માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

શક્ર ઉવાચ તતઃ કથાન્તરે શક્રસ્તમુવાચ મહામુનિમ્ । દેહ્યાજ્ઞાં નૃત્યતામાસાં તવ યાભિમતેતિ વૈ॥૧.

શક્રે કહ્યું: વાતચીત દરમ્યાન શક્રએ મહામુનિ નારદને પૂછ્યું: 'આપને જે અપ્સરા પસંદ હોય, તેને નૃત્ય કરવાની આજ્ઞા આપો.'

રમ્ભા વા કર્કશા વાથ ઉર્વશ્યથ તિલોત્તમા । ઘૃતાચી મેનકા વાપિ યત્ર વા ભવતો રુચિઃ॥૧.

રંભા હોય કે કર્કશા, ઉર્વશી કે તિલોત્તમા, ઘૃતાચી કે મેનકા—તમને જે ગમતી હોય તે પસંદ કરો.

એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો વચો શક્રસ્ય નારદઃ । વિચિન્ત્યાપ્સરસઃ પ્રાહ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

શક્રના આ વચન સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નારદે વિચાર કરીને, વિનયથી ઉભેલી અપ્સરાઓને કહ્યું.

યુષ્માકમિહ સર્વાસાં રૂપૌદાર્યગુણાધિકમ્ । આત્માનં મન્યતે યા તુ સા નૃત્યતુ મમાગ્રતઃ॥૧.

તમામાંથી જે પોતાને રૂપ, ઉદારતા અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે, એ મારી સામે નૃત્ય કરે.

ગુણરૂપવિહીનાયાઃ સિદ્ધિર્નાટ્યસ્ય નાસ્તિ વૈ । ચાર્વધિષ્ઠાનવન્નૃત્યં નૃત્યમન્યદ્વિડમ્બનમ્॥૧.

જેમાં ગુણ કે સૌંદર્ય નથી, તેને નૃત્યમાં સફળતા મળતી નથી; જેમ આધાર વગરનું નૃત્ય માત્ર દેખાડું જ ગણાય.

તદ્વાક્યસમકાલં ચ એકૈકાસ્તા નતાસ્તતઃ । અહં ગુણાધિકા ન ત્વં ન ત્વં ચાન્યાબ્રવીદિદમ્॥૧.

એ સમયે દરેકે પોતાના માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હું ગુણોમાં વધુ છું, તું નથી, ને બીજીઓ પણ નથી.' એમ દરેકે પોતાનું માન્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તાસાં સંભ્રમમાલોક્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ । પૃચ્છ્યતાં મુનિરિત્યાહ વક્તા યાં વો ગુણાધિકામ્॥૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ બધાની ઉથલપાથલ જોઈને, ભગવાન ઇન્દ્રે કહ્યું: 'મુનિ પાસે પૂછો, એ જ કહેશે કે તમે સૌમાં ગુણોમાં કોણ આગળ છે.'

શક્રચ્છન્દાનુયાતાભિઃ પૃષ્ટસ્તાભિઃ સનારદઃ । પ્રોવાચ યત્ તદા વાક્યં જૈમિને તન્નિબોધ મે॥૧.

ઇન્દ્રની ઇચ્છાથી, એ સ્ત્રીઓએ નારદજીને પૂછ્યું. ત્યારે નારદજી જે બોલ્યા, એ વાત, હે જયમિની, તું સાંભળ.

તપસ્યન્તં નગેન્દ્રસ્થં યા વઃ ક્ષોભયતે બલાત્ । દુર્વાસસં મુનિશ્રેષ્ઠં તાં વો મન્યે ગુણાધિકામ્॥૧.

તમે સૌમાં જે સ્ત્રી મહામુનિ દુર્વાસાને, જે પર્વત પર તપમાં લીન છે, જોરથી ઉશ્કેરવા સમર્થ થશે, એજ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે એમ હું માનું છું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વા વેપતકન્ધરાઃ । અશક્યમેતદસ્માકમિતિ તાશ્ચક્રિરે કથાઃ॥૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ વાત સાંભળી, બધાની ગળા કંપી ઉઠી; 'આ તો આપણાથી શક્ય નથી,' એમ તેઓ પરસ્પરે વાતો કરવા લાગ્યા.

તત્રાપ્સરા વપુર્નામ મુનિક્ષોભણગર્વિતા । પ્રત્યુવાચાદ્ય યાસ્યામિ યત્રાસૌ સંસ્થિતો મુનિઃ॥૧.

ત્યાં વપુ નામની એક અપ્સરા, મુનિઓને ઉશ્કેરવામાં ગર્વ કરતી, બોલી: 'આજે હું એ મુનિ જ્યાં છે ત્યાં જઇશ.'

અદ્ય તં દેહયન્તારં પ્રયુક્તેન્દ્રિયવાજિનમ્ । સ્મરશસ્ત્રગલદ્રશ્મિં કરિષ્યામિ કુસારથિમ્॥૧.

આજે હું કામદેવની મદદથી, જેના બાણોમાં કામરસ ટપકે છે, એ મુનિને, જે ઇન્દ્રિયજિત છે, માની લઉં છું.

બ્રહ્મા જનાર્દનો વાપિ યદિ વા નીલલોહિતઃ । તમપ્યદ્ય કરિષ્યામિ કામબાણક્ષતાન્તરમ્॥૧.

બ્રહ્મા હોય કે જનાર્દન કે નિલકંઠ પણ હોય, આજે હું એમને પણ કામના બાણથી ઘાયલ કરી શકું એવી શક્તિ ધરાવું છું.

ઇત્યુક્ત્વા પ્રજગામાથ પ્રાલેયાદ્રિં વપુસ્તદા । મુનેસ્તપઃ પ્રભાવેણ પ્રશાન્તશ્વાપદાશ્રમમ્॥૧.

આવી વાત કહીને, વપુ એ સમયે હિમાલય પર્વત પર, એ મુનિની આશ્રમ પાસે પહોંચી, જ્યાં મુનિના તપના પ્રભાવથી જંગલી પ્રાણીઓ પણ શાંત હતા.

સ પુંસ્કોકિલમાધુર્યા યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ । ક્રોશમાત્રં સ્થિતા તસ્માદગાયત વરાપ્સરાઃ॥૧.

જ્યાં એ મહામુનિ રહેતા, જેનું સ્વર પુરુષ કોયલ જેટલું મધુર હતું, ત્યાંથી થોડું દૂર ઊભી રહી, એ ઉત્તમ અપ્સરાએ ગાન શરૂ કર્યું.

તદ્ગીતધ્વનિમાકર્ણ્ય મુનિર્વિસ્મિતમાનસઃ । જગામ તત્ર યત્રાસ્તે સા બાલા રુચિરાનના॥૧.

એ ગીતની ધ્વનિ સાંભળી, મુનિ આશ્ચર્યચકિત મનથી, એ સુંદર ચહેરાવાળી યુવતી જ્યાં હતી ત્યાં ગયા.

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં મુનિઃ સંસ્તભ્ય માનસમ્ । ક્ષોભણાયાગતાં જ્ઞાત્વા કોપામર્ષસન્વિતઃ॥૧.

એ સુંદર અંગવાળી ને જોઈ, મુનિએ મન સંયમમાં રાખ્યું; જાણ્યું કે એ તેને ઉશ્કેરવા આવી છે, તો ગુસ્સો અને અપમાનથી ભરાયા.

ઉવાચેદં તતો વાક્યં મહર્ષિસ્તાં મહાતપાઃ॥૧.

પછી એ મહાતપસ્વી મહર્ષિએ, એને આ રીતે કહ્યું.

યસ્માદ્દુઃ ખાર્જિતસ્યેહ તપસો વિધ્નકારણાત્ । આગતાસિ મદોન્મત્તે મમ દુઃ ખાય ખેચરિ॥૧.

હે આકાશમાં વિહરનારી, તું અહંકારમાં આવીને મારા કઠિન તપને ભંગ કરવા આવી છે, એથી તું મને દુઃખ આપી છે.

તસ્માત્ સુપર્ણગોત્રે ત્વં મત્ક્રોધકલુષીકૃતા । જન્મ પ્રાપ્સ્યસિ દુષ્પ્રજ્ઞે યાવદ્વર્ષાણિ ષોડશ॥૧.

એથી, મારા ક્રોધથી કલુષિત થઈ, હે મૂર્ખ, તારે સુપર્ણ વંશમાં, એટલે પક્ષીરૂપે, શોળ વર્ષ સુધી જન્મ લેવો પડશે.

નિજરૂપં પરિત્યજ્ય પક્ષિણીરૂપધારિણી । ચત્વારસ્તે ચ તનયા જનિષ્યન્તેઽધમાપ્સરાઃ॥૧.

તું તારો સ્વરૂપ છોડીને, પક્ષીની દેહ ધારણ કરીશ, અને તારા ચાર પુત્રો જન્મશે, હે નીચ અપ્સરા.

અપ્રાપ્ય તેષુ ચ પ્રીતિં શસ્ત્રપૂતા પુનર્દિવિ । વાસમાપ્સ્યસિ વક્તવ્યં નોત્તરં તે કથઞ્ચન॥૧.

એમાં તને આનંદ નહીં મળે, પણ આ શાપથી શુદ્ધ થઈ, તું ફરી સ્વર્ગમાં વાસ પામશે; પણ તારે એક શબ્દ પણ જવાબમાં બોલવો નહીં.

ઇતિ વચનમસહ્યં કોપસંરક્તદૃષ્ટિશ્ ચલકલબલયાં તાં માનિનીં શ્રાવયિત્વા । તરલતરતરઙ્ગાં ગાં પરિત્યજ્ય વિપ્રઃ પ્રથિતગુણગણૌઘાં સંપ્રયાતાઃ ખગઙ્ગામ્॥૧.

આ રીતે અસહ્ય શાપ ઉચ્ચારી, ક્રોધથી લાલ આંખે, એ ધ્રુજતી, અહંકારવાળી અપ્સરાને છોડી, એ મહાન ગુણોથી પ્રસિદ્ધ મુનિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. અને એ અપ્સરા, મન તરંગિત થઈ, પૃથ્વી છોડીને પક્ષીઓમાં જન્મી.

; ધર્મપક્ષિણ ઊચુઃ હરિશ્ચન્દ્રેતિ રાજર્ષિરાસીત્ ત્રેતાયુગે પુરા । ધર્માત્મા પૃથિવીપાલઃ પ્રોલ્લસત્કીર્તિરુત્તમઃ॥૭.

ત્રેતાયુગમાં એક રાજર્ષિ હતા, જેમનું નામ હરિશ્ચંદ્ર હતું. એ પૃથ્વી પર રાજ કરતા અને ધર્મમાં અડગ હતા. એમની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસરી હતી.

ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં નૃણામ્ । નાધર્મરુચયઃ પૌરાસ્તસ્મિન્ શાસતિ પાર્થિવે॥૭.

એમના રાજમાં ન તો દુર્ભિક્ષ હતું, ન રોગ, ન અકાળમૃત્યુ, અને ન તો નાગરિકો અધર્મ તરફ વળતા.

બભૂવુર્ન તથોન્મત્તા ધન-વીર્ય-તપોમદૈઃ । નાજાયન્ત સ્ત્રિયશ્ચૈવ કાશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનાઃ॥૭.

કોઈ પણ ધન, બળ કે તપના ઘમંડથી ઉન્મત્ત નહોતાં. અને કોઈ સ્ત્રી એવી જન્મતી નહોતી કે જેને યુવાની પ્રાપ્ત ન થઈ હોય.

સ કદાચિન્મહાબાહુરરણ્યેઽનુસરન્ મૃગમ્ । શુશ્રાવ શબ્દમસકૃત્ ત્રાયસ્વેતિ ચ યોષિતામ્॥૭.

એક વખત એ મહાબળવાન રાજા જંગલમાં હરણનો પીછો કરતાં હતાં, ત્યારે એમણે વારંવાર સ્ત્રીઓની 'અમને બચાવો!' એવી બૂમો સાંભળી.

સ વિહાય મૃગં રાજા મા ભૈષીરિત્યભાષત । મયિ શાસતિ દુર્મેધાઃ કોઽયમન્યાયવૃત્તિમાન્॥૭.

રાજાએ હરણને છોડી દીધું અને કહ્યું, 'ડરશો નહીં!' અને વિચાર્યું—'મારા રાજમાં એવો કોણ છે, જે દુષ્કર્મ કરે છે?'

તત્ક્રન્દિતાનુસારી ચ સર્વારમ્ભવિઘાતકૃત્ । એકસ્મિન્નન્તરે રૌદ્રો વિઘ્નરાટ્ સમચિન્તયત્॥૭.

એ બૂમોનો પીછો કરતાં રાજાએ બધા વિઘ્નોનું કારણ એવા ભયાનક પ્રાણીનો સામનો કર્યો, જે વિચારવા લાગ્યો.