માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તત્ર સ્થિતસ્ય તસ્યાપિ રાજ્યં દ્યૂતેન હારિતમ્ । ભાર્યા હૃતા ચ પુત્રશ્ચ સ ચૈકાકી વનં ગતઃ॥૮.

ત્યાં રહેતા એ માણસનું પણ રાજ્ય જુગારમાં હારી ગયું, પત્ની અને પુત્ર પણ છીનવાઈ ગયા, અને એ એકલો જંગલમાં ગયો.

તત્રાપશ્યત સ સિંહં વૈ વ્યાદિતાસ્યં ભયાવહમ્ । બિભક્ષયિષુમાયાતં શરભેણ સમન્વિતમ્॥૮.

ત્યાં તેણે એક ભયાનક સિંહ જોયો, જે મોટું મોં ખોલીને, શરભ સાથે તેને ખાવા માટે આવી રહ્યો હતો.

પુનશ્ચ ભક્ષિતઃ સોઽપિ ભાર્યાં શોચિતુમુદ્યતઃ । હા શૈવ્યે ! ક્વ ગતાસ્યદ્ય મામિહાપાસ્ય દુઃ ખિતમ્॥૮.

પછી એ પણ સિંહના મોઢામાં પડ્યો અને પત્ની માટે દુઃખી થઈને બોલ્યો: 'હાય શૈવ્યા! તું મને દુઃખમાં એકલો છોડી ક્યાં ગઈ?'

અપશ્યત્ પુનરેવાપિ ભાર્યાં સ્વં સહપુત્રકામ્ । ત્રાયસ્વ ત્વં હરિશ્ચન્દ્ર કિં દ્યૂતેન તવ પ્રભો॥૮.

પછી તેણે ફરી પોતાની પત્ની અને પુત્રને સાથે જોયા, અને એ રડતી બોલી: 'અમને બચાવો હરિશ્ચંદ્ર! આ જુગારથી તમને શું મળ્યું, પ્રભુ?'

પુત્રસ્તે શોચ્યતાં પ્રાપ્તો ભર્યંયા શૈવ્યયા સહ । સ નાપશ્યત્ પુનરપિ ધાવમાનઃ પુનઃ પુનઃ॥૮.

તમારો પુત્ર પણ શૈવ્યા સાથે દુઃખદ સ્થિતિમાં છે; પણ એ રાજા વારંવાર દોડ્યો છતાં ફરી તેમને જોઈ શક્યો નહીં.

અથાપશ્યત્ પુનરપિ સ્વર્ગસ્થઃ સ નરાધિપઃ । નીયતે મુક્તકેશી સા દીના વિવસના બલાત્॥૮.

પછી એ રાજાએ જાણે સ્વર્ગમાં પોતાની પત્નીને જોયી, જેના વાળ ખુલેલા, દુઃખી અને અર્ધનગ્ન હતી અને જબરદસ્તી ખેંચી જવામાં આવી રહી હતી.

હાહાવાક્યં પ્રમુઞ્ચન્તી ત્રાયસ્વેત્યસકૃત્સ્વના । અથાપશ્યત્ પુનસ્તત્ર ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્॥૮.

એ વારંવાર રડતી બોલતી: 'મને બચાવો!' પછી તેણે ધર્મરાજાના આદેશથી આગળનું દૃશ્ય જોયું.

આક્રાન્દન્ત્યન્તરીક્ષસ્થા આગચ્છેહ નરાધિપ । વિશ્વામિત્રેણ વિજ્ઞપ્તો યમો રાજંસ્તવાર્થતઃ॥૮.

એને આકાશમાંથી રડવાની અવાજો સંભળાઈ: 'અહીં આવો રાજા! તમારા માટે વિશ્વામિત્રે યમને જાણ કરી છે.'

ઇત્યુક્ત્વા સર્પપાશૈસ્તુ નીયતે બલવદ્વિભુઃ । શ્રાદ્ધદેવેન કથિતં વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥૮.

આ રીતે બોલ્યા પછી, એ મહાન પુરુષને સાપના ફાંસાથી જબરદસ્તી ખેંચી લઈ જવામાં આવ્યો; આ શ્રાદ્ધદેવે કહ્યું અને એ વિશ્વામિત્રનું કાર્ય હતું.

તત્રાપિ તસ્ય વિકૃતિર્નાધર્મોત્થા વ્યવર્ધત । એતાઃ સર્વા દશાસ્તસ્ય યાઃ સ્વપ્ને સમ્પ્રદર્શિતાઃ॥૮.

ત્યાં પણ, અધર્મથી થયેલી તેની દુઃખદ સ્થિતિ સુધરી નહીં; આ બધું તેને સ્વપ્નમાં બતાવવામાં આવ્યું.

સર્વાસ્તાસ્તેન સમ્ભુક્તા યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ । અતીતે દ્વાદશે વર્ષ નીયમાનો ભટૈર્બલાત્॥૮.

એ રાજાએ આ બધું બાર વર્ષ સુધી ભોગવ્યું; અને બારમું વર્ષ પૂરુ થતાં જ, તેને રક્ષકોએ જબરદસ્તી ખેંચી લીધો.

યમં સોઽપશ્યદાકારાદુવાચ ચ નરાધિપમ્ । વિશ્વામિત્રસ્ય કોપોઽયં દુર્નિવાર્યો મહાત્મનઃ॥૮.

એ રાજાએ યમને જોયો, અને યમ બોલ્યા: 'વિશ્વામિત્ર મહાન આત્માના ક્રોધને રોકી શકાય તેમ નથી.'

પુત્રસ્ય તે મૃત્યુમપિ પ્રદાસ્યતિ સ કૌશિકઃ । ગચ્છ ત્વં માનુષં લોકં દુઃ ખશેષઞ્ચ ભુઙ્ક્ષ્વ વૈ । ગતસ્ય તત્ર રાજેન્દ્ર શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ॥૮.

'એ કૌશિક તો તારા પુત્રનું મૃત્યુ પણ લાવશે. હવે તું માનવલોકમાં જઈને બાકીનું દુઃખ ભોગવી લે; ત્યાં જઈને તારો કલ્યાણ થશે, રાજા.'

વ્યતીતે દ્વાદશે વર્ષે દુઃ ખસ્યાન્તે નરાધિપઃ । અન્તરીક્ષાચ્ચ પતિતો યમદૂતૈઃ પ્રણોદિતઃ॥૮.

બારમું વર્ષ પૂરુ થતાં, એ રાજા, દુઃખના અંતે, યમદૂતોએ તેને આકાશમાંથી નીચે ફેંકી દીધો.

પતિતો યમલોકાચ્ચ વિબુદ્ધો ભયસમ્ભ્રમાત્ । અહો કષ્ટમિતિ ધ્યાત્વા ક્ષતે ક્ષારાવસેવનમ્॥૮.

યમલોકમાંથી પડીને, એ ડર અને ગભરાટથી જાગી ગયો; 'હાય, કેટલું દુઃખ!' એમ વિચારીને, તેણે પોતાના ઘા પર ક્ષાર લગાવ્યું.

સ્વપ્ને દુઃ ખં મહદ્દૃષ્ટં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે । સ્વપ્ને દૃષ્ટં મયા યત્તુ કિં નુ મે દ્વાદશાઃ સમાઃ॥૮.

એ રાજાએ સ્વપ્નમાં મોટું દુઃખ જોયું, જેનું અંત મળતું નહોતું; તેણે વિચાર્યું: 'આ સ્વપ્નમાં મેં શું જોયું? ખરેખર બાર વર્ષ વીતી ગયા છે?'

ગતેત્યપૃચ્છત્ તત્રસ્થાન્ પુક્કસાંસ્તુ સ સમ્ભ્રમાત્ । નેત્યુચુઃ કેચિત્ તત્રસ્થા એવમેવાપરેઽબ્રુવન્॥૮.

એ ગભરાઈને ત્યાં રહેલા પુક્કસો પાસેથી પૂછ્યું: 'શું એ વીતી ગયું?' ત્યાં કેટલાકે કહ્યું 'ના', તો બીજાઓએ કહ્યું 'હા, વીતી ગયું છે.'

શ્રુત્વા દુઃ ખી તદા રાજા દેવાન્ શરણમીયિવાન્ । સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ મે દેવાઃ શૈવ્યાયા બાલકસ્ય ચ॥૮.

આ સાંભળીને રાજા ખૂબ દુઃખી થયો અને દેવતાઓની શરણમાં ગયો. તેણે પ્રાર્થના કરી: 'દેવતાઓ, મને અને શૈવ્યા ના બાળકને સુખ-શાંતિ આપો.'

નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે । પરાવરાય શુદ્ધાય પુરાણાયાવ્યયાય ચ॥૮.

મહાન ધર્મને વંદન, સર્જનહાર કૃષ્ણને વંદન, સર્વોચ્ચ અને તળિયાના, શુદ્ધ, પ્રાચીન અને અવિનાશી ને વંદન.

નમો બૃહસ્પતે તુભ્યં નમસ્તે વાસવાય ચ । એવમુક્ત્વા સ રાજા તુ યુક્તઃ પુક્કસકર્મણિ॥૮.

બૃહસ્પતિને વંદન, વાસવને પણ વંદન. આમ કહીને રાજા પુક્કસનું કામ કરવા લાગ્યો.

શવાનાં મૂલ્યકરણે પુનર્નષ્ટસ્મૃતિર્યથા । મલિનો જટિલઃ કૃષ્ણો લકુટી વિહ્વલો નૃપઃ॥૮.

મૃતદેહો માટે દીઠું મળતું હતું ત્યારે ફરીથી તેની સ્મૃતિ ગુમાઈ ગઈ. તે મેલિયો, વાંકડો, કાળો, લાકડી લઈને, ગૂંચવાયેલો રાજા હતો.

નૈવ પુત્રો ન ભાર્યા તુ તસ્ય વૈ સ્મૃતિગોચરે । નષ્ટોત્સાહો રાજ્યનાશાત્ શ્મશાને નિવસંસ્તદા॥૮.

તેને પુત્ર કે પત્નીનું પણ સ્મરણ નહોતું. રાજ્ય ગુમાવવાથી તેનો ઉત્સાહ પણ ખોવાઈ ગયો હતો અને તે શમશાનમાં રહેતો હતો.

અથાજગામ સ્વસુતં મૃતમાદાય લાપિની । ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્॥૮.

એ સમયે તેની પત્ની રડતી રડતી, પોતાના મરેલા પુત્રને લઈને આવી, જે રાજાનો દીકરો હતો અને સાપના દંશથી મરી ગયો હતો.

હા વત્સ ! હા પુત્ર ! શિશો ! ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ । કૃશા વિવર્ણા વિમનાઃ પાંશુધ્વસ્તશિરોરુહા॥૮.

'હાય બાલક! હાય પુત્ર! હાય નાનકડા!' એમ વારંવાર રડતી હતી, દુર્બળ, ફિક્કી, દુઃખી અને માથામાં ધૂળ ભરાઈ ગયેલા વાળવાળી.

; રાજપત્ન્યુવાચ હા રાજન્નદ્ય બાલં ત્વં પશ્ય સોમં મહીતલે । રમમાણં પુરા દૃષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'હાય રાજા! આજે જમીન પર પડેલા તારા દીકરા સોમને જો, જે પહેલા રમતો હતો, હવે દુષ્ટ સાપના દંશથી મરી ગયો છે.'

તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ । જગામ ત્વરિતોઽત્રેતિ ભવિતા મૃતકમ્બલઃ॥૮.

તેના રડવાના અવાજ સાંભળીને રાજા તત્કાળ ત્યાં દોડી ગયો, હવે મૃતકને ઢાંકી દેવાનો હતો.

સ તાં રોરુદતીં ભાર્યાં નાભ્યજાનાત્તુ પાર્થિવઃ । ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્॥૮.

રાજાએ પોતાની રડતી પત્નીને ઓળખી શક્યો નહીં, જે લાંબા વિયોગથી દુઃખી હતી અને જાણે નવી જ જન્મી હોય એવી લાગી.

સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરા દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ । નાભ્યજાનાન્નૃપસુતા શુષ્કવૃક્ષોપમં નૃપમ્॥૮.

પત્નીએ પણ તેને જોયો, પહેલાં સુંદર વાળવાળો, હવે જટાવાળો, અને રાજકુમારને સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો જોઈ ઓળખી શકી નહીં.

સોઽપિ કૃષ્ણપટે બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ । નરેન્દ્રલક્ષણોપેતં ચિન્તામાપ નરેશ્વરઃ॥૮.

રાજાએ કાળી ચાદરમાં લપેટાયેલા, સાપના ઝેરથી પીડિત અને રાજલક્ષણ ધરાવતા બાળકને જોઈને ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયો.