માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

બાલા દીનમુખી દૃષ્ટ્વા બાલં દીનમુખં પુરઃ । માં સ્મરત્યસુખાવિષ્ટા મોચયિષ્યતિ નૌ નૃપઃ॥૮.

મારે સામે દુઃખી ચહેરાવાળી દીકરીને અને દુઃખી ચહેરાવાળા બાળકને જોઈ, એ દુઃખમાં મારે યાદ કરે છે; રાજા અમને મુક્ત કરશે.

ઉપાત્તવિત્તો વિપ્રાય દત્ત્વા વિત્તમતોઽધિકમ્ । ન સા માં મૃગશાવાક્ષી વેત્તિ પાપતરં કૃતમ્॥૮.

મને જે ધન મળ્યું હતું, એ કરતાં વધારે હું બ્રાહ્મણને આપી દીધું; છતાં, મૃગની જેમ આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીને ખબર નથી કે મેં કેટલું મોટું પાપ કર્યું છે.

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભર્યાતનયવિક્રયઃ । પ્રાપ્તા ચણ્ડાલતા ચેયમહો દુઃ ખપરમ્પરા॥૮.

રાજ્ય ગુમાવ્યું, મિત્રો છોડી દીધા, પત્ની અને પુત્રને વેચી દીધા, અને હવે ચંડાળ બનવાનો અવસ્થામાં આવી ગયો છું – આ શું દુઃખની કડી છે!

એવં સ નિવસન્ નિત્યં સસ્માર દયિતં સુતમ્ । આર્યાઞ્ચાત્મસમાવિષ્ટાં હૃતસર્વસ્વ આતુરઃ॥૮.

એ રીતે ત્યાં રહેતાં, હંમેશાં પોતાનાં પ્રિય પુત્રને અને આત્મા જેટલી પ્રિય પત્નીને યાદ કરતા, બધું ગુમાવ્યાના દુઃખથી પીડાતા.

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મૃતચેલાપહારકઃ । હરિશ્ચન્દ્રોઽભવદ્રાજા શ્મશાને તદ્વશાનુગઃ॥૮.

થોડા સમય પછી, રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણ પામેલા લોકોના કપડા એકઠા કરનારા અને ચંડાળની આજ્ઞાથી શમશાનમાં રહેતા બન્યા.

ચણ્ડાલેનાનુશિષ્ટશ્વ મૃતચેલાપહારિણા । શવાગમનમન્વિચ્છન્નિહ તિષ્ઠ દિવાનિશમ્॥૮.

ચંડાળ પાસેથી શીખી, જે મૃતદેહોના કપડા લેતો હતો, એ રાજા દિવસ-રાત ત્યાં રહેતો અને શવ આવવાની રાહ જોતો.

ઇદં રાજ્ઞેઽપિ દેયઞ્ચ ષડ્ભાગન્તુ શવં પ્રતિ । ત્રયસ્તુ મમ ભાગાઃ સ્યુર્દ્વો ભાગૌ તવ વેતનમ્॥૮.

આમાંથી રાજાને પણ ભાગ આપવો પડે – મૃતદેહમાંથી છઠ્ઠો ભાગ; ત્રણ ભાગ મારા, બે ભાગ તારો મહેનતાણું.

ઇતિ પ્રતિસમાદિષ્ટો જગામ શવમન્દિરમ્ । દિશન્તુ દક્ષિણાં યત્ર વારાણસ્યાં સ્થિતં તદા॥૮.

આવી રીતે આજ્ઞા મળતાં, એ મૃતદેહોના ઘર તરફ ગયો, જ્યાં દાન આપવામાં આવતું, એ સમયે કાશીમાં.

શ્મશાનં ઘોરસંનાદં શિવાશતસમાકુલમ્ । શવમૌલિસમાકીર્ણં દુર્ગન્ધં બહુધૂમકમ્॥૮.

શમશાન ભયાનક અવાજોથી ગુંજતું, શિવભક્તોથી ભરેલું, શવોના ઢગલાંથી છવાયેલું, દુર્ગંધ અને ધૂમ્રપટ્ટથી ભરેલું હતું.

પિશાચ-ભૂત-વેતાલ-ડાકિની-યક્ષસઙ્કુલમ્ । ગૃધ્રગોમાયુસઙ્કીર્ણં શ્વવૃન્દપરિવારિતમ્॥૮.

પિશાચ, ભૂત, વેતાળ, ડાકિની અને યક્ષોથી ભરેલું, ગિધ અને કબરો સાથે, શ્વાનના ટોળા ચારે બાજુ ઘેરીને બેઠાં.

અસ્થિસંઘાતસઙ્કીર્ણં મહાદુર્ગન્ધસંકુલમ્ । નાનામૃતસુહૃન્નાદ-રૌદ્રકોલાહલાયુતમ્॥૮.

અસ્થિના ઢગલાંથી ભરેલું, ભારે દુર્ગંધથી વ્યાપ્ત, વિવિધ મૃતજનોના રડવાના અવાજોથી અને ભયાનક હોહલાથી ગુંજતું.

હા પુત્ર ! મિત્ર ! હા બન્ધો ! ભ્રાતર્વત્સ ! પ્રિયાદ્ય મે । હા પતે ! ભગિનિ ! માતર્હા માતુલ ! પિતામહ॥૮.

'હાય પુત્ર! મિત્ર! હાય સગા! ભાઈ! પ્રિયજન! હાય પતિ! બહેન! માતા! મામા! દાદા!'

માતામહ ! પિતઃ ! ક્વ ગતોઽસ્યેહિ બાન્ધવ । ઇત્યેવં વદતાં યત્ર ધ્વનિઃ સંશ્રુયતે મહાન્॥૮.

'મામા! પિતા! તું ક્યાં ગયો? આવો સગાઓ!' – આવા રડવાના અવાજો ત્યાં સતત સંભળાતા.

જ્વલન્માંસ-વસા-મેદચ્છમચ્છમિતસંકુલમ્॥૮.

તે ત્યાં સળગતું માંસ, ચરબી, મજ્જા અને અડધા સળગેલા ચામડાના ઢગલાંથી ભરેલું હતું.

અર્ધદગ્ધાઃ શવાઃ શ્યામા વિકસદ્દન્તપઙ્ક્તયઃ । હસન્તીવાગ્નિમધ્યસ્થાઃ કાયસ્યેયં દશા ત્વિતિ॥૮.

અડધા સળગેલા, કાળા પડેલા મૃતદેહો, ખુલ્લા દાંતની પંક્તિઓ સાથે, આગના વચ્ચે પડેલા હોય અને જાણે હસતા હોય એમ લાગતા—આ શરીરની સ્થિતિ છે.

અગ્નેશ્ચટચટાશબ્દો વયસામસ્થિપઙ્ક્તિષુ । બાન્ધવાક્રાન્દશબ્દશ્ચ પુક્કસેષુ પ્રહર્ષજઃ॥૮.

અગ્નિની ચટચટ અવાજ પક્ષીઓની હાડકાંની પંક્તિઓમાંથી આવતી હતી, અને સંબંધીઓના રડવાના અવાજ સાથે બહારના લોકોના આનંદભેર ચીસો પણ સંભળાતા.

ગાયતાં ભૂત-વેતાલ-પિશાચગણઃ રક્ષસામ્ । શ્રૂયતે સુમહાન્ ઘોરઃ કલ્પાન્ત ઇવ નિઃ સ્વનઃ॥૮.

ભૂત, વેતાળ અને પિશાચોની ટોળીઓ ગાતા હોય એવો ભયાનક અને મોટો ગર્જનાવાળો અવાજ સંભળાતો, જાણે જગતનો અંત આવી ગયો હોય.

મહામહિષકારીષ-ગોશકૃદ્રાશિસઙ્કુલમ્ । તદુત્થભસ્મકૂટૈશ્ચ વૃતં સાસ્થિભિરુન્નતૈઃ॥૮.

ત્યાં મહીષ અને ગાયના છાણના ઢગલાં ભરેલા હતા, અને એ જગ્યાએ બરફના ઢગલાં અને ઊંચા હાડકાંઓ ફેલાયેલા હતા.

નાનોપહારસ્ત્રગ્દીપ-કાકવિક્ષેપકાલિકમ્ । અનેકશબ્દબહુલં શ્મશાનં નરકાયતે॥૮.

વિવિધ ભેટો, છૂટા દીવા અને કાગડાઓના ટોળાંથી ભરેલું એ શમશાન અનેક પ્રકારના અવાજોથી ગૂંજી રહ્યું હતું, અને નરક જેવી ભયાનક લાગતી હતી.

સવહ્નિગર્ભૈરશિવૈઃ શિવારુતૈર્ નિનાદિતં ભીષણરાવગહ્વરમ્ । ભયં ભયસ્યાપ્યુપસઞ્જનૈર્ભૃશં શ્મશાનમાક્રન્દવિરાવદારુણમ્॥૮.

અશુભ આત્માઓના ડરામણા રડકા, શિયાળના હુલ્લડ અને ભયજનક આક્રંદોથી એ શમશાન ગૂંજી રહ્યું હતું. એ સ્થાન એટલું ભયાનક હતું કે ભયને પણ ડર લાગે, શોકમાં પીડાતા લોકોના આક્રંદથી આખું વાતાવરણ ગાઢ દુઃખથી ભરાયું હતું.

સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃ ખિતઃ શોચનોદ્યતઃ । હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો વિપ્રાઃ તદ્રાજ્યં વિધે ગતમ્॥૮.

એ રાજા ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે ખૂબ દુઃખી અને શોકગ્રસ્ત હતો. તેણે હૈયાભરીને કહ્યું: 'હાય! મારા સેવકો, મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો, મારું રાજ્ય તો હવે બરબાદ થઈ ગયું.'

હા શૈવ્યે પુત્ર હા બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્ । વિશ્વામિત્રસ્ય દોષેણ ગતાઃ કુત્રાપિ તે મમ॥૮.

હાય શૈવ્યે! હાય મારા દીકરા! હાય મારા બાળક! તું મને દુર્ભાગ્યવાળી છોડી ગયો. વિશ્વામિત્રના શ્રાપથી તું ક્યાંક દૂર મારી પહોંચથી બહાર ચાલ્યો ગયો છે.

ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ । મલિનો રૂક્ષસર્વાઙ્ગઃ કેશવાન્ ગન્ધવાન્ ધ્વજી॥૮.

આ રીતે વારંવાર વિચારીને, ચંડાળ જે કહ્યું હતું તે યાદ કરીને, તે આખો ગંદો, શરીર કઠણ અને સૂકાઈ ગયેલું, વાળ જટાવાળાં, દુર્ગંધયુક્ત અને હાથમાં લાકડી લઈને ફરતો હતો.

લકુટી કાલકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ । અસ્મિન્ શવ ઇદં મૂલ્યં પ્રાપ્તં પ્રાપ્સ્યામિ ચાપ્યુત॥૮.

લાકડી લઈને, મૃત્યુ જેવો દેખાતો, એ અહીંથી ત્યાં દોડતો હતો અને કહેતો હતો: 'આ મૃતદેહ માટે મને આટલું મૂલ્ય મળ્યું છે, અને હજી વધુ પણ મળશે.'

ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞે મુખ્યચણ્ડાલકે ત્વિદમ્ । ઇતિ ધાવન્ દિશો રાજા જીવન્ યોન્યન્તરં ગતઃ॥૮.

'આ મારું છે, આ રાજાનું છે, અને આ મુખ્ય ચંડાળનું છે,' એમ બોલતો, એ બધે દોડતો હતો. રાજા જીવતો જ બીજું યોનિ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો.

જીર્ણકર્પણ્ટસુગ્રન્થિ-કૃતકન્થાપરિગ્રહઃ ચિતાભસ્મરજોલિપ્ત-મુખબાહૂદરાઙિઘ્રકઃ॥૮.

પેચવાળું જૂનું કપડું, અનેક ગાંઠથી બાંધેલું પહેરેલું હતું. તેના ચહેરા, હાથ, પેટ, જાંઘ અને પગ ચિતાની રાખ અને ધૂળથી લિપટાયેલા હતા.

નાનામેદો-વસા-મજ્જા લિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્ । નાનાશવોદનકૃતા-હારતૃપ્તિપરાયણઃ॥૮.

તેના હાથ અને આંગળીઓ પર વિવિધ ચરબી, મજ્જા અને ચીકણાઈ લગેલી હતી. તે ઊંડો શ્વાસ લેતો અને અનેક મૃતદેહમાંથી મળેલા ખોરાકથી હંમેશા તૃપ્ત રહેતો હતો.

તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડનઃ । ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હા હેતિ પ્રવદન્ મુહુઃ॥૮.

મૃતદેહોના હાર વડે તે પોતાના માથું શોભાવતો હતો. તે રાતે કે દિવસે ક્યારેય સુતો નહોતો અને વારંવાર દુ:ખથી બૂમો પાડતો રહેતો હતો.

એવં દ્વાદશમાસાસ્તુ નીતાઃ શતસમોપમાઃ । સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠઃ શ્રાન્તો બન્ધુવિયોગવાન્॥૮.

આ રીતે તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાના સગાંથી વિયોગ પામીને, થાકેલો, બાર મહિના વિતાવ્યા, જે તેને સો વર્ષ જેટલા લાંબા લાગ્યા.