માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિશ્વામિત્રે ગતે રાજા ભયશોકાબ્ધિમધ્યગઃ । સર્વાકારં વિનિશ્ચિત્ય પ્રોવાચોચ્ચૈરધોમુખઃ॥૮.

વિશ્વામિત્ર જતાં, રાજા ડર અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયા, બધું વિચારીને, માથું ઝુકાવીને ઉંચે અવાજે બોલ્યા.

વિત્તક્રીતેન યો હ્યર્થો મયા પ્રેષ્યેણ માનવઃ । સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ તપતિ ભાસ્કરઃ॥૮.

જે માણસને મેં ધન આપી દાસ બનાવી લીધો છે, એ જલદી બોલે—સૂર્ય અસ્ત થાય એ પહેલાં, જે કામ માટે ખરીદ્યો છે તે કહી દે.

અથાજગામ ત્વરિતો ધર્મશ્ચણ્ડાલરૂપધૃક્ । દુર્ગન્ધો વિકૃતો રૂક્ષઃ શ્મશ્રુલો દન્તુરો ઘૃણી॥૮.

પછી ધર્મ, ચંડાળનું રૂપ ધારણ કરીને, વાસી, વિકૃત, કર્કશ, દાઢીવાળો, મોટા દાંતવાળો અને ભયાનક દેખાવ સાથે ઝડપથી આવ્યો.

કૃષ્ણો લમ્બોદરઃ પિઙ્ગરૂક્ષાક્ષઃ પરુષાક્ષરઃ । ગૃહીતપક્ષિપુઞ્જશ્ચ શવમાલ્યૈરલઙ્કૃતઃ॥૮.

તે કાળો, મોટું પેટવાળો, પીળા અને કર્કશ આંખોવાળો, કઠોર બોલ બોલતો, પાંખોની ગાંઠ પકડીને, મૃતદેહના હાર પહેરેલો હતો.

કપાલહસ્તો દીર્ઘાસ્યો ભૈરવોઽતિવદન્ મુહુઃ । શ્વગણાભિવૃતો ઘોરો યષ્ટિહસ્તો નિરાકૃતિઃ॥૮.

હાથે કપાળ, લાંબું મુખ, ભયાનક, વારંવાર મોટું મોં ખોલતો, કૂતરાઓની ટોળીથી ઘેરાયેલો, લાકડી પકડીને, ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો.

; ચણ્ડાલ ઉવાચ અહમર્થો ત્વયા શીઘ્રં કથયસ્વાત્મવેતનમ્ । સ્તોકેન બહુના વાપિ યેન વૈ લભ્યતે ભવાન્॥૮.

ચંડાળે કહ્યું: હું એ જ છું જેને તમે ખરીદ્યો, જલદી કહો, તમારો ભાવ કેટલો—થોડો કે વધારે—જેના બદલામાં તમે મળી શકો.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તં તાદૃશમથાલક્ષ્ય ક્રૂરદૃષ્ટિં સુનિષ્ઠુરમ્ । વદન્તમતિદુઃ શીલં કસ્ત્વમિત્યાહ પાર્થિવઃ॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: તેને આવો ક્રૂર નજરવાળો, બહુ કઠોર અને દુષ્ટ વાણી બોલતો જોઈ, રાજાએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે?'

; ચણ્ડાલ ઉવાચ ચણ્ડાલોઽહમિહાખ્યાતઃ પ્રવીરેતિ પુરોત્તમે । વિખ્યાતો વધ્યવધકો મૃતકમ્બલહારકઃ॥૮.

ચંડાળે કહ્યું: અહીં મને ચંડાળ કહે છે, આ શહેરમાં પ્રવીર નામે ઓળખાય છું, અને મૃતદેહના કપડાં ઉતારનાર અને ફાંસી આપનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ નાહં ચણ્ડાલદાસત્વમિચ્છેયં સુવિગર્હિતમ્ । વરં સાપાગ્નિના દગ્ધો ન ચણ્ડાલવશં ગતઃ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હું ચંડાળની દાસતા કદી ઇચ્છતો નથી, એ તો બહુ નિંદનીય છે. શ્રાપ અને અગ્નિમાં સળી જવું સારું, પણ ચંડાળના વશ થવું નહીં.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તસ્યૈવં વદતઃ પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ । કોપામર્ષવિવૃતાક્ષઃ પ્રાહ ચેદં નરાધૈપમ્॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: એ રીતે બોલતા, તપસ્વી વિશ્વામિત્ર ગુસ્સા અને અપમાનથી આંખો પહોળી કરીને ત્યાં આવ્યા અને રાજાને કહ્યું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ચણ્ડાલોઽયમનલ્પં તે દાતું વિત્તમુપસ્થિતઃ । કસ્માન્ન દીયતે મહ્યમશેષા યજ્ઞદક્ષિણા॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: આ ચંડાળ તને ઘણું ધન આપવા આવ્યો છે; તો પછી યજ્ઞની આખીSouth દક્ષિણા મને કેમ નથી આપી?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ ! સૂર્યવંશોત્થમાત્માનં વેદ્મે કૌશિક । કથં ચણ્ડાલદાસત્વં ગમિષ્યે વિત્તકામુકઃ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હે મહાનુભાવ, હું સૂર્યવંશમાં જન્મેલો છું, હે કૌશિક! ધનની લાલચમાં હું ચંડાળનો દાસ કેવી રીતે બની શકું?

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ ચણ્ડાલવિત્તં ત્વમાત્મવિક્રયજં મમ । ન પ્રદાસ્યસિ કાલેન શાપ્સ્યામિ ત્વામસંશયમ્॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું ચંડાળ પાસેથી મળેલું, પોતાને વેચીને મેળવેલું ધન સમયસર મને નહીં આપશે, તો હું તને ચોક્કસ શ્રાપ આપીશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા ચિન્તાવસ્થિતજીવિતઃ । પ્રસીદેતિ વદન્ પાદાવૃષેર્જગ્રાહ વિહ્વલઃ॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: પછી રાજા હરિશ્ચંદ્ર ચિંતામાં જીવન વિતાવી, ધ્રુજતા, ઋષિના પગ પકડીને વિનંતી કરવા લાગ્યા: 'કૃપા કરો!'

દાસોઽસ્મ્યાર્તોઽસ્મિ ભીતોઽસ્મિ ત્વદ્ભક્તશ્ચ વિશેષતઃ । કુરુ પ્રસાદં વિપ્રર્ષે કષ્ટશ્ચણ્ડાલસઙ્કરઃ॥૮.

હું તમારો દાસ છું, દુઃખી છું, ડરેલો છું અને ખાસ કરીને તમારો ભક્ત છું. હે મહાન ઋષિ, કૃપા કરો; ચંડાળ સાથેનો સંબંધ બહુ દુઃખદ છે.

ભવેયં વિત્તશેષેણ સર્વકર્મકરો વશઃ । તવૈવ મુનિશાર્દૂલ ! પ્રેષ્યશ્ચિત્તાનુવર્તકઃ॥૮.

હું જે થોડું ધન બચ્યું છે, એથી બધા કામ તારી આજ્ઞાથી કરીશ, હે મહાન ઋષિ! હું તારો સેવક બની, તારી ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલીશ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ પ્રેષ્યો મમ ભવાન્ ચણ્ડાલાય તતો મયા । દાસભાવમનુપ્રાપ્તો દત્તો વિત્તાર્બુદેન વૈ॥૮.

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: જો તું મારો સેવક બને છે, તો પછી હું તને ચંડાળને આપી દીધો છે. મેં ઘણું ધન લઈને તને દાસ તરીકે તેને સોંપી દીધો છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એકમુક્તે તદા તેન શ્વપાકો હૃષ્ટમાનસઃ । વિશ્વામિત્રાય તદ્દ્રવ્યં દત્ત્વા બદ્ધ્વા નરેશ્વરમ્॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: એ વાત સાંભળીને, એ શ્વપાક ખૂબ ખુશ થયો. તેણે એ બધું ધન વિશ્વામિત્રને આપ્યું અને રાજાને બાંધી લીધો.

દણ્ડપ્રહારસમ્ભ્રાન્તમતીવ વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્ । ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તમનયન્નિજપત્તનમ્॥૮.

દંડના મારથી રાજાનું મન ગભરાઈ ગયું, ઇન્દ્રિયો ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગઈ, પ્રિય સગાંથી વિયોગના દુઃખથી પીડાઈને, તેને પોતાના શહેર તરફ લઈ ગયા.

હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા વસંશ્ચણ્ડાલપત્તને । પ્રાતર્મધ્યાહ્નસમયે સાયઞ્ચૈતદગાયત॥૮.

પછી રાજા હરિશ્ચંદ્ર એ ચંડાળના શહેરમાં રહેવા લાગ્યા અને સવારે, બપોરે અને સાંજે આ ગીત ગાતા.

બાલા દીનમુખી દૃષ્ટ્વા બાલં દીનમુખં પુરઃ । માં સ્મરત્યસુખાવિષ્ટા મોચયિષ્યતિ નૌ નૃપઃ॥૮.

મારે સામે દુઃખી ચહેરાવાળી દીકરીને અને દુઃખી ચહેરાવાળા બાળકને જોઈ, એ દુઃખમાં મારે યાદ કરે છે; રાજા અમને મુક્ત કરશે.

ઉપાત્તવિત્તો વિપ્રાય દત્ત્વા વિત્તમતોઽધિકમ્ । ન સા માં મૃગશાવાક્ષી વેત્તિ પાપતરં કૃતમ્॥૮.

મને જે ધન મળ્યું હતું, એ કરતાં વધારે હું બ્રાહ્મણને આપી દીધું; છતાં, મૃગની જેમ આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીને ખબર નથી કે મેં કેટલું મોટું પાપ કર્યું છે.

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભર્યાતનયવિક્રયઃ । પ્રાપ્તા ચણ્ડાલતા ચેયમહો દુઃ ખપરમ્પરા॥૮.

રાજ્ય ગુમાવ્યું, મિત્રો છોડી દીધા, પત્ની અને પુત્રને વેચી દીધા, અને હવે ચંડાળ બનવાનો અવસ્થામાં આવી ગયો છું – આ શું દુઃખની કડી છે!

એવં સ નિવસન્ નિત્યં સસ્માર દયિતં સુતમ્ । આર્યાઞ્ચાત્મસમાવિષ્ટાં હૃતસર્વસ્વ આતુરઃ॥૮.

એ રીતે ત્યાં રહેતાં, હંમેશાં પોતાનાં પ્રિય પુત્રને અને આત્મા જેટલી પ્રિય પત્નીને યાદ કરતા, બધું ગુમાવ્યાના દુઃખથી પીડાતા.

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મૃતચેલાપહારકઃ । હરિશ્ચન્દ્રોઽભવદ્રાજા શ્મશાને તદ્વશાનુગઃ॥૮.

થોડા સમય પછી, રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણ પામેલા લોકોના કપડા એકઠા કરનારા અને ચંડાળની આજ્ઞાથી શમશાનમાં રહેતા બન્યા.

ચણ્ડાલેનાનુશિષ્ટશ્વ મૃતચેલાપહારિણા । શવાગમનમન્વિચ્છન્નિહ તિષ્ઠ દિવાનિશમ્॥૮.

ચંડાળ પાસેથી શીખી, જે મૃતદેહોના કપડા લેતો હતો, એ રાજા દિવસ-રાત ત્યાં રહેતો અને શવ આવવાની રાહ જોતો.

ઇદં રાજ્ઞેઽપિ દેયઞ્ચ ષડ્ભાગન્તુ શવં પ્રતિ । ત્રયસ્તુ મમ ભાગાઃ સ્યુર્દ્વો ભાગૌ તવ વેતનમ્॥૮.

આમાંથી રાજાને પણ ભાગ આપવો પડે – મૃતદેહમાંથી છઠ્ઠો ભાગ; ત્રણ ભાગ મારા, બે ભાગ તારો મહેનતાણું.

ઇતિ પ્રતિસમાદિષ્ટો જગામ શવમન્દિરમ્ । દિશન્તુ દક્ષિણાં યત્ર વારાણસ્યાં સ્થિતં તદા॥૮.

આવી રીતે આજ્ઞા મળતાં, એ મૃતદેહોના ઘર તરફ ગયો, જ્યાં દાન આપવામાં આવતું, એ સમયે કાશીમાં.

શ્મશાનં ઘોરસંનાદં શિવાશતસમાકુલમ્ । શવમૌલિસમાકીર્ણં દુર્ગન્ધં બહુધૂમકમ્॥૮.

શમશાન ભયાનક અવાજોથી ગુંજતું, શિવભક્તોથી ભરેલું, શવોના ઢગલાંથી છવાયેલું, દુર્ગંધ અને ધૂમ્રપટ્ટથી ભરેલું હતું.