માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વેદશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાને યેષામવ્યાહતા મતિઃ । વિન્ધ્યકન્દરમધ્યસ્થાસ્તાનુપાસ્ય ચ પૃચ્છ ચ॥૧.

વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થને સમજવામાં જેમનું મન અડગ છે, એ બધા વિંધ્યપર્વતની ગુફાઓમાં રહે છે. તું તેમની પાસે જઈને પ્રશ્નો પુછજે.

એવમુક્તસ્તદા તેન માર્કણ્ડેયેન ધીમતા । પ્રત્યુવાચર્ષિશાર્દૂલો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ॥૧.

માર્કંડેયે આ રીતે કહ્યું ત્યારે તે વિદ્વાનના વચન સાંભળીને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને જવાબ આપ્યો.

જૈમિનિરુવાચ અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ ખગવાગિવ માનુષી । યત્ પક્ષિણસ્તે વિજ્ઞાનમાપુરત્યન્તદુર્લભમ્॥૧.

જયમિનીએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આ તો બહુ અદ્ભુત છે કે પક્ષીઓની વાણી માનવ જેવી છે અને તારા પક્ષીઓએ તો દુર્લભ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

તિર્યગ્યોન્યાં યદિ ભવસ્તેષાં જ્ઞાનં કુતોઽભવત્ । કથઞ્ચ દ્રોણતનયાઃ પ્રોચ્યન્તે તે પતત્રિણઃ॥૧.

જો તેઓ પશુજાતિમાં જન્મેલા હોય તો તેમને આવું જ્ઞાન કેમ મળ્યું? અને દ્રોણના પુત્રોને પક્ષી તરીકે કેમ ઓળખવામાં આવે છે?

કશ્ચ દ્રોણઃ પ્રવિખ્યાતો યસ્ય પુત્રચતુષ્ટયમ્ । જાતં ગુણવતાં તેષાં ધર્મજ્ઞાનં મહાત્મનામ્॥૧.

આ પ્રસિદ્ધ દ્રોણ કોણ છે, જેના ચાર પુત્રો જન્મ્યા, જે ગુણવાન અને ધર્મજ્ઞાન ધરાવતા મહાન આત્માઓ કહેવાય છે?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યદ્વૃત્તં નન્દને પુરા । શક્રસ્યાપ્યસરસાં ચૈવ નારદસ્ય ચ સઙ્ગમે॥૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે નંદનવનમાં શક્ર અને નારદની મુલાકાત વખતે શું બન્યું હતું.

નારદો નન્દનેઽપશ્યત્ પુંશ્ચલીગણમધ્યગમ્ । શક્રં સુરાધિરાજાનં તન્મુખાસક્તલોચનમ્॥૧.

નારદે નંદનવનમાં જોયું કે શક્ર, દેવતાઓના રાજા, અનેક અપ્સરાઓ વચ્ચે બેઠા છે અને તેમની નજર અપ્સરાઓના ચહેરા પર જ ટકી રહી છે.

સ તેનર્ષિવરિષ્ઠેન દૃષ્ટમાત્રઃ શચીપતિઃ । સમુત્તસ્થૌ સ્વકં ચાસ્મૈ દદાવાસનમાદરાત્॥૧.

જેમજ તે મહાન ઋષિએ તેને જોયો, શચીપતિ તરત ઊભા થયા અને આદરપૂર્વક પોતાનું આસન નારદને આપ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા બલવૃત્રઘ્નમુત્થિતં ત્રિદશાઙ્ગનાઃ । પ્રણેમુસ્તાશ્ચ દેવર્ષિ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

વૃત્રને સંહારનાર શક્ર ઊભા થયા તે જોઈને, ત્રિદેવીઓએ અને દેવઋષિને નમન કર્યું અને વિનયપૂર્વક ઉભી રહી.

તાભિરભ્યર્ચિતઃ સોઽથ ઉપવિષ્ટે શતક્રતૌ । યથાર્હં કૃતસમ્ભાષઃ કથાશ્ચક્રે મનોરમાઃ॥૧.

એ અપ્સરાઓએ નારદનું સન્માન કર્યું. પછી શક્રની બાજુએ બેઠા નારદે યોગ્ય રીતે વાતચીત કરી અને રસપ્રદ વાતો કરી.

શક્ર ઉવાચ તતઃ કથાન્તરે શક્રસ્તમુવાચ મહામુનિમ્ । દેહ્યાજ્ઞાં નૃત્યતામાસાં તવ યાભિમતેતિ વૈ॥૧.

શક્રે કહ્યું: વાતચીત દરમ્યાન શક્રએ મહામુનિ નારદને પૂછ્યું: 'આપને જે અપ્સરા પસંદ હોય, તેને નૃત્ય કરવાની આજ્ઞા આપો.'

રમ્ભા વા કર્કશા વાથ ઉર્વશ્યથ તિલોત્તમા । ઘૃતાચી મેનકા વાપિ યત્ર વા ભવતો રુચિઃ॥૧.

રંભા હોય કે કર્કશા, ઉર્વશી કે તિલોત્તમા, ઘૃતાચી કે મેનકા—તમને જે ગમતી હોય તે પસંદ કરો.

એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો વચો શક્રસ્ય નારદઃ । વિચિન્ત્યાપ્સરસઃ પ્રાહ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

શક્રના આ વચન સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નારદે વિચાર કરીને, વિનયથી ઉભેલી અપ્સરાઓને કહ્યું.

યુષ્માકમિહ સર્વાસાં રૂપૌદાર્યગુણાધિકમ્ । આત્માનં મન્યતે યા તુ સા નૃત્યતુ મમાગ્રતઃ॥૧.

તમામાંથી જે પોતાને રૂપ, ઉદારતા અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે, એ મારી સામે નૃત્ય કરે.

ગુણરૂપવિહીનાયાઃ સિદ્ધિર્નાટ્યસ્ય નાસ્તિ વૈ । ચાર્વધિષ્ઠાનવન્નૃત્યં નૃત્યમન્યદ્વિડમ્બનમ્॥૧.

જેમાં ગુણ કે સૌંદર્ય નથી, તેને નૃત્યમાં સફળતા મળતી નથી; જેમ આધાર વગરનું નૃત્ય માત્ર દેખાડું જ ગણાય.

તદ્વાક્યસમકાલં ચ એકૈકાસ્તા નતાસ્તતઃ । અહં ગુણાધિકા ન ત્વં ન ત્વં ચાન્યાબ્રવીદિદમ્॥૧.

એ સમયે દરેકે પોતાના માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હું ગુણોમાં વધુ છું, તું નથી, ને બીજીઓ પણ નથી.' એમ દરેકે પોતાનું માન્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તાસાં સંભ્રમમાલોક્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ । પૃચ્છ્યતાં મુનિરિત્યાહ વક્તા યાં વો ગુણાધિકામ્॥૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ બધાની ઉથલપાથલ જોઈને, ભગવાન ઇન્દ્રે કહ્યું: 'મુનિ પાસે પૂછો, એ જ કહેશે કે તમે સૌમાં ગુણોમાં કોણ આગળ છે.'

શક્રચ્છન્દાનુયાતાભિઃ પૃષ્ટસ્તાભિઃ સનારદઃ । પ્રોવાચ યત્ તદા વાક્યં જૈમિને તન્નિબોધ મે॥૧.

ઇન્દ્રની ઇચ્છાથી, એ સ્ત્રીઓએ નારદજીને પૂછ્યું. ત્યારે નારદજી જે બોલ્યા, એ વાત, હે જયમિની, તું સાંભળ.

તપસ્યન્તં નગેન્દ્રસ્થં યા વઃ ક્ષોભયતે બલાત્ । દુર્વાસસં મુનિશ્રેષ્ઠં તાં વો મન્યે ગુણાધિકામ્॥૧.

તમે સૌમાં જે સ્ત્રી મહામુનિ દુર્વાસાને, જે પર્વત પર તપમાં લીન છે, જોરથી ઉશ્કેરવા સમર્થ થશે, એજ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે એમ હું માનું છું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વા વેપતકન્ધરાઃ । અશક્યમેતદસ્માકમિતિ તાશ્ચક્રિરે કથાઃ॥૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ વાત સાંભળી, બધાની ગળા કંપી ઉઠી; 'આ તો આપણાથી શક્ય નથી,' એમ તેઓ પરસ્પરે વાતો કરવા લાગ્યા.

તત્રાપ્સરા વપુર્નામ મુનિક્ષોભણગર્વિતા । પ્રત્યુવાચાદ્ય યાસ્યામિ યત્રાસૌ સંસ્થિતો મુનિઃ॥૧.

ત્યાં વપુ નામની એક અપ્સરા, મુનિઓને ઉશ્કેરવામાં ગર્વ કરતી, બોલી: 'આજે હું એ મુનિ જ્યાં છે ત્યાં જઇશ.'

અદ્ય તં દેહયન્તારં પ્રયુક્તેન્દ્રિયવાજિનમ્ । સ્મરશસ્ત્રગલદ્રશ્મિં કરિષ્યામિ કુસારથિમ્॥૧.

આજે હું કામદેવની મદદથી, જેના બાણોમાં કામરસ ટપકે છે, એ મુનિને, જે ઇન્દ્રિયજિત છે, માની લઉં છું.

બ્રહ્મા જનાર્દનો વાપિ યદિ વા નીલલોહિતઃ । તમપ્યદ્ય કરિષ્યામિ કામબાણક્ષતાન્તરમ્॥૧.

બ્રહ્મા હોય કે જનાર્દન કે નિલકંઠ પણ હોય, આજે હું એમને પણ કામના બાણથી ઘાયલ કરી શકું એવી શક્તિ ધરાવું છું.

ઇત્યુક્ત્વા પ્રજગામાથ પ્રાલેયાદ્રિં વપુસ્તદા । મુનેસ્તપઃ પ્રભાવેણ પ્રશાન્તશ્વાપદાશ્રમમ્॥૧.

આવી વાત કહીને, વપુ એ સમયે હિમાલય પર્વત પર, એ મુનિની આશ્રમ પાસે પહોંચી, જ્યાં મુનિના તપના પ્રભાવથી જંગલી પ્રાણીઓ પણ શાંત હતા.

સ પુંસ્કોકિલમાધુર્યા યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ । ક્રોશમાત્રં સ્થિતા તસ્માદગાયત વરાપ્સરાઃ॥૧.

જ્યાં એ મહામુનિ રહેતા, જેનું સ્વર પુરુષ કોયલ જેટલું મધુર હતું, ત્યાંથી થોડું દૂર ઊભી રહી, એ ઉત્તમ અપ્સરાએ ગાન શરૂ કર્યું.

તદ્ગીતધ્વનિમાકર્ણ્ય મુનિર્વિસ્મિતમાનસઃ । જગામ તત્ર યત્રાસ્તે સા બાલા રુચિરાનના॥૧.

એ ગીતની ધ્વનિ સાંભળી, મુનિ આશ્ચર્યચકિત મનથી, એ સુંદર ચહેરાવાળી યુવતી જ્યાં હતી ત્યાં ગયા.

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં મુનિઃ સંસ્તભ્ય માનસમ્ । ક્ષોભણાયાગતાં જ્ઞાત્વા કોપામર્ષસન્વિતઃ॥૧.

એ સુંદર અંગવાળી ને જોઈ, મુનિએ મન સંયમમાં રાખ્યું; જાણ્યું કે એ તેને ઉશ્કેરવા આવી છે, તો ગુસ્સો અને અપમાનથી ભરાયા.

ઉવાચેદં તતો વાક્યં મહર્ષિસ્તાં મહાતપાઃ॥૧.

પછી એ મહાતપસ્વી મહર્ષિએ, એને આ રીતે કહ્યું.

યસ્માદ્દુઃ ખાર્જિતસ્યેહ તપસો વિધ્નકારણાત્ । આગતાસિ મદોન્મત્તે મમ દુઃ ખાય ખેચરિ॥૧.

હે આકાશમાં વિહરનારી, તું અહંકારમાં આવીને મારા કઠિન તપને ભંગ કરવા આવી છે, એથી તું મને દુઃખ આપી છે.