માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

એવં દૃષ્ટ્વા હિ મે બાલં માતુરુત્સઙ્ગશાયિનમ્ । સ્મૃતિમભ્યાગતો બાલો રોહિતાશ્વોઽબ્જલોચનઃ॥૮.

આ રીતે બાળકને તેની માતાની ગોદમાં પડેલું જોઈને મને મારી જાતનો દીકરો, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રોહિતાશ્વ, યાદ આવી ગયો.

સોઽપ્યેતામેવ મે વત્સો વયોઽવસ્થામુપાગતઃ । નીતો યદિ ન ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્॥૮.

મારો દીકરો પણ કદાચ આ જ વય અને હાલતમાં હશે, જો ભયાનક મૃત્યુ તેને પોતાના વશમાં ન કરી લીધો હોય.

; રાજપત્ન્યુવાચ હા વત્સ ! કસ્ય પાપસ્ય અપધ્યાનાદિદં મહત્ । દુઃ ખમાપતિતં ઘોરં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'હાય બાલક! કયા પાપીના દુર્વિચારથી આ મોટું અને ભયાનક દુઃખ આવ્યું છે, જેનો અંત દેખાતો નથી?'

હા નાથ ! રાજન્ ! ભવતા મામનાશ્વાસ્ય દુઃ ખિતામ્ । ક્વાપિ સન્તિષ્ઠતા સ્થાને વિશ્રબ્ધં સ્થીયતે કથમ્॥૮.

હાય સ્વામી! હાય રાજા! મને આશ્વાસન આપો, હું દુઃખી છું. આવી સ્થિતિમાં કોઈ ક્યાં નિશ્ચિંત રહી શકે?

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ । હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધે ! ન કૃતં ત્વયા॥૮.

રાજ્ય ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું, પત્ની અને પુત્રને વેચવું—હે વિધિ! હરીશ્ચંદ્ર રાજર્ષિ સાથે એવું શું છે જે તું કર્યું નથી?

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતઃ । પ્રત્યભિજ્ઞાય દયિતાં પુત્રઞ્ચ નિધનં ગતમ્॥૮.

એમ કહીને જ્યારે શૈવ્યાએ વાત કરી, રાજા પોતાનું સ્થાન છોડીને ઊભો થયો. તેણે પોતાની પ્રિય પત્ની અને પુત્રને મૃત્યુ પામેલા ઓળખી લીધા.

કષ્ટં શૈવ્યેયમેષા હિ સ બાલોઽયમિતીરયન્ । રુરોદ દુઃ ખસન્તપ્તો મૂર્ચ્છામભિજગામ ચ॥૮.

'હાય! આ તો શૈવ્યાએ છે અને આ તો મારો દીકરો છે,' એમ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રાજા રડવા લાગ્યા અને પછી દુઃખે બેભાન થઈ ગયા.

સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્ । મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે॥૮.

પત્નીએ પણ રાજાને એ હાલતમાં જોઈને ઓળખી લીધા. દુઃખથી બેભાન થઈ, જમીન પર પડી રહી અને એકદમ નિષ્ક્રિય બની ગઈ.

ચેતઃ સમ્પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્ની ચ તૈ સમમ્ । વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારાવપીડિતૌ॥૮.

પછી રાજા અને રાણી બંનેને હોશ આવ્યો. બંને દુઃખના ભારથી વ્યાકુળ થઈને ઉંડા શોકમાં રડવા લાગ્યા.

; રાજોવાચ હા વત્સ ! સુકુમારં તે સ્વક્ષિભ્રૂનાસિકાલકમ્ । પશ્યતો મે મુખં દીનં હૃદયં કિં ન દીર્યતે॥૮.

રાજા બોલ્યા: 'હાય, વત્સ! તારા નાજુક ચહેરા પર સુંદર આંખો, ભ્રૂ, નાક અને કાળી વાળ છે. તારા દુઃખી ચહેરા તરફ જોતા મારા હૃદયને શું ફાટી ન જતું?'

તાત ! તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્ । ઉપગુહ્ય વદિષ્યે કં વત્સ ! વત્સેતિ સૌહૃદાત્॥૮.

'બાપ! બાપ!' એમ મીઠા અવાજે બોલીને જ્યારે તું દોડતો આવતો, ત્યારે હવે હું કોને વ્હાલથી બાહે ભરીને 'મારો દીકરો! મારો દીકરો!' કહીને બોલાવું?

કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના । મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ॥૮.

હવે કયા બાળકના ઘૂંટણ પરની પીળી માટીની ધૂળ મારા ઉપરિયાળ અને શરીરને મેલથી ભરી દેશે, જેમ તું કરતો હતો?

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભૂતો મનોહૃદયનન્દનઃ । મયા કુપિત્રા હા વત્સ ! વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્॥૮.

મારા જ શરીરથી જન્મેલો, મન અને હૃદયને આનંદ આપનાર દીકરો—હાય! ગુસ્સામાં મેં તને વસ્તુ સમાન વેચી નાખ્યો.

હૃત્વા રાજ્યમશેષં મે સસાધનધનં મહત્ । દૈવાહિના નૃશંસેન દષ્ટો મે તનયસ્તતઃ॥૮.

મારું આખું રાજ્ય, ધન-સંપત્તિ બધું જ ગુમાવ્યા પછી, હવે મારા પુત્રને ક્રૂર ભાગ્યરૂપ સાપે ડંખ માર્યો છે.

અહં દૈવાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્ । નિરીક્ષન્નપિ ઘોરેણ વિષેણાન્ધીકૃતોઽધુના॥૮.

હવે જ્યારે હું મારા પુત્રના કમળ જેવા ચહેરા તરફ જોઈ રહ્યો છું, જે ભાગ્યના સાપે ડંખેલું છે, ત્યારે એ ભયાનક ઝેરથી હું અંધો થઈ ગયો છું.

એકમુક્ત્તવા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્ગદઃ । પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ॥૮.

પછી રાજાએ પોતાના એકમાત્ર મોતી સમાન દીકરાને ઉઠાવ્યો, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે અવાજ અડખે થયો, દીકરાને વ્હાલથી ચાંપ્યો અને પછી બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો.

; રાજપત્ન્યુવાચ અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે । વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ॥૮.

રાણી બોલી: 'આ પુરુષોમાં વાઘ સમાન છે—માત્ર અવાજથી ઓળખાઈ જાય છે. એ જ હરિશ્ચંદ્ર છે, જ્ઞાની લોકોમાં ચંદ્ર સમાન—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા અગ્રતોઽધોમુખં ગતા । દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ॥૮.

એની નાક ઊંચી અને આગળથી નીચે વળી છે, દાંત કળી જેવા છે—આ મહાન આત્માવાળા, પ્રસિદ્ધ માણસના ચિહ્નો છે.

શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદદ્યૈષ સ નરેશ્વરઃ । અપહાય પુત્રશોકં સાપશ્યત્ પતિતં પતિમ્॥૮.

આ રાજાધિરાજ આજે શમશાનમાં કેમ આવ્યો છે? પુત્રના શોકને એક બાજુ રાખી, તેણે પતિને પડીેલા જોયા.

પ્રકૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાધિપીડિતા । વીક્ષન્તી સા તતોઽપશ્યદ્ ભર્તૃદણ્ડં જુગુપ્સિતમ્॥૮.

તે અત્યંત દુઃખી, આશ્ચર્યચકિત અને પતિ-પુત્રના દુઃખથી પીડાયેલી હતી. પછી તેણે પતિનો દંડ જોયો, જે જોઈને તેને ઘૃણા આવી.

શ્વપાકાર્હમતો મોહં જગામાયતલોચના । પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સગદ્ગદમભાષત॥૮.

એની વિશાળ આંખો મૂંઝવણથી ભરાઈ ગઈ, જાણે ચંડાળની સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ હોય. ધીમે ધીમે હોશમાં આવી, ગળામાંથી અવાજ અટકી રહ્યો હતો.

ધિક્ ત્વાં દૈવાતિકરુણાં નિર્મર્યાદં જુગુપ્સિતમ્ । યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્॥૮.

હાય, દયાવિહિન અને નિયમરહિત દુર્ભાગ્ય, તને શરમ આવવી જોઈએ! તારા કારણે આ અમર સમાન રાજા ચંડાળ જેવી હાલતમાં પહોંચ્યો છે.

રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યા-તનયવિક્રયમ્ । પ્રાપયિત્વાપિ નો કુક્તશ્ચણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ॥૮.

રાજ્ય ગુમાવ્યા, મિત્રો છોડ્યા અને પત્ની-પુત્રને વેચ્યા પછી પણ, તું આ રાજાને ચંડાળ બનાવી દીધો—એટલે તું ખરાબ છે.

હા રાજન્ ! જાતસન્તાપામિત્થં માં ધરણીતલાત્ । ઉત્થાપ્ય નાદ્ય પર્યઙ્કમારોહેતિ કિમુચ્યતે॥૮.

હાય રાજા! હું દુઃખથી તૂટી ગઈ છું, તો આજે કોઈ મને જમીન પરથી ઉઠાવીને પહેલા જેવું પથારી પર બેસાડતું નથી, એ કેમ?

નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં ભૃઙ્ગારમથવા પુનઃ । ચામરં વ્યજનઞ્ચાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ॥૮.

આજે તો તારો છત્ર, ભમરો કે ચામરું પણ હું ક્યાંય નથી જોઈ શકતી; આ કઈક વિપરીત કિસ્મત કેમ આવી પડી છે?

યસ્યાગ્રે વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ । સ્વોત્તરીયૈરકુર્વન્ત નીરજસ્કં મહીતલમ્॥૮.

જેના આગળ ચાલતી વખતે બીજા રાજાઓ પણ તારા સેવક બની જતા, પોતાના ઉપરના કપડાંથી જમીન પરની ધૂળ સાફ કરતા, એ તું આજે ક્યાં?

સોઽયં કપાલસંલગ્ન-ઘટીઘટનિરન્તરે । મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્ગૂગ્કેશે સુદારુણે॥૮.

હવે તો એની ગળે કપાળ બંધાયેલું છે, તૂટેલા માટલાંની માળા છે, મૃતદેહના અવશેષોથી વાળ ગૂંચવાયેલાં છે, એ ખરેખર ભયાનક દેખાય છે.

વસાનિસ્યન્દસંશુષ્ક-મહીપુટકમણ્ડિતે । ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિ-મજ્જાસઙ્ઘટ્ટભીષણે॥૮.

ચામની ચીકથી સુકાઈ ગયેલી જમીનના ટુકડા સાથે શોભાયમાન છે, અર્ધજળેલા હાડકાં, ભસ્મ અને મજ્જા સાથે ભયાનક દેખાય છે.

ગૃધ્ર-ગોમાયુનાદાર્તનષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે । ચિતાધૂમાતતિરુચા નીલીકૃતદિગન્તરે॥૮.

ગિધ અને શિયાળના રડતાં અવાજથી પીડાય છે, નાના પક્ષીઓ ભાગી ગયા છે, ચિતાની ધૂમાડથી આખું આકાશ અંધકારમય થઈ ગયું છે.