માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સર્વાસ્તાસ્તેન સમ્ભુક્તા યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ । અતીતે દ્વાદશે વર્ષ નીયમાનો ભટૈર્બલાત્॥૮.

એ રાજાએ આ બધું બાર વર્ષ સુધી ભોગવ્યું; અને બારમું વર્ષ પૂરુ થતાં જ, તેને રક્ષકોએ જબરદસ્તી ખેંચી લીધો.

યમં સોઽપશ્યદાકારાદુવાચ ચ નરાધિપમ્ । વિશ્વામિત્રસ્ય કોપોઽયં દુર્નિવાર્યો મહાત્મનઃ॥૮.

એ રાજાએ યમને જોયો, અને યમ બોલ્યા: 'વિશ્વામિત્ર મહાન આત્માના ક્રોધને રોકી શકાય તેમ નથી.'

પુત્રસ્ય તે મૃત્યુમપિ પ્રદાસ્યતિ સ કૌશિકઃ । ગચ્છ ત્વં માનુષં લોકં દુઃ ખશેષઞ્ચ ભુઙ્ક્ષ્વ વૈ । ગતસ્ય તત્ર રાજેન્દ્ર શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ॥૮.

'એ કૌશિક તો તારા પુત્રનું મૃત્યુ પણ લાવશે. હવે તું માનવલોકમાં જઈને બાકીનું દુઃખ ભોગવી લે; ત્યાં જઈને તારો કલ્યાણ થશે, રાજા.'

વ્યતીતે દ્વાદશે વર્ષે દુઃ ખસ્યાન્તે નરાધિપઃ । અન્તરીક્ષાચ્ચ પતિતો યમદૂતૈઃ પ્રણોદિતઃ॥૮.

બારમું વર્ષ પૂરુ થતાં, એ રાજા, દુઃખના અંતે, યમદૂતોએ તેને આકાશમાંથી નીચે ફેંકી દીધો.

પતિતો યમલોકાચ્ચ વિબુદ્ધો ભયસમ્ભ્રમાત્ । અહો કષ્ટમિતિ ધ્યાત્વા ક્ષતે ક્ષારાવસેવનમ્॥૮.

યમલોકમાંથી પડીને, એ ડર અને ગભરાટથી જાગી ગયો; 'હાય, કેટલું દુઃખ!' એમ વિચારીને, તેણે પોતાના ઘા પર ક્ષાર લગાવ્યું.

સ્વપ્ને દુઃ ખં મહદ્દૃષ્ટં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે । સ્વપ્ને દૃષ્ટં મયા યત્તુ કિં નુ મે દ્વાદશાઃ સમાઃ॥૮.

એ રાજાએ સ્વપ્નમાં મોટું દુઃખ જોયું, જેનું અંત મળતું નહોતું; તેણે વિચાર્યું: 'આ સ્વપ્નમાં મેં શું જોયું? ખરેખર બાર વર્ષ વીતી ગયા છે?'

ગતેત્યપૃચ્છત્ તત્રસ્થાન્ પુક્કસાંસ્તુ સ સમ્ભ્રમાત્ । નેત્યુચુઃ કેચિત્ તત્રસ્થા એવમેવાપરેઽબ્રુવન્॥૮.

એ ગભરાઈને ત્યાં રહેલા પુક્કસો પાસેથી પૂછ્યું: 'શું એ વીતી ગયું?' ત્યાં કેટલાકે કહ્યું 'ના', તો બીજાઓએ કહ્યું 'હા, વીતી ગયું છે.'

શ્રુત્વા દુઃ ખી તદા રાજા દેવાન્ શરણમીયિવાન્ । સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ મે દેવાઃ શૈવ્યાયા બાલકસ્ય ચ॥૮.

આ સાંભળીને રાજા ખૂબ દુઃખી થયો અને દેવતાઓની શરણમાં ગયો. તેણે પ્રાર્થના કરી: 'દેવતાઓ, મને અને શૈવ્યા ના બાળકને સુખ-શાંતિ આપો.'

નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે । પરાવરાય શુદ્ધાય પુરાણાયાવ્યયાય ચ॥૮.

મહાન ધર્મને વંદન, સર્જનહાર કૃષ્ણને વંદન, સર્વોચ્ચ અને તળિયાના, શુદ્ધ, પ્રાચીન અને અવિનાશી ને વંદન.

નમો બૃહસ્પતે તુભ્યં નમસ્તે વાસવાય ચ । એવમુક્ત્વા સ રાજા તુ યુક્તઃ પુક્કસકર્મણિ॥૮.

બૃહસ્પતિને વંદન, વાસવને પણ વંદન. આમ કહીને રાજા પુક્કસનું કામ કરવા લાગ્યો.

શવાનાં મૂલ્યકરણે પુનર્નષ્ટસ્મૃતિર્યથા । મલિનો જટિલઃ કૃષ્ણો લકુટી વિહ્વલો નૃપઃ॥૮.

મૃતદેહો માટે દીઠું મળતું હતું ત્યારે ફરીથી તેની સ્મૃતિ ગુમાઈ ગઈ. તે મેલિયો, વાંકડો, કાળો, લાકડી લઈને, ગૂંચવાયેલો રાજા હતો.

નૈવ પુત્રો ન ભાર્યા તુ તસ્ય વૈ સ્મૃતિગોચરે । નષ્ટોત્સાહો રાજ્યનાશાત્ શ્મશાને નિવસંસ્તદા॥૮.

તેને પુત્ર કે પત્નીનું પણ સ્મરણ નહોતું. રાજ્ય ગુમાવવાથી તેનો ઉત્સાહ પણ ખોવાઈ ગયો હતો અને તે શમશાનમાં રહેતો હતો.

અથાજગામ સ્વસુતં મૃતમાદાય લાપિની । ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્॥૮.

એ સમયે તેની પત્ની રડતી રડતી, પોતાના મરેલા પુત્રને લઈને આવી, જે રાજાનો દીકરો હતો અને સાપના દંશથી મરી ગયો હતો.

હા વત્સ ! હા પુત્ર ! શિશો ! ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ । કૃશા વિવર્ણા વિમનાઃ પાંશુધ્વસ્તશિરોરુહા॥૮.

'હાય બાલક! હાય પુત્ર! હાય નાનકડા!' એમ વારંવાર રડતી હતી, દુર્બળ, ફિક્કી, દુઃખી અને માથામાં ધૂળ ભરાઈ ગયેલા વાળવાળી.

; રાજપત્ન્યુવાચ હા રાજન્નદ્ય બાલં ત્વં પશ્ય સોમં મહીતલે । રમમાણં પુરા દૃષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'હાય રાજા! આજે જમીન પર પડેલા તારા દીકરા સોમને જો, જે પહેલા રમતો હતો, હવે દુષ્ટ સાપના દંશથી મરી ગયો છે.'

તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ । જગામ ત્વરિતોઽત્રેતિ ભવિતા મૃતકમ્બલઃ॥૮.

તેના રડવાના અવાજ સાંભળીને રાજા તત્કાળ ત્યાં દોડી ગયો, હવે મૃતકને ઢાંકી દેવાનો હતો.

સ તાં રોરુદતીં ભાર્યાં નાભ્યજાનાત્તુ પાર્થિવઃ । ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્॥૮.

રાજાએ પોતાની રડતી પત્નીને ઓળખી શક્યો નહીં, જે લાંબા વિયોગથી દુઃખી હતી અને જાણે નવી જ જન્મી હોય એવી લાગી.

સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરા દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ । નાભ્યજાનાન્નૃપસુતા શુષ્કવૃક્ષોપમં નૃપમ્॥૮.

પત્નીએ પણ તેને જોયો, પહેલાં સુંદર વાળવાળો, હવે જટાવાળો, અને રાજકુમારને સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો જોઈ ઓળખી શકી નહીં.

સોઽપિ કૃષ્ણપટે બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ । નરેન્દ્રલક્ષણોપેતં ચિન્તામાપ નરેશ્વરઃ॥૮.

રાજાએ કાળી ચાદરમાં લપેટાયેલા, સાપના ઝેરથી પીડિત અને રાજલક્ષણ ધરાવતા બાળકને જોઈને ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયો.

અહો કષ્ટં નરેન્દ્રસ્ય કસ્યાપ્યેષ કુલે શિશુઃ । જાતો નીતઃ કૃતાન્તેન કામપ્યાશાં દુરાત્મના॥૮.

હાય, શું દુઃખદ છે! કયા કુટુંબમાં આ બાળક જન્મ્યું છે, હવે મૃત્યુ તેને લઈ ગયું છે અને કોઈની આશા તોડી નાખી છે.

એવં દૃષ્ટ્વા હિ મે બાલં માતુરુત્સઙ્ગશાયિનમ્ । સ્મૃતિમભ્યાગતો બાલો રોહિતાશ્વોઽબ્જલોચનઃ॥૮.

આ રીતે બાળકને તેની માતાની ગોદમાં પડેલું જોઈને મને મારી જાતનો દીકરો, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રોહિતાશ્વ, યાદ આવી ગયો.

સોઽપ્યેતામેવ મે વત્સો વયોઽવસ્થામુપાગતઃ । નીતો યદિ ન ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્॥૮.

મારો દીકરો પણ કદાચ આ જ વય અને હાલતમાં હશે, જો ભયાનક મૃત્યુ તેને પોતાના વશમાં ન કરી લીધો હોય.

; રાજપત્ન્યુવાચ હા વત્સ ! કસ્ય પાપસ્ય અપધ્યાનાદિદં મહત્ । દુઃ ખમાપતિતં ઘોરં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'હાય બાલક! કયા પાપીના દુર્વિચારથી આ મોટું અને ભયાનક દુઃખ આવ્યું છે, જેનો અંત દેખાતો નથી?'

હા નાથ ! રાજન્ ! ભવતા મામનાશ્વાસ્ય દુઃ ખિતામ્ । ક્વાપિ સન્તિષ્ઠતા સ્થાને વિશ્રબ્ધં સ્થીયતે કથમ્॥૮.

હાય સ્વામી! હાય રાજા! મને આશ્વાસન આપો, હું દુઃખી છું. આવી સ્થિતિમાં કોઈ ક્યાં નિશ્ચિંત રહી શકે?

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ । હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધે ! ન કૃતં ત્વયા॥૮.

રાજ્ય ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું, પત્ની અને પુત્રને વેચવું—હે વિધિ! હરીશ્ચંદ્ર રાજર્ષિ સાથે એવું શું છે જે તું કર્યું નથી?

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતઃ । પ્રત્યભિજ્ઞાય દયિતાં પુત્રઞ્ચ નિધનં ગતમ્॥૮.

એમ કહીને જ્યારે શૈવ્યાએ વાત કરી, રાજા પોતાનું સ્થાન છોડીને ઊભો થયો. તેણે પોતાની પ્રિય પત્ની અને પુત્રને મૃત્યુ પામેલા ઓળખી લીધા.

કષ્ટં શૈવ્યેયમેષા હિ સ બાલોઽયમિતીરયન્ । રુરોદ દુઃ ખસન્તપ્તો મૂર્ચ્છામભિજગામ ચ॥૮.

'હાય! આ તો શૈવ્યાએ છે અને આ તો મારો દીકરો છે,' એમ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રાજા રડવા લાગ્યા અને પછી દુઃખે બેભાન થઈ ગયા.

સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્ । મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે॥૮.

પત્નીએ પણ રાજાને એ હાલતમાં જોઈને ઓળખી લીધા. દુઃખથી બેભાન થઈ, જમીન પર પડી રહી અને એકદમ નિષ્ક્રિય બની ગઈ.

ચેતઃ સમ્પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્ની ચ તૈ સમમ્ । વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારાવપીડિતૌ॥૮.

પછી રાજા અને રાણી બંનેને હોશ આવ્યો. બંને દુઃખના ભારથી વ્યાકુળ થઈને ઉંડા શોકમાં રડવા લાગ્યા.