માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તાત ! તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્ । ઉપગુહ્ય વદિષ્યે કં વત્સ ! વત્સેતિ સૌહૃદાત્॥૮.

'બાપ! બાપ!' એમ મીઠા અવાજે બોલીને જ્યારે તું દોડતો આવતો, ત્યારે હવે હું કોને વ્હાલથી બાહે ભરીને 'મારો દીકરો! મારો દીકરો!' કહીને બોલાવું?

કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના । મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ॥૮.

હવે કયા બાળકના ઘૂંટણ પરની પીળી માટીની ધૂળ મારા ઉપરિયાળ અને શરીરને મેલથી ભરી દેશે, જેમ તું કરતો હતો?

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભૂતો મનોહૃદયનન્દનઃ । મયા કુપિત્રા હા વત્સ ! વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્॥૮.

મારા જ શરીરથી જન્મેલો, મન અને હૃદયને આનંદ આપનાર દીકરો—હાય! ગુસ્સામાં મેં તને વસ્તુ સમાન વેચી નાખ્યો.

હૃત્વા રાજ્યમશેષં મે સસાધનધનં મહત્ । દૈવાહિના નૃશંસેન દષ્ટો મે તનયસ્તતઃ॥૮.

મારું આખું રાજ્ય, ધન-સંપત્તિ બધું જ ગુમાવ્યા પછી, હવે મારા પુત્રને ક્રૂર ભાગ્યરૂપ સાપે ડંખ માર્યો છે.

અહં દૈવાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્ । નિરીક્ષન્નપિ ઘોરેણ વિષેણાન્ધીકૃતોઽધુના॥૮.

હવે જ્યારે હું મારા પુત્રના કમળ જેવા ચહેરા તરફ જોઈ રહ્યો છું, જે ભાગ્યના સાપે ડંખેલું છે, ત્યારે એ ભયાનક ઝેરથી હું અંધો થઈ ગયો છું.

એકમુક્ત્તવા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્ગદઃ । પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ॥૮.

પછી રાજાએ પોતાના એકમાત્ર મોતી સમાન દીકરાને ઉઠાવ્યો, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે અવાજ અડખે થયો, દીકરાને વ્હાલથી ચાંપ્યો અને પછી બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો.

; રાજપત્ન્યુવાચ અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે । વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ॥૮.

રાણી બોલી: 'આ પુરુષોમાં વાઘ સમાન છે—માત્ર અવાજથી ઓળખાઈ જાય છે. એ જ હરિશ્ચંદ્ર છે, જ્ઞાની લોકોમાં ચંદ્ર સમાન—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા અગ્રતોઽધોમુખં ગતા । દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ॥૮.

એની નાક ઊંચી અને આગળથી નીચે વળી છે, દાંત કળી જેવા છે—આ મહાન આત્માવાળા, પ્રસિદ્ધ માણસના ચિહ્નો છે.

શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદદ્યૈષ સ નરેશ્વરઃ । અપહાય પુત્રશોકં સાપશ્યત્ પતિતં પતિમ્॥૮.

આ રાજાધિરાજ આજે શમશાનમાં કેમ આવ્યો છે? પુત્રના શોકને એક બાજુ રાખી, તેણે પતિને પડીેલા જોયા.

પ્રકૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાધિપીડિતા । વીક્ષન્તી સા તતોઽપશ્યદ્ ભર્તૃદણ્ડં જુગુપ્સિતમ્॥૮.

તે અત્યંત દુઃખી, આશ્ચર્યચકિત અને પતિ-પુત્રના દુઃખથી પીડાયેલી હતી. પછી તેણે પતિનો દંડ જોયો, જે જોઈને તેને ઘૃણા આવી.

શ્વપાકાર્હમતો મોહં જગામાયતલોચના । પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સગદ્ગદમભાષત॥૮.

એની વિશાળ આંખો મૂંઝવણથી ભરાઈ ગઈ, જાણે ચંડાળની સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ હોય. ધીમે ધીમે હોશમાં આવી, ગળામાંથી અવાજ અટકી રહ્યો હતો.

ધિક્ ત્વાં દૈવાતિકરુણાં નિર્મર્યાદં જુગુપ્સિતમ્ । યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્॥૮.

હાય, દયાવિહિન અને નિયમરહિત દુર્ભાગ્ય, તને શરમ આવવી જોઈએ! તારા કારણે આ અમર સમાન રાજા ચંડાળ જેવી હાલતમાં પહોંચ્યો છે.

રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યા-તનયવિક્રયમ્ । પ્રાપયિત્વાપિ નો કુક્તશ્ચણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ॥૮.

રાજ્ય ગુમાવ્યા, મિત્રો છોડ્યા અને પત્ની-પુત્રને વેચ્યા પછી પણ, તું આ રાજાને ચંડાળ બનાવી દીધો—એટલે તું ખરાબ છે.

હા રાજન્ ! જાતસન્તાપામિત્થં માં ધરણીતલાત્ । ઉત્થાપ્ય નાદ્ય પર્યઙ્કમારોહેતિ કિમુચ્યતે॥૮.

હાય રાજા! હું દુઃખથી તૂટી ગઈ છું, તો આજે કોઈ મને જમીન પરથી ઉઠાવીને પહેલા જેવું પથારી પર બેસાડતું નથી, એ કેમ?

નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં ભૃઙ્ગારમથવા પુનઃ । ચામરં વ્યજનઞ્ચાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ॥૮.

આજે તો તારો છત્ર, ભમરો કે ચામરું પણ હું ક્યાંય નથી જોઈ શકતી; આ કઈક વિપરીત કિસ્મત કેમ આવી પડી છે?

યસ્યાગ્રે વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ । સ્વોત્તરીયૈરકુર્વન્ત નીરજસ્કં મહીતલમ્॥૮.

જેના આગળ ચાલતી વખતે બીજા રાજાઓ પણ તારા સેવક બની જતા, પોતાના ઉપરના કપડાંથી જમીન પરની ધૂળ સાફ કરતા, એ તું આજે ક્યાં?

સોઽયં કપાલસંલગ્ન-ઘટીઘટનિરન્તરે । મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્ગૂગ્કેશે સુદારુણે॥૮.

હવે તો એની ગળે કપાળ બંધાયેલું છે, તૂટેલા માટલાંની માળા છે, મૃતદેહના અવશેષોથી વાળ ગૂંચવાયેલાં છે, એ ખરેખર ભયાનક દેખાય છે.

વસાનિસ્યન્દસંશુષ્ક-મહીપુટકમણ્ડિતે । ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિ-મજ્જાસઙ્ઘટ્ટભીષણે॥૮.

ચામની ચીકથી સુકાઈ ગયેલી જમીનના ટુકડા સાથે શોભાયમાન છે, અર્ધજળેલા હાડકાં, ભસ્મ અને મજ્જા સાથે ભયાનક દેખાય છે.

ગૃધ્ર-ગોમાયુનાદાર્તનષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે । ચિતાધૂમાતતિરુચા નીલીકૃતદિગન્તરે॥૮.

ગિધ અને શિયાળના રડતાં અવાજથી પીડાય છે, નાના પક્ષીઓ ભાગી ગયા છે, ચિતાની ધૂમાડથી આખું આકાશ અંધકારમય થઈ ગયું છે.

કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રહૃષ્ટનિશાચરે । ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃ ખપીડિતઃ॥૮.

મૃતદેહનો સ્વાદ લઈ રાત્રે ફરતા પ્રાણીઓ ખુશ થાય છે, દુઃખથી પીડાતો રાજા હવે અશુદ્ધ શમશાનમાં ભટકે છે.

એવમુક્ત્વા સમાશ્લિષ્ય કણ્ઠં રાજ્ઞો નૃપાત્મજા । કષ્ટશોકશતાધારા વિલલાપાર્તયા ગિરા॥૮.

આ રીતે બોલીને રાજકન્યાએ પિતાના ગળે બાહો નાખી, અનેક દુઃખની ધારામાં ડૂબી, દુઃખથી ભરેલી વાણીમાં રડવા લાગી.

; રાજપત્ન્યુવાચ રાજન્ ! સ્વપ્નોઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્ । તત્ કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: રાજા! આ બધું સ્વપ્ન છે કે હકીકત? કૃપા કરીને મને કહો, મહાભાગ, મારું મન ગૂંચવાઈ ગયું છે.

યદ્યેતદેવં ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા । તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને પાલને ભુવઃ॥૮.

જો આ સાચું હોય, ધર્મજ્ઞ, તો ધર્મમાં ક્યાંય આધાર નથી; ન તો બ્રાહ્મણ, દેવતાઓ અને ધરતીની પૂજા-સેવામાં જ, ક્યાંય સહારો નથી.

નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યમાર્જવં ચાનૃશંસતા । યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ॥૮.

ન ધર્મ બચ્યો, ન સત્ય, ન સીધાઈ, ન દયાળુતા; કારણ કે તું તો ધર્મમાં સ્થિર હતો, છતાં તને તારા રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો.

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્ગદમ્ । કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યા યથા પ્રાપ્તા શ્વપાકતા॥૮.

એના શબ્દો સાંભળીને તેણે ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે, તૂટતી વાણીમાં પોતાની પાતળી પત્નીને કહ્યુ કે કેવી રીતે એ આ હાલતમાં પહોંચ્યો.

રુદિત્વા સાપિ સુચિરં નિશ્વસ્યોષ્ણઞ્ચ દુઃ ખિતા । સ્વપુત્રમરણં ભીરુર્યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્॥૮.

એ પણ લાંબો સમય રડી, ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે દુઃખી થઈ, ડરતાં ડરતાં પોતાના પુત્રના મૃત્યુની વાત જેમ બની તેમ કહી.

; રાજોવાચ પ્રિયે ! ન રોચયે દીર્ઘં કાલં ક્લેશમુપાસિતુમ્ । નાત્માયત્તશ્ચ તન્વઙ્ગિ પશ્ય મે મન્દભાગ્યતામ્॥૮.

રાજાએ કહ્યું: પ્રિયે, મને લાંબા સમય સુધી આ દુઃખ સહન કરવું ગમતું નથી; પાતળી કાયાવાળી, મારી કિસ્મત મારા હાથમાં નથી, મારી દુર્ભાગ્યતા જોઈ.

ચણ્ડાલેનાનનુજ્ઞાતઃ પ્રવેક્ષ્યે જ્વલનં યદિ । ચણ્ડાલદાસતાં યાસ્યે પુનરપ્યન્યજન્મનિ॥૮.

જો હું ચંડાળની પરવાનગી વિના અગ્નિમાં પ્રવેશીશ, તો ફરી બીજું જન્મ લઈને પણ ચંડાળનો દાસ બનીશ.

નરકે ચ તપિષ્યામિ કોટકઃ કૃમિભોજનઃ । વૈતરણ્યાં મહાપૂય-વસાસૃક્-સ્નાયુપિચ્છિલે॥૮.

નરકમાં હું કીડીઓ દ્વારા ખાવામાં આવી દુઃખ ભોગવીશ, વૈતરણી નદીમાં, જ્યાં પૂં, લોહી, ચરબી અને સ્નાયુઓથી ભરેલી છે, ત્યાં પીડાઈશ.