માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃ ખિતઃ શોચનોદ્યતઃ । હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો વિપ્રાઃ તદ્રાજ્યં વિધે ગતમ્॥૮.

એ રાજા ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે ખૂબ દુઃખી અને શોકગ્રસ્ત હતો. તેણે હૈયાભરીને કહ્યું: 'હાય! મારા સેવકો, મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો, મારું રાજ્ય તો હવે બરબાદ થઈ ગયું.'

હા શૈવ્યે પુત્ર હા બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્ । વિશ્વામિત્રસ્ય દોષેણ ગતાઃ કુત્રાપિ તે મમ॥૮.

હાય શૈવ્યે! હાય મારા દીકરા! હાય મારા બાળક! તું મને દુર્ભાગ્યવાળી છોડી ગયો. વિશ્વામિત્રના શ્રાપથી તું ક્યાંક દૂર મારી પહોંચથી બહાર ચાલ્યો ગયો છે.

ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ । મલિનો રૂક્ષસર્વાઙ્ગઃ કેશવાન્ ગન્ધવાન્ ધ્વજી॥૮.

આ રીતે વારંવાર વિચારીને, ચંડાળ જે કહ્યું હતું તે યાદ કરીને, તે આખો ગંદો, શરીર કઠણ અને સૂકાઈ ગયેલું, વાળ જટાવાળાં, દુર્ગંધયુક્ત અને હાથમાં લાકડી લઈને ફરતો હતો.

લકુટી કાલકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ । અસ્મિન્ શવ ઇદં મૂલ્યં પ્રાપ્તં પ્રાપ્સ્યામિ ચાપ્યુત॥૮.

લાકડી લઈને, મૃત્યુ જેવો દેખાતો, એ અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો અને કહેતો હતો: 'આ મૃતદેહ માટે મને આટલું મૂલ્ય મળ્યું છે, અને હજી વધુ પણ મળશે.'

ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞે મુખ્યચણ્ડાલકે ત્વિદમ્ । ઇતિ ધાવન્ દિશો રાજા જીવન્ યોન્યન્તરં ગતઃ॥૮.

'આ મારું છે, આ રાજાનું છે, અને આ મુખ્ય ચંડાળનું છે,' એમ બોલતો, એ બધે દોડતો હતો. રાજા જીવતો જ બીજું યોનિ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો.

જીર્ણકર્પણ્ટસુગ્રન્થિ-કૃતકન્થાપરિગ્રહઃ ચિતાભસ્મરજોલિપ્ત-મુખબાહૂદરાઙિઘ્રકઃ॥૮.

પેચવાળું જૂનું કપડું, અનેક ગાંઠથી બાંધેલું પહેરેલું હતું. તેના ચહેરા, હાથ, પેટ, જાંઘ અને પગ ચિતાની રાખ અને ધૂળથી લિપટાયેલા હતા.

નાનામેદો-વસા-મજ્જા લિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્ । નાનાશવોદનકૃતા-હારતૃપ્તિપરાયણઃ॥૮.

તેના હાથ અને આંગળીઓ પર વિવિધ ચરબી, મજ્જા અને ચીકણાઈ લગેલી હતી. તે ઊંડો શ્વાસ લેતો અને અનેક મૃતદેહમાંથી મળેલા ખોરાકથી હંમેશા તૃપ્ત રહેતો હતો.

તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડનઃ । ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હા હેતિ પ્રવદન્ મુહુઃ॥૮.

મૃતદેહોના હાર વડે તે પોતાના માથું શોભાવતો હતો. તે રાતે કે દિવસે ક્યારેય સુતો નહોતો અને વારંવાર દુ:ખથી બૂમો પાડતો રહેતો હતો.

એવં દ્વાદશમાસાસ્તુ નીતાઃ શતસમોપમાઃ । સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠઃ શ્રાન્તો બન્ધુવિયોગવાન્॥૮.

આ રીતે તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાના સગાંથી વિયોગ પામીને, થાકેલો, બાર મહિના વિતાવ્યા, જે તેને સો વર્ષ જેટલા લાંબા લાગ્યા.

નિદ્રાભિભૂતો રૂક્ષાઙ્ગો નિશ્ચેષ્ટઃ સુપ્ત એવ ચ । તત્રાપિ શયનીયે સ દૃષ્ટવાનદ્ભુતં હમત્॥૮.

ઊંઘે ઘેરાઈને, શરીર સુકાઈ ગયેલું અને એકદમ નિષ્ક્રિય, એ જાણે મરેલો હોય એમ પથારી પર પડ્યો હતો; એ સમયે તેણે ત્યાં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું.

શ્મશાનાભ્યાસયોગેન દૈવસ્ય બલવત્તયા । અન્યદેહેન દત્ત્વા તુ ગુરવે ગુરુદક્ષિણામ્॥૮.

સ્મશાન પાસે સતત રહેવાના અને ભાગ્યના પ્રભાવથી, તેણે બીજું શરીર પામી ગુરુને ગુરુદક્ષિણાની આપણી ફરજ અદા કરી.

તદા દ્વાદશ વર્ષાણિ દુઃ ખદાનાત્તુ નિષ્કૃતિઃ । આત્માનં સ દદર્શાથ પુક્કસીગર્ભસમ્ભવમ્॥૮.

પછી બાર વર્ષ સુધી દુઃખ સહન કર્યા પછી, તેને મુક્તિ મળી; તેણે પોતાને એક નીચ જાતિની સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો જોયો.

તત્રસ્થશ્ચાપ્યસૌ રાજા સોઽચિન્તયદિદં તદા । ઇતો નિષ્ક્રાન્તમાત્રો હિ દાનધર્મં કરોમ્યહમ્॥૮.

ત્યાં રહેતા તે રાજાએ એ સમયે વિચાર્યું: 'અહીંથી છુટકારો મળતાં જ હું દાન અને સારા કામ કરીશ.'

અનન્તરં સ જાતસ્તુ તદા પુક્કસબાલકઃ । શ્મશાનમૃતસંસ્કાર-કરણેષુ સદોદ્યતઃ॥૮.

પછી, તે પુક્કસ બાળક તરીકે જન્મ્યો અને હંમેશાં સ્મશાનમાં મૃતદેહોના સંસ્કારના કામમાં લાગેલો રહ્યો.

પ્રાપ્તે તુ સપ્તમે વર્ષે શ્મશાનેઽથ મૃતો દ્વિજઃ । આનીતો બન્ધુભિર્દૃષ્ટસ્તેન તત્રાધનો ગુણી॥૮.

જ્યારે તેનું સાતમું વર્ષ આવ્યું, ત્યારે સ્મશાનમાં એક બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; તેના સગાઓએ તેને ત્યાં લાવ્યો અને એ ગરીબ પણ સારા બાળકએ તેને જોયો.

મૂલ્યાર્થિના તુ તેનાપિ પરિભૂતાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ । ઊચુસ્તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥૮.

પૈસા માંગતા એ બાળકે ત્યાંના બ્રાહ્મણોને અપમાનિત કર્યા; ત્યારે એ બ્રાહ્મણોએ ત્યાં વિશ્વામિત્રના વર્તન વિશે વાત કરી.

પાપિષ્ઠમશુભં કર્મ કુરુ ત્વં પાપકારક । હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરા રાજા વિશ્વામિત્રેણ પુક્કસઃ॥૮.

'તુ દુષ્ટ કર્મ કર, અશુભ કામ કરનાર! એક સમયે રાજા હરિશ્ચંદ્રને વિશ્વામિત્રે પુક્કસ બનાવ્યા હતા.'

કૃતઃ પુણ્યવિનાશેન બ્રાહ્મણસ્વાપનાશનાત્ । યદા ન ક્ષમતે તેષાં તૈઃ સ શપ્તો રુષા તદા॥૮.

'પુણ્ય ગુમાવવાથી અને બ્રાહ્મણોની વસ્તુ લઈ લીધા પછી એ આવો થયો; જ્યારે એ તેમના શબ્દો સહન ન કરી શક્યો, ત્યારે ગુસ્સામાં એ બ્રાહ્મણોએ તેને શાપ આપ્યો.'

ગચ્છ ત્વં નરકં ઘોરમધુનૈવ નરાધમ । ઇત્યુક્તમાત્રે વચને સ્વપ્નસ્થઃ સ નૃપસ્તદા॥૮.

‘હવે તું ભયાનક નરકમાં જા, દુષ્ટ માણસ!’ એમ કહેતાં જ, એ રાજાને સ્વપ્ન જેવું લાગ્યું.

અપશ્યદ્યમદૂતાન્ વૈ પાશહસ્તાન્ ભયાવહાન્ । તૈઃ સંગૃહીતમાત્માનં નીયમાનં તદા બલાત્॥૮.

એણે યમદૂતોને જોયા, જેમના હાથમાં ફાંસીઓ હતી અને જે ભયાનક લાગતા હતા; એણે જોયું કે તેઓએ તેને પકડીને જોરથી ખેંચી લીધો.

પશ્યતિ સ્મ ભૃશં ખિન્નો હા માતઃ પિતરદ્ય મે । એવંવાદી સ નરકે તૈલદ્રોણ્યાં નિપાતિતઃ॥૮.

ખૂબ જ દુઃખી થઈને એ બોલ્યો, 'હાય મારી માતા, હાય મારા પિતા, આજે!' આવું બોલતા બોલતા એ નરકમાં ઉકળતા તેલની ડોલીમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યો.

ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનસ્તુ ક્ષુરધારાભિરપ્યધઃ । અન્ધે તમસિ દુઃ ખાર્તઃ પૂયશોણિતભોજનઃ॥૮.

તેને કશ અને તીક્ષ્ણ છરીઓથી કાપવામાં આવ્યો; અંધકારમાં દુઃખ સહન કરવું પડ્યું અને પું અને લોહી ખાવું પડ્યું.

સપ્તવર્ષં મૃતાત્માનં પુક્કસત્વે દદર્શ હ । દિનં દિનન્તુ નરકે દહ્યતે પચ્યતેઽન્યતઃ॥૮.

સાત વર્ષ સુધી એણે પોતાને મૃત અને પુક્કસ રૂપે જોયો; દરરોજ નરકમાં બળતો રહ્યો અને બીજે ક્યાંક ઉકાળવામાં આવ્યો.

ખિદ્યતે ક્ષોભ્યતેઽન્યત્ર માર્યતે પાટ્યતેઽન્યતઃ । ક્ષાર્યતે દીપ્યતેઽન્યત્ર શીતવાતાહતોઽન્યતઃ॥૮.

બીજી જગ્યાએ તેને ત્રાસ આપવામાં આવ્યો, હલાવવામાં આવ્યો, મારી નાખવામાં આવ્યો, કાપવામાં આવ્યો; ક્યાંક છોલવામાં આવ્યો, બળાવવામાં આવ્યો, તો ક્યાંક ઠંડી પવનથી પીડાયો.

એવં દિનં વર્ષશત-પ્રમાણં નરકેઽભવત્ । તથા વર્ષશતં તત્ર શ્રીવિતં નરકે ભટૈઃ॥૮.

આ રીતે એણે નરકમાં સો વર્ષ દિવસે દિવસ વિતાવ્યા; અને એ નરકના સેવકો દ્વારા સો વર્ષ સુધી ત્રાસ મળતો રહ્યો.

તતો નિપાતિતો ભૂમૌ વિષ્ઠાશી શ્વા વ્યજાયત । વાન્તાશી શીતદગ્ધશ્ચ માસમાત્રે મૃતોઽપિ સઃ॥૮.

પછી તેને જમીન પર ફેંકી દેવાયો અને તે વિસ્ઠા ખાવતો કૂતરો બની જન્મ્યો; ઉલટી ખાધી, ઠંડીથી સળી ગયો અને એક મહિનો જ જીવ્યો.

અથાપશ્યત્ ખરં દેહં હસ્તિનં વાનરં પશુમ્ । છાગં વિડાલં કઙ્કઞ્ચ ગામવિં પક્ષિણં કૃમિમ્॥૮.

પછી એણે પોતાને ગધેડો, હાથી, વાંદરો, પશુ, બકરો, બિલાડી, બગલો, ગાય, પક્ષી અને કીટ તરીકે જોયો.

મત્સ્યં કૂર્મં વરાહઞ્ચ શ્વાવિધં કુક્કુટં શુકમ્ । શારિકાં સ્થાવરાંશ્ચૈવ સર્પમન્યાંશ્વ દેહિનઃ॥૮.

માછલી, કાચબો, વરાહ, શિકારી કૂતરો, કૂકડી, પોપટ, શારિકા, વૃક્ષ-વનસ્પતિ, સાપ અને બીજા અનેક શરીરધારી રૂપે પણ જોયો.

દિવસે દિવસે જન્મ પ્રાણિનઃ પ્રાણિનસ્તદા । અપશ્યદ્ દુઃ ખસન્તપ્તો દિનં વર્ષશતં તથા॥૮.

દરેક દિવસે એણે પોતાને અલગ અલગ જીવરૂપે જન્મતો જોયો; દુઃખથી પીડાઈને એણે આ રીતે સો વર્ષ સુધી દિવસે દિવસ સહન કર્યું.