માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અસ્થિસંઘાતસઙ્કીર્ણં મહાદુર્ગન્ધસંકુલમ્ । નાનામૃતસુહૃન્નાદ-રૌદ્રકોલાહલાયુતમ્॥૮.

અસ્થિના ઢગલાંથી ભરેલું, ભારે દુર્ગંધથી વ્યાપ્ત, વિવિધ મૃતજનોના રડવાના અવાજોથી અને ભયાનક હોહલાથી ગુંજતું.

હા પુત્ર ! મિત્ર ! હા બન્ધો ! ભ્રાતર્વત્સ ! પ્રિયાદ્ય મે । હા પતે ! ભગિનિ ! માતર્હા માતુલ ! પિતામહ॥૮.

'હાય પુત્ર! મિત્ર! હાય સગા! ભાઈ! પ્રિયજન! હાય પતિ! બહેન! માતા! મામા! દાદા!'

માતામહ ! પિતઃ ! ક્વ ગતોઽસ્યેહિ બાન્ધવ । ઇત્યેવં વદતાં યત્ર ધ્વનિઃ સંશ્રુયતે મહાન્॥૮.

'મામા! પિતા! તું ક્યાં ગયો? આવો સગાઓ!' – આવા રડવાના અવાજો ત્યાં સતત સંભળાતા.

જ્વલન્માંસ-વસા-મેદચ્છમચ્છમિતસંકુલમ્॥૮.

તે ત્યાં સળગતું માંસ, ચરબી, મજ્જા અને અડધા સળગેલા ચામડાના ઢગલાંથી ભરેલું હતું.

અર્ધદગ્ધાઃ શવાઃ શ્યામા વિકસદ્દન્તપઙ્ક્તયઃ । હસન્તીવાગ્નિમધ્યસ્થાઃ કાયસ્યેયં દશા ત્વિતિ॥૮.

અડધા સળગેલા, કાળા પડેલા મૃતદેહો, ખુલ્લા દાંતની પંક્તિઓ સાથે, આગના વચ્ચે પડેલા હોય અને જાણે હસતા હોય એમ લાગતા—આ શરીરની સ્થિતિ છે.

અગ્નેશ્ચટચટાશબ્દો વયસામસ્થિપઙ્ક્તિષુ । બાન્ધવાક્રાન્દશબ્દશ્ચ પુક્કસેષુ પ્રહર્ષજઃ॥૮.

અગ્નિની ચટચટ અવાજ પક્ષીઓની હાડકાંની પંક્તિઓમાંથી આવતી હતી, અને સંબંધીઓના રડવાના અવાજ સાથે બહારના લોકોના આનંદભેર ચીસો પણ સંભળાતા.

ગાયતાં ભૂત-વેતાલ-પિશાચગણઃ રક્ષસામ્ । શ્રૂયતે સુમહાન્ ઘોરઃ કલ્પાન્ત ઇવ નિઃ સ્વનઃ॥૮.

ભૂત, વેતાળ અને પિશાચોની ટોળીઓ ગાતા હોય એવો ભયાનક અને મોટો ગર્જનાવાળો અવાજ સંભળાતો, જાણે જગતનો અંત આવી ગયો હોય.

મહામહિષકારીષ-ગોશકૃદ્રાશિસઙ્કુલમ્ । તદુત્થભસ્મકૂટૈશ્ચ વૃતં સાસ્થિભિરુન્નતૈઃ॥૮.

ત્યાં મહીષ અને ગાયના છાણના ઢગલાં ભરેલા હતા, અને એ જગ્યાએ બરફના ઢગલાં અને ઊંચા હાડકાંઓ ફેલાયેલા હતા.

નાનોપહારસ્ત્રગ્દીપ-કાકવિક્ષેપકાલિકમ્ । અનેકશબ્દબહુલં શ્મશાનં નરકાયતે॥૮.

વિવિધ ભેટો, છૂટા દીવા અને કાગડાઓના ટોળાંથી ભરેલું એ શમશાન અનેક પ્રકારના અવાજોથી ગૂંજી રહ્યું હતું, અને નરક જેવી ભયાનક લાગતી હતી.

સવહ્નિગર્ભૈરશિવૈઃ શિવારુતૈર્ નિનાદિતં ભીષણરાવગહ્વરમ્ । ભયં ભયસ્યાપ્યુપસઞ્જનૈર્ભૃશં શ્મશાનમાક્રન્દવિરાવદારુણમ્॥૮.

અશુભ આત્માઓના ડરામણા રડકા, શિયાળના હુલ્લડ અને ભયજનક આક્રંદોથી એ શમશાન ગૂંજી રહ્યું હતું. એ સ્થાન એટલું ભયાનક હતું કે ભયને પણ ડર લાગે, શોકમાં પીડાતા લોકોના આક્રંદથી આખું વાતાવરણ ગાઢ દુઃખથી ભરાયું હતું.

સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃ ખિતઃ શોચનોદ્યતઃ । હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો વિપ્રાઃ તદ્રાજ્યં વિધે ગતમ્॥૮.

એ રાજા ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે ખૂબ દુઃખી અને શોકગ્રસ્ત હતો. તેણે હૈયાભરીને કહ્યું: 'હાય! મારા સેવકો, મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો, મારું રાજ્ય તો હવે બરબાદ થઈ ગયું.'

હા શૈવ્યે પુત્ર હા બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્ । વિશ્વામિત્રસ્ય દોષેણ ગતાઃ કુત્રાપિ તે મમ॥૮.

હાય શૈવ્યે! હાય મારા દીકરા! હાય મારા બાળક! તું મને દુર્ભાગ્યવાળી છોડી ગયો. વિશ્વામિત્રના શ્રાપથી તું ક્યાંક દૂર મારી પહોંચથી બહાર ચાલ્યો ગયો છે.

ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ । મલિનો રૂક્ષસર્વાઙ્ગઃ કેશવાન્ ગન્ધવાન્ ધ્વજી॥૮.

આ રીતે વારંવાર વિચારીને, ચંડાળ જે કહ્યું હતું તે યાદ કરીને, તે આખો ગંદો, શરીર કઠણ અને સૂકાઈ ગયેલું, વાળ જટાવાળાં, દુર્ગંધયુક્ત અને હાથમાં લાકડી લઈને ફરતો હતો.

લકુટી કાલકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ । અસ્મિન્ શવ ઇદં મૂલ્યં પ્રાપ્તં પ્રાપ્સ્યામિ ચાપ્યુત॥૮.

લાકડી લઈને, મૃત્યુ જેવો દેખાતો, એ અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો અને કહેતો હતો: 'આ મૃતદેહ માટે મને આટલું મૂલ્ય મળ્યું છે, અને હજી વધુ પણ મળશે.'

ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞે મુખ્યચણ્ડાલકે ત્વિદમ્ । ઇતિ ધાવન્ દિશો રાજા જીવન્ યોન્યન્તરં ગતઃ॥૮.

'આ મારું છે, આ રાજાનું છે, અને આ મુખ્ય ચંડાળનું છે,' એમ બોલતો, એ બધે દોડતો હતો. રાજા જીવતો જ બીજું યોનિ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો.

જીર્ણકર્પણ્ટસુગ્રન્થિ-કૃતકન્થાપરિગ્રહઃ ચિતાભસ્મરજોલિપ્ત-મુખબાહૂદરાઙિઘ્રકઃ॥૮.

પેચવાળું જૂનું કપડું, અનેક ગાંઠથી બાંધેલું પહેરેલું હતું. તેના ચહેરા, હાથ, પેટ, જાંઘ અને પગ ચિતાની રાખ અને ધૂળથી લિપટાયેલા હતા.

નાનામેદો-વસા-મજ્જા લિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્ । નાનાશવોદનકૃતા-હારતૃપ્તિપરાયણઃ॥૮.

તેના હાથ અને આંગળીઓ પર વિવિધ ચરબી, મજ્જા અને ચીકણાઈ લગેલી હતી. તે ઊંડો શ્વાસ લેતો અને અનેક મૃતદેહમાંથી મળેલા ખોરાકથી હંમેશા તૃપ્ત રહેતો હતો.

તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડનઃ । ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હા હેતિ પ્રવદન્ મુહુઃ॥૮.

મૃતદેહોના હાર વડે તે પોતાના માથું શોભાવતો હતો. તે રાતે કે દિવસે ક્યારેય સુતો નહોતો અને વારંવાર દુ:ખથી બૂમો પાડતો રહેતો હતો.

એવં દ્વાદશમાસાસ્તુ નીતાઃ શતસમોપમાઃ । સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠઃ શ્રાન્તો બન્ધુવિયોગવાન્॥૮.

આ રીતે તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાના સગાંથી વિયોગ પામીને, થાકેલો, બાર મહિના વિતાવ્યા, જે તેને સો વર્ષ જેટલા લાંબા લાગ્યા.

નિદ્રાભિભૂતો રૂક્ષાઙ્ગો નિશ્ચેષ્ટઃ સુપ્ત એવ ચ । તત્રાપિ શયનીયે સ દૃષ્ટવાનદ્ભુતં હમત્॥૮.

ઊંઘે ઘેરાઈને, શરીર સુકાઈ ગયેલું અને એકદમ નિષ્ક્રિય, એ જાણે મરેલો હોય એમ પથારી પર પડ્યો હતો; એ સમયે તેણે ત્યાં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું.

શ્મશાનાભ્યાસયોગેન દૈવસ્ય બલવત્તયા । અન્યદેહેન દત્ત્વા તુ ગુરવે ગુરુદક્ષિણામ્॥૮.

સ્મશાન પાસે સતત રહેવાના અને ભાગ્યના પ્રભાવથી, તેણે બીજું શરીર પામી ગુરુને ગુરુદક્ષિણાની આપણી ફરજ અદા કરી.

તદા દ્વાદશ વર્ષાણિ દુઃ ખદાનાત્તુ નિષ્કૃતિઃ । આત્માનં સ દદર્શાથ પુક્કસીગર્ભસમ્ભવમ્॥૮.

પછી બાર વર્ષ સુધી દુઃખ સહન કર્યા પછી, તેને મુક્તિ મળી; તેણે પોતાને એક નીચ જાતિની સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો જોયો.

તત્રસ્થશ્ચાપ્યસૌ રાજા સોઽચિન્તયદિદં તદા । ઇતો નિષ્ક્રાન્તમાત્રો હિ દાનધર્મં કરોમ્યહમ્॥૮.

ત્યાં રહેતા તે રાજાએ એ સમયે વિચાર્યું: 'અહીંથી છુટકારો મળતાં જ હું દાન અને સારા કામ કરીશ.'

અનન્તરં સ જાતસ્તુ તદા પુક્કસબાલકઃ । શ્મશાનમૃતસંસ્કાર-કરણેષુ સદોદ્યતઃ॥૮.

પછી, તે પુક્કસ બાળક તરીકે જન્મ્યો અને હંમેશાં સ્મશાનમાં મૃતદેહોના સંસ્કારના કામમાં લાગેલો રહ્યો.

પ્રાપ્તે તુ સપ્તમે વર્ષે શ્મશાનેઽથ મૃતો દ્વિજઃ । આનીતો બન્ધુભિર્દૃષ્ટસ્તેન તત્રાધનો ગુણી॥૮.

જ્યારે તેનું સાતમું વર્ષ આવ્યું, ત્યારે સ્મશાનમાં એક બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; તેના સગાઓએ તેને ત્યાં લાવ્યો અને એ ગરીબ પણ સારા બાળકએ તેને જોયો.

મૂલ્યાર્થિના તુ તેનાપિ પરિભૂતાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ । ઊચુસ્તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥૮.

પૈસા માંગતા એ બાળકે ત્યાંના બ્રાહ્મણોને અપમાનિત કર્યા; ત્યારે એ બ્રાહ્મણોએ ત્યાં વિશ્વામિત્રના વર્તન વિશે વાત કરી.

પાપિષ્ઠમશુભં કર્મ કુરુ ત્વં પાપકારક । હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરા રાજા વિશ્વામિત્રેણ પુક્કસઃ॥૮.

'તુ દુષ્ટ કર્મ કર, અશુભ કામ કરનાર! એક સમયે રાજા હરિશ્ચંદ્રને વિશ્વામિત્રે પુક્કસ બનાવ્યા હતા.'

કૃતઃ પુણ્યવિનાશેન બ્રાહ્મણસ્વાપનાશનાત્ । યદા ન ક્ષમતે તેષાં તૈઃ સ શપ્તો રુષા તદા॥૮.

'પુણ્ય ગુમાવવાથી અને બ્રાહ્મણોની વસ્તુ લઈ લીધા પછી એ આવો થયો; જ્યારે એ તેમના શબ્દો સહન ન કરી શક્યો, ત્યારે ગુસ્સામાં એ બ્રાહ્મણોએ તેને શાપ આપ્યો.'

ગચ્છ ત્વં નરકં ઘોરમધુનૈવ નરાધમ । ઇત્યુક્તમાત્રે વચને સ્વપ્નસ્થઃ સ નૃપસ્તદા॥૮.

‘હવે તું ભયાનક નરકમાં જા, દુષ્ટ માણસ!’ એમ કહેતાં જ, એ રાજાને સ્વપ્ન જેવું લાગ્યું.