માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

શ્વપાકાર્હમતો મોહં જગામાયતલોચના । પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સગદ્ગદમભાષત॥૮.

એની વિશાળ આંખો મૂંઝવણથી ભરાઈ ગઈ, જાણે ચંડાળની સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ હોય. ધીમે ધીમે હોશમાં આવી, ગળામાંથી અવાજ અટકી રહ્યો હતો.

ધિક્ ત્વાં દૈવાતિકરુણાં નિર્મર્યાદં જુગુપ્સિતમ્ । યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્॥૮.

હાય, દયાવિહિન અને નિયમરહિત દુર્ભાગ્ય, તને શરમ આવવી જોઈએ! તારા કારણે આ અમર સમાન રાજા ચંડાળ જેવી હાલતમાં પહોંચ્યો છે.

રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યા-તનયવિક્રયમ્ । પ્રાપયિત્વાપિ નો કુક્તશ્ચણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ॥૮.

રાજ્ય ગુમાવ્યા, મિત્રો છોડ્યા અને પત્ની-પુત્રને વેચ્યા પછી પણ, તું આ રાજાને ચંડાળ બનાવી દીધો—એટલે તું ખરાબ છે.

હા રાજન્ ! જાતસન્તાપામિત્થં માં ધરણીતલાત્ । ઉત્થાપ્ય નાદ્ય પર્યઙ્કમારોહેતિ કિમુચ્યતે॥૮.

હાય રાજા! હું દુઃખથી તૂટી ગઈ છું, તો આજે કોઈ મને જમીન પરથી ઉઠાવીને પહેલા જેવું પથારી પર બેસાડતું નથી, એ કેમ?

નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં ભૃઙ્ગારમથવા પુનઃ । ચામરં વ્યજનઞ્ચાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ॥૮.

આજે તો તારો છત્ર, ભમરો કે ચામરું પણ હું ક્યાંય નથી જોઈ શકતી; આ કઈક વિપરીત કિસ્મત કેમ આવી પડી છે?

યસ્યાગ્રે વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ । સ્વોત્તરીયૈરકુર્વન્ત નીરજસ્કં મહીતલમ્॥૮.

જેના આગળ ચાલતી વખતે બીજા રાજાઓ પણ તારા સેવક બની જતા, પોતાના ઉપરના કપડાંથી જમીન પરની ધૂળ સાફ કરતા, એ તું આજે ક્યાં?

સોઽયં કપાલસંલગ્ન-ઘટીઘટનિરન્તરે । મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્ગૂગ્કેશે સુદારુણે॥૮.

હવે તો એની ગળે કપાળ બંધાયેલું છે, તૂટેલા માટલાંની માળા છે, મૃતદેહના અવશેષોથી વાળ ગૂંચવાયેલાં છે, એ ખરેખર ભયાનક દેખાય છે.

વસાનિસ્યન્દસંશુષ્ક-મહીપુટકમણ્ડિતે । ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિ-મજ્જાસઙ્ઘટ્ટભીષણે॥૮.

ચામની ચીકથી સુકાઈ ગયેલી જમીનના ટુકડા સાથે શોભાયમાન છે, અર્ધજળેલા હાડકાં, ભસ્મ અને મજ્જા સાથે ભયાનક દેખાય છે.

ગૃધ્ર-ગોમાયુનાદાર્તનષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે । ચિતાધૂમાતતિરુચા નીલીકૃતદિગન્તરે॥૮.

ગિધ અને શિયાળના રડતાં અવાજથી પીડાય છે, નાના પક્ષીઓ ભાગી ગયા છે, ચિતાની ધૂમાડથી આખું આકાશ અંધકારમય થઈ ગયું છે.

કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રહૃષ્ટનિશાચરે । ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃ ખપીડિતઃ॥૮.

મૃતદેહનો સ્વાદ લઈ રાત્રે ફરતા પ્રાણીઓ ખુશ થાય છે, દુઃખથી પીડાતો રાજા હવે અશુદ્ધ શમશાનમાં ભટકે છે.

એવમુક્ત્વા સમાશ્લિષ્ય કણ્ઠં રાજ્ઞો નૃપાત્મજા । કષ્ટશોકશતાધારા વિલલાપાર્તયા ગિરા॥૮.

આ રીતે બોલીને રાજકન્યાએ પિતાના ગળે બાહો નાખી, અનેક દુઃખની ધારામાં ડૂબી, દુઃખથી ભરેલી વાણીમાં રડવા લાગી.

; રાજપત્ન્યુવાચ રાજન્ ! સ્વપ્નોઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્ । તત્ કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: રાજા! આ બધું સ્વપ્ન છે કે હકીકત? કૃપા કરીને મને કહો, મહાભાગ, મારું મન ગૂંચવાઈ ગયું છે.

યદ્યેતદેવં ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા । તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને પાલને ભુવઃ॥૮.

જો આ સાચું હોય, ધર્મજ્ઞ, તો ધર્મમાં ક્યાંય આધાર નથી; ન તો બ્રાહ્મણ, દેવતાઓ અને ધરતીની પૂજા-સેવામાં જ, ક્યાંય સહારો નથી.

નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યમાર્જવં ચાનૃશંસતા । યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ॥૮.

ન ધર્મ બચ્યો, ન સત્ય, ન સીધાઈ, ન દયાળુતા; કારણ કે તું તો ધર્મમાં સ્થિર હતો, છતાં તને તારા રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો.

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્ગદમ્ । કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યા યથા પ્રાપ્તા શ્વપાકતા॥૮.

એના શબ્દો સાંભળીને તેણે ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે, તૂટતી વાણીમાં પોતાની પાતળી પત્નીને કહ્યુ કે કેવી રીતે એ આ હાલતમાં પહોંચ્યો.

રુદિત્વા સાપિ સુચિરં નિશ્વસ્યોષ્ણઞ્ચ દુઃ ખિતા । સ્વપુત્રમરણં ભીરુર્યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્॥૮.

એ પણ લાંબો સમય રડી, ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે દુઃખી થઈ, ડરતાં ડરતાં પોતાના પુત્રના મૃત્યુની વાત જેમ બની તેમ કહી.

; રાજોવાચ પ્રિયે ! ન રોચયે દીર્ઘં કાલં ક્લેશમુપાસિતુમ્ । નાત્માયત્તશ્ચ તન્વઙ્ગિ પશ્ય મે મન્દભાગ્યતામ્॥૮.

રાજાએ કહ્યું: પ્રિયે, મને લાંબા સમય સુધી આ દુઃખ સહન કરવું ગમતું નથી; પાતળી કાયાવાળી, મારી કિસ્મત મારા હાથમાં નથી, મારી દુર્ભાગ્યતા જોઈ.

ચણ્ડાલેનાનનુજ્ઞાતઃ પ્રવેક્ષ્યે જ્વલનં યદિ । ચણ્ડાલદાસતાં યાસ્યે પુનરપ્યન્યજન્મનિ॥૮.

જો હું ચંડાળની પરવાનગી વિના અગ્નિમાં પ્રવેશીશ, તો ફરી બીજું જન્મ લઈને પણ ચંડાળનો દાસ બનીશ.

નરકે ચ તપિષ્યામિ કોટકઃ કૃમિભોજનઃ । વૈતરણ્યાં મહાપૂય-વસાસૃક્-સ્નાયુપિચ્છિલે॥૮.

નરકમાં હું કીડીઓ દ્વારા ખાવામાં આવી દુઃખ ભોગવીશ, વૈતરણી નદીમાં, જ્યાં પૂં, લોહી, ચરબી અને સ્નાયુઓથી ભરેલી છે, ત્યાં પીડાઈશ.

અસિપત્રવને પ્રાપ્ય છેદં પ્રાપ્સ્યામિ દારુણમ્ । તાપં પ્રાપ્સ્યામિ વા પ્રાપ્ય મહારૌરવરૌરવૌ॥૮.

અસીપત્રવનમાં ભયાનક કાપકાપનો દુઃખ સહન કરવું પડશે, કે મહારૌરવ અને રૌરવ જેવા ભયાનક નરકમાં તાપ ભોગવવો પડશે.

મગ્નસ્ય દુઃ ખજલધૌ પારઃ પ્રાણવિયોજનમ્ । એકોઽપિ બાલકો યોઽયમાસીદ્વંશકરઃ સુતઃ॥૮.

જે દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલો છે, એ માટે મૃત્યુ જ એકમાત્ર પાર છે; અને વંશને આગળ વધારતો એકમાત્ર પુત્ર પણ હવે રહ્યો નથી.

મમ દૈવામ્બુવેગેન મગ્નઃ સોઽપિ બલીયસા । કથં પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ પરાયત્તોઽસ્મિ દુર્ગતઃ॥૮.

હું પણ, ભલે બળવાન છું, પણ મારા ભાગ્યના પ્રવાહે ડૂબી ગયો છું; હવે હું બેચારો અને લાચાર છું, તો જીવ કેમ છોડી શકું?

અથવા નાર્તિના ક્લિષ્ટો નરઃ પાપમવેક્ષતે । તિર્યક્ત્વે નાસ્તિ તદ્દુઃ શં નાસિપત્રવને તથા॥૮.

ક્યારેક દુઃખથી પીડાયેલી વ્યક્તિ પાપ તરફ પણ નજર કરે છે; પણ પશુના અવતારમાં એવું દુઃખ જ નથી, કેવું દુઃખ તો કટારીવાળા જંગલમાં પણ નથી.

વૈતરણ્યાઙ્કુતસ્તાદૃગ્ યાદૃશં પુત્રવિપ્લવે । સોઽહં સુતશિરીરેણ દીપ્યમાને હુતાશને॥૮.

વૈતરણીની કાંટાવાળી પીડા જેટલી હોય છે, એટલી જ પીડા પુત્રવિયોગની છે; એ જ રીતે, હું પણ મારા પુત્રના શરીરને અગ્નિમાં સળગતો જોઈ રહ્યો છું.

નિપતિષ્યામિ તન્વઙ્ગિ ક્ષન્તવ્યં કુકૃતં મમ । અનુજ્ઞાતા ચ ગચ્છ ત્વં વિપ્રવેશ્મ સુછિસ્મિતે॥૮.

હવે હું પડી જઈશ, સુકુમારી; મારા દોષો માફ કરજે. હવે તું મારી પરવાનગીથી, હસતી મુખે, બ્રાહ્મણના ઘરે જજે.

મમ વાક્યઞ્ચ તન્વઙ્ગિ નિબોધાદૃતમાનસા । યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ॥૮.

મારી વાત ધ્યાનથી, શ્રદ્ધાથી સાંભળ, સુકુમારી; જો મેં કશું દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞમાં હવન કર્યું હોય, ગુરુઓને પ્રસન્ન કર્યા હોય—

પરત્ર સઙ્ગમો ભૂયાત્ પુત્રેણ સહ ચ ત્વયા । ઇહ લોકે કુતસ્ત્વેતદ્ ભવિષ્યતિ મમેઙ્ગિતમ્॥૮.

તો પરલોકમાં પુત્ર અને તારી સાથે મારી ફરીથી મુલાકાત થાય; કેમ કે આ લોકમાં તો મારું આવું ઇચ્છિત કદી શક્ય નથી.

ત્વયા સહ મમ શ્રેયો ગમનં પુત્રમાર્ગણે । યન્મયા હસતા કિઞ્ચિદ્રહસ્યે વા શુચિસ્મિતે॥૮.

મારે તારી સાથે જઈને પુત્રને શોધવું વધારે સારું છે; અને, હસતી મુખે, જો મેં ક્યારેય મજાકમાં કે ગુપ્ત રીતે કંઈ અયોગ્ય કહ્યું હોય—

અશ્લીલમુક્તં તત્ સર્વં ક્ષન્તવ્યં મમ યાચતઃ । રાજપત્નીતિ ગર્વેણ નાવજ્ઞેયઃ સ તે દ્વિજઃ । સર્વયત્નેન તે તોષ્યઃ સ્વામિદૈવતવચ્છુભે॥૮.

મારે જે કશું અયોગ્ય બોલાયું હોય, એ બધું તું મને માફ કરજે, હું વિનંતી કરું છું. રાણી તરીકેના અભિમાનથી એ બ્રાહ્મણનું અપમાન કદી ન કરજે; તું સર્વ પ્રયત્નથી તેને પ્રસન્ન કરજે, જેમ તું પોતાના પતિ અને દેવતાને પ્રસન્ન કરે છે, એ રીતે, શુભે.