તું તારી પત્ની અને પુત્ર સાથે સ્વર્ગે જા. તારા પોતાના સારા કર્મોથી, જે બીજાને બહુ જ મુશ્કેલ છે, એ તું પ્રાપ્ત કર્યું છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તતોઽમૃતમયં વર્ષમપમૃત્યુવિનાશનમ્ । ઇન્દ્રઃ પ્રાસૃજદાકાશાચ્ચિતાસ્થાનગતઃ પ્રભુઃ॥૮.

પછી ઇન્દ્રે, દેવસમૂહમાં બેઠેલા, આકાશમાંથી અમૃતવર્ષા વરસાવી, જે મૃત્યુનો નાશ કરતી હતી.

પુષ્પવર્ષઞ્ચ સુમહદ્દેવદુન્દુભિનિસ્વનમ્ । તતસ્તતો વર્તમાને સમાજે દેવસંકુલે॥૮.

ત્યાં વિશાળ પુષ્પવર્ષા અને દેવદુંદુભીની ગુંજતી ધ્વનિ થઈ, અને દેવોથી ભરેલી એ સભામાં આનંદ ચાલુ રહ્યો.

સમુત્તસ્થૌ તતઃ પુત્રો રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । સુકુમારતનુઃ સુસ્થઃ પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસઃ॥૮.

પછી એ મહાન આત્માવાળા રાજાના પુત્રે ઊભો રહીને, નાજુક શરીર, તંદુરસ્ત, અને આનંદિત મન તથા ઇન્દ્રિયો સાથે પ્રકાશિત થયો.

તતો રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પરિષ્વજ્ય સુતં ક્ષણાત્ । સભાર્યઃ સ શ્રિયા યુક્તો દિવ્યમાલ્યામ્બરાન્વિતઃ॥૮.

ત્યાં રાજા હરિશ્ચંદ્રે તરત જ પત્ની સાથે પુત્રને હૃદયપૂર્વક ભેટી લીધો, અને દૈવી માળા તથા વસ્ત્રોથી શોભાયમાન થયો.

સુસ્થઃ સમ્પૂર્ણહૃદયો મુદા પરમયા યુતઃ । બભૂવ તત્ક્ષણાદિન્દ્રો ભૂયશ્ચૈનમભાષત॥૮.

એ ક્ષણે તે સંપૂર્ણ તંદુરસ્ત અને આનંદથી ભરપૂર થયો. પછી ઇન્દ્રે ફરી તેને કહ્યું.

સભાર્યસ્ત્વં સપુત્રશ્ચ પ્રાપ્સ્યસે સદ્ગતિં પરામ્ । સમારોહ માહભાગ નિજાનાં કર્મણાં ફલૈઃ॥૮.

તુ તારી પત્ની અને પુત્ર સાથે સર્વોત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરશે; મહાભાગ્યશાળી, તારા પોતાના કર્મોના ફળે સ્વર્ગે જા.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દેવરાજાનનુજ્ઞાતઃ સ્વામિના શ્વપચેન વૈ । અગત્વા નિષ્કૃતિં તસ્ય નારોક્ષ્યેઽહં સુરાલયમ્॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દેવરાજ, તમે મને અનુમતિ આપી હોવા છતાં, મારા સ્વામી જે ચંડાળ છે, તેમની સેવા પૂરી કર્યા વિના હું સ્વર્ગે નહીં જાઉં.

; ધર્મ ઉવાચ તવૈનં ભાવિનં ક્લેશમવગમ્યાત્મમાયયા । આત્મા શ્વપાકતાં નીતો દર્શિતં તચ્ચ ચાપલમ્॥૮.

ધર્મે કહ્યું: હું મારી શક્તિથી તારા ભવિષ્યના દુઃખને જાણીને, તને જાતે ચંડાળની સ્થિતિમાં મૂકી, એ ચંચળતા તને દેખાડી.

; ઇન્દ્ર ઉવાચ પ્રાર્થ્યતે યત્ પરં સ્થાનં સમસ્તૈર્મનુજૈર્ભુવિ । તદારોહ હરિશ્ચન્દ્ર સ્થાનં પુણ્યકૃતાં નૃણામ્॥૮.

ઇન્દ્રે કહ્યું: હરિશ્ચંદ્ર, પૃથ્વી પર બધા મનુષ્યો જે સર્વોચ્ચ સ્થાનની ઇચ્છા કરે છે, એ પુણ્યવાનોના સ્થાન પર તું જા.