માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સૂર્યવંશપ્રસૂતોઽયં સુકુમારકરાઙ્ગુલિઃ । સમ્પ્રાપ્તો વિક્રયં બાલો ધિઙ્મામસ્તુ સુદુર્મતિમ્॥૮.

સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, નરમ હાથ અને આંગળીઓ ધરાવતો આ બાળક આજે વેચાઈ ગયો છે—હાય! મારી ખોટી સમજ માટે શરમ આવે છે.

હા પ્રિયે ! હા શિશો ! નત્સ ! મમાનાર્યસ્ય દુર્નયૈઃ । દૈવાધીનાં દશાં પ્રાપ્તો ન મૃતોઽસ્મિ તથાપિ ધિક્॥૮.

હાય પ્રિયે! હાય બાળક! હાય પ્યારા! મારા દુર્વ્યવહારથી તું આ દૈવાધીન હાલતમાં આવી ગયો છે, છતાં હું મરતો નથી—મારે શરમ આવે છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એવં વિલપતો રાજ્ઞઃ સ વિપ્રોઽન્તરધીયત । વૃક્ષગેહાદિભિસ્તુઙ્ગૈસ્તાવાદાય ત્વરાન્વિતઃ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'રાજા આ રીતે રડતો હતો ત્યારે બ્રાહ્મણ તેમને ઊંચા વૃક્ષો અને ઘરોમાંથી ઝડપથી લઈ જતો અદૃશ્ય થઈ ગયો.'

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ પ્રાપ્તો નૃપં વિત્તમયાચત । તસ્મૈ સમર્પયામાસ હરિશ્ચન્દ્રોઽપિ તદ્ધનમ્॥૮.

પછી વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને રાજાને ધન માંગ્યું; હરિશ્ચંદ્રે એ ધન તેમને આપી દીધું.

તદ્વિત્તં સ્તોકમાલોક્ય દારવિક્રયસમ્ભવમ્ । શોકાભિભૂતં રાજાનં કુપિતઃ કૌશિકોઽબ્રવીત્॥૮.

પત્ની અને પુત્રને વેચીને મળેલું થોડું ધન જોઈને, દુઃખમાં ડૂબેલા રાજાને કૌશિક ઋષિ ગુસ્સાથી બોલ્યા.

ક્ષત્રબન્ધો ! મમેમાં ત્વં સદૃશીં યજ્ઞદક્ષિણામ્ । મન્યસે યદિ તત્ ક્ષિપ્રં પશ્ય ત્વં મે બલં પરમ્॥૮.

'અરે ક્ષત્રિય! જો તારે લાગે છે કે આ યજ્ઞદક્ષિણામાં યોગ્ય છે, તો હવે જ મારા પરાક્રમને જોઈ લે.'

તપસોઽત્ર સુતપ્તસ્ય બ્રાહ્મણ્યસ્યામલસ્ય ચ । મત્પ્રભાવસ્ય ચોગ્રસ્ય શુદ્ધસ્યાધ્યયનસ્ય ચ॥૮.

'આ છે મારા તપની તીવ્રતા, શુદ્ધ બ્રાહ્મણત્વ, ભયાનક શક્તિ અને નિષ્કલંક અધ્યયનનો પ્રભાવ.'

અન્યાં દાસ્યામિ ભગવન્ ! કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્ । સામ્પ્રતં નાસ્તિ વિક્રીતા પત્ની પુત્રશ્ચ બાલકઃ॥૮.

હે મહાનુભાવ! હું તમને બીજું આપીશ, થોડો સમય રાહ જુઓ. અત્યારે તો મારી પત્ની વેચાઈ ગઈ છે અને મારો દીકરો પણ નાનો છે.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ચતુર્ભાગઃ સ્થિતો યોઽયં દિવસસ્ય નરાધિપ । એષ એવ પ્રતીક્ષ્યો મે વક્તવ્યં નોત્તરં ત્વયા॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, આજના દિવસનો ચોથો ભાગ બાકી છે; એટલો જ સમય હું રાહ જોઈશ. હવે તું વધુ કંઈ બોલશો નહીં.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તમેવમુક્ત્વા રાજેન્દ્રં નિષ્ઠુરં નિર્ઘૃણં વચઃ । તદાદાય ધનં તૂર્ણં કુપિતઃ કૌશિકો યયૌ॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાને આવી નિર્દયી અને કઠોર વાત કહી, કૌશિક ઋષિ ગુસ્સામાં ધન લઈને તરત જ ચાલ્યા ગયા.

વિશ્વામિત્રે ગતે રાજા ભયશોકાબ્ધિમધ્યગઃ । સર્વાકારં વિનિશ્ચિત્ય પ્રોવાચોચ્ચૈરધોમુખઃ॥૮.

વિશ્વામિત્ર જતાં, રાજા ડર અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયા, બધું વિચારીને, માથું ઝુકાવીને ઉંચે અવાજે બોલ્યા.

વિત્તક્રીતેન યો હ્યર્થો મયા પ્રેષ્યેણ માનવઃ । સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ તપતિ ભાસ્કરઃ॥૮.

જે માણસને મેં ધન આપી દાસ બનાવી લીધો છે, એ જલદી બોલે—સૂર્ય અસ્ત થાય એ પહેલાં, જે કામ માટે ખરીદ્યો છે તે કહી દે.

અથાજગામ ત્વરિતો ધર્મશ્ચણ્ડાલરૂપધૃક્ । દુર્ગન્ધો વિકૃતો રૂક્ષઃ શ્મશ્રુલો દન્તુરો ઘૃણી॥૮.

પછી ધર્મ, ચંડાળનું રૂપ ધારણ કરીને, વાસી, વિકૃત, કર્કશ, દાઢીવાળો, મોટા દાંતવાળો અને ભયાનક દેખાવ સાથે ઝડપથી આવ્યો.

કૃષ્ણો લમ્બોદરઃ પિઙ્ગરૂક્ષાક્ષઃ પરુષાક્ષરઃ । ગૃહીતપક્ષિપુઞ્જશ્ચ શવમાલ્યૈરલઙ્કૃતઃ॥૮.

તે કાળો, મોટું પેટવાળો, પીળા અને કર્કશ આંખોવાળો, કઠોર બોલ બોલતો, પાંખોની ગાંઠ પકડીને, મૃતદેહના હાર પહેરેલો હતો.

કપાલહસ્તો દીર્ઘાસ્યો ભૈરવોઽતિવદન્ મુહુઃ । શ્વગણાભિવૃતો ઘોરો યષ્ટિહસ્તો નિરાકૃતિઃ॥૮.

હાથે કપાળ, લાંબું મુખ, ભયાનક, વારંવાર મોટું મોં ખોલતો, કૂતરાઓની ટોળીથી ઘેરાયેલો, લાકડી પકડીને, ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો.

; ચણ્ડાલ ઉવાચ અહમર્થો ત્વયા શીઘ્રં કથયસ્વાત્મવેતનમ્ । સ્તોકેન બહુના વાપિ યેન વૈ લભ્યતે ભવાન્॥૮.

ચંડાળે કહ્યું: હું એ જ છું જેને તમે ખરીદ્યો, જલદી કહો, તમારો ભાવ કેટલો—થોડો કે વધારે—જેના બદલામાં તમે મળી શકો.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તં તાદૃશમથાલક્ષ્ય ક્રૂરદૃષ્ટિં સુનિષ્ઠુરમ્ । વદન્તમતિદુઃ શીલં કસ્ત્વમિત્યાહ પાર્થિવઃ॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: તેને આવો ક્રૂર નજરવાળો, બહુ કઠોર અને દુષ્ટ વાણી બોલતો જોઈ, રાજાએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે?'

; ચણ્ડાલ ઉવાચ ચણ્ડાલોઽહમિહાખ્યાતઃ પ્રવીરેતિ પુરોત્તમે । વિખ્યાતો વધ્યવધકો મૃતકમ્બલહારકઃ॥૮.

ચંડાળે કહ્યું: અહીં મને ચંડાળ કહે છે, આ શહેરમાં પ્રવીર નામે ઓળખાય છું, અને મૃતદેહના કપડાં ઉતારનાર અને ફાંસી આપનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ નાહં ચણ્ડાલદાસત્વમિચ્છેયં સુવિગર્હિતમ્ । વરં સાપાગ્નિના દગ્ધો ન ચણ્ડાલવશં ગતઃ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હું ચંડાળની દાસતા કદી ઇચ્છતો નથી, એ તો બહુ નિંદનીય છે. શ્રાપ અને અગ્નિમાં સળી જવું સારું, પણ ચંડાળના વશ થવું નહીં.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તસ્યૈવં વદતઃ પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ । કોપામર્ષવિવૃતાક્ષઃ પ્રાહ ચેદં નરાધૈપમ્॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: એ રીતે બોલતા, તપસ્વી વિશ્વામિત્ર ગુસ્સા અને અપમાનથી આંખો પહોળી કરીને ત્યાં આવ્યા અને રાજાને કહ્યું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ચણ્ડાલોઽયમનલ્પં તે દાતું વિત્તમુપસ્થિતઃ । કસ્માન્ન દીયતે મહ્યમશેષા યજ્ઞદક્ષિણા॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: આ ચંડાળ તને ઘણું ધન આપવા આવ્યો છે; તો પછી યજ્ઞની આખીSouth દક્ષિણા મને કેમ નથી આપી?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ ! સૂર્યવંશોત્થમાત્માનં વેદ્મે કૌશિક । કથં ચણ્ડાલદાસત્વં ગમિષ્યે વિત્તકામુકઃ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હે મહાનુભાવ, હું સૂર્યવંશમાં જન્મેલો છું, હે કૌશિક! ધનની લાલચમાં હું ચંડાળનો દાસ કેવી રીતે બની શકું?

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ ચણ્ડાલવિત્તં ત્વમાત્મવિક્રયજં મમ । ન પ્રદાસ્યસિ કાલેન શાપ્સ્યામિ ત્વામસંશયમ્॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું ચંડાળ પાસેથી મળેલું, પોતાને વેચીને મેળવેલું ધન સમયસર મને નહીં આપશે, તો હું તને ચોક્કસ શ્રાપ આપીશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા ચિન્તાવસ્થિતજીવિતઃ । પ્રસીદેતિ વદન્ પાદાવૃષેર્જગ્રાહ વિહ્વલઃ॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: પછી રાજા હરિશ્ચંદ્ર ચિંતામાં જીવન વિતાવી, ધ્રુજતા, ઋષિના પગ પકડીને વિનંતી કરવા લાગ્યા: 'કૃપા કરો!'

દાસોઽસ્મ્યાર્તોઽસ્મિ ભીતોઽસ્મિ ત્વદ્ભક્તશ્ચ વિશેષતઃ । કુરુ પ્રસાદં વિપ્રર્ષે કષ્ટશ્ચણ્ડાલસઙ્કરઃ॥૮.

હું તમારો દાસ છું, દુઃખી છું, ડરેલો છું અને ખાસ કરીને તમારો ભક્ત છું. હે મહાન ઋષિ, કૃપા કરો; ચંડાળ સાથેનો સંબંધ બહુ દુઃખદ છે.

ભવેયં વિત્તશેષેણ સર્વકર્મકરો વશઃ । તવૈવ મુનિશાર્દૂલ ! પ્રેષ્યશ્ચિત્તાનુવર્તકઃ॥૮.

હું જે થોડું ધન બચ્યું છે, એથી બધા કામ તારી આજ્ઞાથી કરીશ, હે મહાન ઋષિ! હું તારો સેવક બની, તારી ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલીશ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ પ્રેષ્યો મમ ભવાન્ ચણ્ડાલાય તતો મયા । દાસભાવમનુપ્રાપ્તો દત્તો વિત્તાર્બુદેન વૈ॥૮.

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: જો તું મારો સેવક બને છે, તો પછી હું તને ચંડાળને આપી દીધો છે. મેં ઘણું ધન લઈને તને દાસ તરીકે તેને સોંપી દીધો છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એકમુક્તે તદા તેન શ્વપાકો હૃષ્ટમાનસઃ । વિશ્વામિત્રાય તદ્દ્રવ્યં દત્ત્વા બદ્ધ્વા નરેશ્વરમ્॥૮.

પંખીઓએ કહ્યું: એ વાત સાંભળીને, એ શ્વપાક ખૂબ ખુશ થયો. તેણે એ બધું ધન વિશ્વામિત્રને આપ્યું અને રાજાને બાંધી લીધો.

દણ્ડપ્રહારસમ્ભ્રાન્તમતીવ વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્ । ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તમનયન્નિજપત્તનમ્॥૮.

દંડના મારથી રાજાનું મન ગભરાઈ ગયું, ઇન્દ્રિયો ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગઈ, પ્રિય સગાંથી વિયોગના દુઃખથી પીડાઈને, તેને પોતાના શહેર તરફ લઈ ગયા.