માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

શ્મશાનાભ્યાસયોગેન દૈવસ્ય બલવત્તયા । અન્યદેહેન દત્ત્વા તુ ગુરવે ગુરુદક્ષિણામ્॥૮.

સ્મશાન પાસે સતત રહેવાના અને ભાગ્યના પ્રભાવથી, તેણે બીજું શરીર પામી ગુરુને ગુરુદક્ષિણાની આપણી ફરજ અદા કરી.

તદા દ્વાદશ વર્ષાણિ દુઃ ખદાનાત્તુ નિષ્કૃતિઃ । આત્માનં સ દદર્શાથ પુક્કસીગર્ભસમ્ભવમ્॥૮.

પછી બાર વર્ષ સુધી દુઃખ સહન કર્યા પછી, તેને મુક્તિ મળી; તેણે પોતાને એક નીચ જાતિની સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો જોયો.

તત્રસ્થશ્ચાપ્યસૌ રાજા સોઽચિન્તયદિદં તદા । ઇતો નિષ્ક્રાન્તમાત્રો હિ દાનધર્મં કરોમ્યહમ્॥૮.

ત્યાં રહેતા તે રાજાએ એ સમયે વિચાર્યું: 'અહીંથી છુટકારો મળતાં જ હું દાન અને સારા કામ કરીશ.'

અનન્તરં સ જાતસ્તુ તદા પુક્કસબાલકઃ । શ્મશાનમૃતસંસ્કાર-કરણેષુ સદોદ્યતઃ॥૮.

પછી, તે પુક્કસ બાળક તરીકે જન્મ્યો અને હંમેશાં સ્મશાનમાં મૃતદેહોના સંસ્કારના કામમાં લાગેલો રહ્યો.

પ્રાપ્તે તુ સપ્તમે વર્ષે શ્મશાનેઽથ મૃતો દ્વિજઃ । આનીતો બન્ધુભિર્દૃષ્ટસ્તેન તત્રાધનો ગુણી॥૮.

જ્યારે તેનું સાતમું વર્ષ આવ્યું, ત્યારે સ્મશાનમાં એક બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; તેના સગાઓએ તેને ત્યાં લાવ્યો અને એ ગરીબ પણ સારા બાળકએ તેને જોયો.

મૂલ્યાર્થિના તુ તેનાપિ પરિભૂતાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ । ઊચુસ્તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥૮.

પૈસા માંગતા એ બાળકે ત્યાંના બ્રાહ્મણોને અપમાનિત કર્યા; ત્યારે એ બ્રાહ્મણોએ ત્યાં વિશ્વામિત્રના વર્તન વિશે વાત કરી.

પાપિષ્ઠમશુભં કર્મ કુરુ ત્વં પાપકારક । હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરા રાજા વિશ્વામિત્રેણ પુક્કસઃ॥૮.

'તુ દુષ્ટ કર્મ કર, અશુભ કામ કરનાર! એક સમયે રાજા હરિશ્ચંદ્રને વિશ્વામિત્રે પુક્કસ બનાવ્યા હતા.'

કૃતઃ પુણ્યવિનાશેન બ્રાહ્મણસ્વાપનાશનાત્ । યદા ન ક્ષમતે તેષાં તૈઃ સ શપ્તો રુષા તદા॥૮.

'પુણ્ય ગુમાવવાથી અને બ્રાહ્મણોની વસ્તુ લઈ લીધા પછી એ આવો થયો; જ્યારે એ તેમના શબ્દો સહન ન કરી શક્યો, ત્યારે ગુસ્સામાં એ બ્રાહ્મણોએ તેને શાપ આપ્યો.'

ગચ્છ ત્વં નરકં ઘોરમધુનૈવ નરાધમ । ઇત્યુક્તમાત્રે વચને સ્વપ્નસ્થઃ સ નૃપસ્તદા॥૮.

‘હવે તું ભયાનક નરકમાં જા, દુષ્ટ માણસ!’ એમ કહેતાં જ, એ રાજાને સ્વપ્ન જેવું લાગ્યું.

અપશ્યદ્યમદૂતાન્ વૈ પાશહસ્તાન્ ભયાવહાન્ । તૈઃ સંગૃહીતમાત્માનં નીયમાનં તદા બલાત્॥૮.

એણે યમદૂતોને જોયા, જેમના હાથમાં ફાંસીઓ હતી અને જે ભયાનક લાગતા હતા; એણે જોયું કે તેઓએ તેને પકડીને જોરથી ખેંચી લીધો.

પશ્યતિ સ્મ ભૃશં ખિન્નો હા માતઃ પિતરદ્ય મે । એવંવાદી સ નરકે તૈલદ્રોણ્યાં નિપાતિતઃ॥૮.

ખૂબ જ દુઃખી થઈને એ બોલ્યો, 'હાય મારી માતા, હાય મારા પિતા, આજે!' આવું બોલતા બોલતા એ નરકમાં ઉકળતા તેલની ડોલીમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યો.

ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનસ્તુ ક્ષુરધારાભિરપ્યધઃ । અન્ધે તમસિ દુઃ ખાર્તઃ પૂયશોણિતભોજનઃ॥૮.

તેને કશ અને તીક્ષ્ણ છરીઓથી કાપવામાં આવ્યો; અંધકારમાં દુઃખ સહન કરવું પડ્યું અને પું અને લોહી ખાવું પડ્યું.

સપ્તવર્ષં મૃતાત્માનં પુક્કસત્વે દદર્શ હ । દિનં દિનન્તુ નરકે દહ્યતે પચ્યતેઽન્યતઃ॥૮.

સાત વર્ષ સુધી એણે પોતાને મૃત અને પુક્કસ રૂપે જોયો; દરરોજ નરકમાં બળતો રહ્યો અને બીજે ક્યાંક ઉકાળવામાં આવ્યો.

ખિદ્યતે ક્ષોભ્યતેઽન્યત્ર માર્યતે પાટ્યતેઽન્યતઃ । ક્ષાર્યતે દીપ્યતેઽન્યત્ર શીતવાતાહતોઽન્યતઃ॥૮.

બીજી જગ્યાએ તેને ત્રાસ આપવામાં આવ્યો, હલાવવામાં આવ્યો, મારી નાખવામાં આવ્યો, કાપવામાં આવ્યો; ક્યાંક છોલવામાં આવ્યો, બળાવવામાં આવ્યો, તો ક્યાંક ઠંડી પવનથી પીડાયો.

એવં દિનં વર્ષશત-પ્રમાણં નરકેઽભવત્ । તથા વર્ષશતં તત્ર શ્રીવિતં નરકે ભટૈઃ॥૮.

આ રીતે એણે નરકમાં સો વર્ષ દિવસે દિવસ વિતાવ્યા; અને એ નરકના સેવકો દ્વારા સો વર્ષ સુધી ત્રાસ મળતો રહ્યો.

તતો નિપાતિતો ભૂમૌ વિષ્ઠાશી શ્વા વ્યજાયત । વાન્તાશી શીતદગ્ધશ્ચ માસમાત્રે મૃતોઽપિ સઃ॥૮.

પછી તેને જમીન પર ફેંકી દેવાયો અને તે વિસ્ઠા ખાવતો કૂતરો બની જન્મ્યો; ઉલટી ખાધી, ઠંડીથી સળી ગયો અને એક મહિનો જ જીવ્યો.

અથાપશ્યત્ ખરં દેહં હસ્તિનં વાનરં પશુમ્ । છાગં વિડાલં કઙ્કઞ્ચ ગામવિં પક્ષિણં કૃમિમ્॥૮.

પછી એણે પોતાને ગધેડો, હાથી, વાંદરો, પશુ, બકરો, બિલાડી, બગલો, ગાય, પક્ષી અને કીટ તરીકે જોયો.

મત્સ્યં કૂર્મં વરાહઞ્ચ શ્વાવિધં કુક્કુટં શુકમ્ । શારિકાં સ્થાવરાંશ્ચૈવ સર્પમન્યાંશ્વ દેહિનઃ॥૮.

માછલી, કાચબો, વરાહ, શિકારી કૂતરો, કૂકડી, પોપટ, શારિકા, વૃક્ષ-વનસ્પતિ, સાપ અને બીજા અનેક શરીરધારી રૂપે પણ જોયો.

દિવસે દિવસે જન્મ પ્રાણિનઃ પ્રાણિનસ્તદા । અપશ્યદ્ દુઃ ખસન્તપ્તો દિનં વર્ષશતં તથા॥૮.

દરેક દિવસે એણે પોતાને અલગ અલગ જીવરૂપે જન્મતો જોયો; દુઃખથી પીડાઈને એણે આ રીતે સો વર્ષ સુધી દિવસે દિવસ સહન કર્યું.

એવં વર્ષશતં પૂર્ણં ગતં તત્ર કુયોનિષુ । અપશ્યચ્ચ કદાચિત્ સ રાજા તત્ સ્વકુલોદ્ભવમ્॥૮.

આ રીતે, એ રાજાએ અનેક નીચ જન્મોમાં પૂરા સો વર્ષ વિતાવ્યા. એક વખત તેને ત્યાં પોતાના વંશનો એક માણસ દેખાયો.

તત્ર સ્થિતસ્ય તસ્યાપિ રાજ્યં દ્યૂતેન હારિતમ્ । ભાર્યા હૃતા ચ પુત્રશ્ચ સ ચૈકાકી વનં ગતઃ॥૮.

ત્યાં રહેતા એ માણસનું પણ રાજ્ય જુગારમાં હારી ગયું, પત્ની અને પુત્ર પણ છીનવાઈ ગયા, અને એ એકલો જંગલમાં ગયો.

તત્રાપશ્યત સ સિંહં વૈ વ્યાદિતાસ્યં ભયાવહમ્ । બિભક્ષયિષુમાયાતં શરભેણ સમન્વિતમ્॥૮.

ત્યાં તેણે એક ભયાનક સિંહ જોયો, જે મોટું મોં ખોલીને, શરભ સાથે તેને ખાવા માટે આવી રહ્યો હતો.

પુનશ્ચ ભક્ષિતઃ સોઽપિ ભાર્યાં શોચિતુમુદ્યતઃ । હા શૈવ્યે ! ક્વ ગતાસ્યદ્ય મામિહાપાસ્ય દુઃ ખિતમ્॥૮.

પછી એ પણ સિંહના મોઢામાં પડ્યો અને પત્ની માટે દુઃખી થઈને બોલ્યો: 'હાય શૈવ્યા! તું મને દુઃખમાં એકલો છોડી ક્યાં ગઈ?'

અપશ્યત્ પુનરેવાપિ ભાર્યાં સ્વં સહપુત્રકામ્ । ત્રાયસ્વ ત્વં હરિશ્ચન્દ્ર કિં દ્યૂતેન તવ પ્રભો॥૮.

પછી તેણે ફરી પોતાની પત્ની અને પુત્રને સાથે જોયા, અને એ રડતી બોલી: 'અમને બચાવો હરિશ્ચંદ્ર! આ જુગારથી તમને શું મળ્યું, પ્રભુ?'

પુત્રસ્તે શોચ્યતાં પ્રાપ્તો ભર્યંયા શૈવ્યયા સહ । સ નાપશ્યત્ પુનરપિ ધાવમાનઃ પુનઃ પુનઃ॥૮.

તમારો પુત્ર પણ શૈવ્યા સાથે દુઃખદ સ્થિતિમાં છે; પણ એ રાજા વારંવાર દોડ્યો છતાં ફરી તેમને જોઈ શક્યો નહીં.

અથાપશ્યત્ પુનરપિ સ્વર્ગસ્થઃ સ નરાધિપઃ । નીયતે મુક્તકેશી સા દીના વિવસના બલાત્॥૮.

પછી એ રાજાએ જાણે સ્વર્ગમાં પોતાની પત્નીને જોયી, જેના વાળ ખુલેલા, દુઃખી અને અર્ધનગ્ન હતી અને જબરદસ્તી ખેંચી જવામાં આવી રહી હતી.

હાહાવાક્યં પ્રમુઞ્ચન્તી ત્રાયસ્વેત્યસકૃત્સ્વના । અથાપશ્યત્ પુનસ્તત્ર ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્॥૮.

એ વારંવાર રડતી બોલતી: 'મને બચાવો!' પછી તેણે ધર્મરાજાના આદેશથી આગળનું દૃશ્ય જોયું.

આક્રાન્દન્ત્યન્તરીક્ષસ્થા આગચ્છેહ નરાધિપ । વિશ્વામિત્રેણ વિજ્ઞપ્તો યમો રાજંસ્તવાર્થતઃ॥૮.

એને આકાશમાંથી રડવાની અવાજો સંભળાઈ: 'અહીં આવો રાજા! તમારા માટે વિશ્વામિત્રે યમને જાણ કરી છે.'

ઇત્યુક્ત્વા સર્પપાશૈસ્તુ નીયતે બલવદ્વિભુઃ । શ્રાદ્ધદેવેન કથિતં વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥૮.

આ રીતે બોલ્યા પછી, એ મહાન પુરુષને સાપના ફાંસાથી જબરદસ્તી ખેંચી લઈ જવામાં આવ્યો; આ શ્રાદ્ધદેવે કહ્યું અને એ વિશ્વામિત્રનું કાર્ય હતું.