માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

યદિ મે શક્યતે વાણી વક્તુમીદૃક્ સુદુર્વચઃ । એવમુક્ત્વા તતો ભાર્યાં ગત્વા નાગરમાતુરઃ । બાષ્પાપિહિતકણ્ઠાક્ષસ્તતો વચનમબ્રવીત્॥૮.

'જો હું આવી કઠોર વાત બોલી શકું તો...' એમ કહી રાજા દુઃખથી ભરાઈ પત્ની સાથે શહેર તરફ ગયો, આંખ અને ગળો આંસુથી ભરાઈ ગયા અને પછી બોલ્યો.

; રાજોવાચ ભો ભો નાગરિકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ । કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસોઽહમમાનુષઃ॥૮.

રાજા બોલ્યા: 'હે નાગરિકો, સૌ મારી વાત સાંભળો. કેમ પૂછો છો, "તમે કોણ છો?" હું તો ક્રૂર અને નિષ્ઠુર છું.'

રાક્ષસો વાતિકઠિનસ્તતઃ પાપતરોઽપિ વા । વિક્રેતું દયિતાં પ્રાપ્તો યો ન પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્॥૮.

'હું રાક્ષસ જેવો, કઠોર હૃદયવાળો કે એથી પણ વધારે પાપી છું; કારણ કે હું મારી પ્રિયાને વેચવા આવ્યો છું, છતાં પોતાનું જીવંત નથી છોડી શકતો.'

યદિ વઃ કસ્યચિત્ કાર્યં દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ । સ બ્રીવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ સન્ધારયામ્યહમ્॥૮.

'જો તમેમાંથી કોઈને દાસી જોઈએ, જે મને જીવથી પણ પ્રિય છે, તો ઝડપથી કહો, જ્યારેય સુધી હું સહન કરી શકું.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ અથ વૃદ્ધો દ્વિજઃ કશ્ચિદાગત્યાહ નરાધિપમ્ । સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ॥૮.

એ સમયે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ આવ્યો અને રાજાને કહ્યું: 'મને એ દાસી તરીકે આપ, હું ખરીદનાર છું અને મૂલ્ય પણ આપીશ.'

અસ્તિ મે વિત્તમસ્તોકં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા । ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્ પ્રયચ્છ મે॥૮.

'મારે થોડું ધન છે અને મારી પત્ની નાજુક છે; એ ઘરકામ કરી શકતી નથી, એટલે તું મને એ આપી દે.'

કર્મણ્યતા-વયો-રૂપ-શીલાનાં તવ યોષિતઃ । અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મેઽબલામ્॥૮.

'તારી પત્ની જેવું કામકાજ, ઉંમર, રૂપ અને સ્વભાવ છે, એ પ્રમાણે આ ધન યોગ્ય છે; તું સ્વીકાર અને મને એ સ્ત્રી આપી દે.'

એવમુક્તસ્ય વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । વ્યદીર્યત મનો દુઃ ખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્॥૮.

બ્રાહ્મણે હરીશ્ચંદ્રને આવું કહ્યું ત્યારે રાજાનું મન દુઃખથી ફાટી ગયું, અને એણે કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેર્વલ્કલાન્તે દૃઢં ધનમ્ । બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાદાય નૃપપત્નીમકર્ષયત્॥૮.

પછી બ્રાહ્મણે ધન પોતાનાં વસ્ત્રના છેડે મજબૂતીથી બાંધી, રાણીના વાળ પકડીને એને ખેંચી લઈ ગયો.

રુરોદ રોહિતાશ્વોઽપિ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । હસ્તેન વસ્ત્રમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ શિશુઃ॥૮.

રોહિતાશ્વે પોતાની માતાને ખેંચાતી જોઈને રડવા લાગ્યો. કાગડાની પાંખ જેવી વાળ ધરાવતો એ નાનકડો બાળક હાથથી માતાનું વસ્ત્ર પકડીને અટકી રહ્યો.

; રાજપત્ન્યુવાચ મુઞ્ચાર્ય મુઞ્ચ તાવન્માં યાવત્પશ્યામ્યહં શિશુમ્ । દુર્લભં દર્શનં તાત પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'મહારાજ, મને થોડું છોડો, મને મારા બાળકને જોઈ લેવા દો. પ્યારા, હવે તેને ફરીથી જોવું બહુ દુર્લભ બની જશે.'

પશ્યૈહિ વત્સ મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ । માં મા સ્પ્રાર્ક્ષો રાજપુત્ર ! અસ્પૃશ્યાહં તવાધુના॥૮.

'મારા દીકરા, હવે જોઈ લે, તારી માતા દાસી બનીને લઈ જઈ રહી છે. રાજકુમાર, હવે મને સ્પર્શ કરતો નહીં, હું હવે તારી સ્પર્શને લાયક રહી નથી.'

તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । સમભ્યધાવદમ્બેતિ રુદન્ સાસ્ત્રાવિલેક્ષણઃ॥૮.

પછી એ બાળક, માતાને ખેંચાતી જોઈને, અચાનક રડતો રડતો 'મા! મા!' કહી દોડ્યો, એની આંખોમાંથી આંસુ વહેતા હતા.

તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્વાલમભ્યાહનત્ પદા । વદંસ્તથાપિ સોઽમ્બેતિ નૈવામુઞ્ચત માતરમ્॥૮.

બ્રાહ્મણે ગુસ્સામાં આવીને, નજીક આવેલા બાળકને પગથી માર્યો, છતાંયે એ બાળક 'મા! મા!' કહીને પોતાની માતાને છોડતો નહોતો.

; રાજપત્ન્યુવાચ પ્રસાદં કુરુ મેં નાથ ક્રીણીષ્વેમં ચ બાલકમ્ । ક્રીતાપિ નાહં ભવતો વિનૈનં કાર્યસાધિકા॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'દયાળુ, મારા પર કૃપા કરો, આ બાળકને પણ ખરીદી લો. હું ખરીદાઈ જાઉં, પણ આ બાળક વિના હું તમારું કામ પૂરું કરી શકીશ નહીં.'

ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદસુમુખો ભવ । માં સંયોજય બાલેન વત્સેનેવ પયસ્વિનીમ્॥૮.

'મારા દુર્ભાગ્ય પર દયા કરો, મને મારા બાળક સાથે રાખો, જેમ ગાયને તેના વાછરડા સાથે જોડે છે એમ.'

; બ્રાહ્મણ ઉવાચ ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્ તે દીયતાં બાલકો મમ । સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્ । શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૂલ્યં તથા પરૈઃ॥૮.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'આ ધન લઈ લો અને બાળક મને આપો. સ્ત્રી અને પુરુષના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, ભલે કિંમત સો, હજાર, લાખ કે કરોડ જેટલી હોય, એ નક્કી થઈ ગઈ છે.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં બદ્ધ્વોત્તરપટે તતઃ । પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'પછી એ ધન ઉપરના કપડામાં બાંધી દીધું અને બાળકને તેની માતા સાથે લઈ, બંનેને એક સાથે બાંધી દીધા.'

નીયમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ભાર્યા-પુત્રૌ સ પાર્થિવઃ । વિલલાપ સુદુઃ ખાર્તો નિઃ શ્વસ્યોષ્ણં પુનઃ પુનઃ॥૮.

પત્ની અને પુત્રને લઈ જઈ રહ્યા હતા, એ જોઈને રાજાએ ભારે દુઃખથી રડવું શરૂ કર્યું અને વારંવાર ગરમ ઉચ્છ્વાસ કાઢતો રહ્યો.

યાં ન વાયુર્ન ચાદિત્યો નેન્દુર્ન ચ પૃથગ્જનઃ । દૃષ્ટવન્તઃ પુરા પત્નીં સેયં દાસીત્વમાગતા॥૮.

જેને પવન, સૂર્ય કે બીજાં કોઈ પુરુષે કદી જોયી પણ નહોતી, એ જ મારી પત્ની આજે દાસી બની ગઈ છે.

સૂર્યવંશપ્રસૂતોઽયં સુકુમારકરાઙ્ગુલિઃ । સમ્પ્રાપ્તો વિક્રયં બાલો ધિઙ્મામસ્તુ સુદુર્મતિમ્॥૮.

સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, નરમ હાથ અને આંગળીઓ ધરાવતો આ બાળક આજે વેચાઈ ગયો છે—હાય! મારી ખોટી સમજ માટે શરમ આવે છે.

હા પ્રિયે ! હા શિશો ! નત્સ ! મમાનાર્યસ્ય દુર્નયૈઃ । દૈવાધીનાં દશાં પ્રાપ્તો ન મૃતોઽસ્મિ તથાપિ ધિક્॥૮.

હાય પ્રિયે! હાય બાળક! હાય પ્યારા! મારા દુર્વ્યવહારથી તું આ દૈવાધીન હાલતમાં આવી ગયો છે, છતાં હું મરતો નથી—મારે શરમ આવે છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એવં વિલપતો રાજ્ઞઃ સ વિપ્રોઽન્તરધીયત । વૃક્ષગેહાદિભિસ્તુઙ્ગૈસ્તાવાદાય ત્વરાન્વિતઃ॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'રાજા આ રીતે રડતો હતો ત્યારે બ્રાહ્મણ તેમને ઊંચા વૃક્ષો અને ઘરોમાંથી ઝડપથી લઈ જતો અદૃશ્ય થઈ ગયો.'

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ પ્રાપ્તો નૃપં વિત્તમયાચત । તસ્મૈ સમર્પયામાસ હરિશ્ચન્દ્રોઽપિ તદ્ધનમ્॥૮.

પછી વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને રાજાને ધન માંગ્યું; હરિશ્ચંદ્રે એ ધન તેમને આપી દીધું.

તદ્વિત્તં સ્તોકમાલોક્ય દારવિક્રયસમ્ભવમ્ । શોકાભિભૂતં રાજાનં કુપિતઃ કૌશિકોઽબ્રવીત્॥૮.

પત્ની અને પુત્રને વેચીને મળેલું થોડું ધન જોઈને, દુઃખમાં ડૂબેલા રાજાને કૌશિક ઋષિ ગુસ્સાથી બોલ્યા.

ક્ષત્રબન્ધો ! મમેમાં ત્વં સદૃશીં યજ્ઞદક્ષિણામ્ । મન્યસે યદિ તત્ ક્ષિપ્રં પશ્ય ત્વં મે બલં પરમ્॥૮.

'અરે ક્ષત્રિય! જો તારે લાગે છે કે આ યજ્ઞદક્ષિણામાં યોગ્ય છે, તો હવે જ મારા પરાક્રમને જોઈ લે.'

તપસોઽત્ર સુતપ્તસ્ય બ્રાહ્મણ્યસ્યામલસ્ય ચ । મત્પ્રભાવસ્ય ચોગ્રસ્ય શુદ્ધસ્યાધ્યયનસ્ય ચ॥૮.

'આ છે મારા તપની તીવ્રતા, શુદ્ધ બ્રાહ્મણત્વ, ભયાનક શક્તિ અને નિષ્કલંક અધ્યયનનો પ્રભાવ.'

અન્યાં દાસ્યામિ ભગવન્ ! કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્ । સામ્પ્રતં નાસ્તિ વિક્રીતા પત્ની પુત્રશ્ચ બાલકઃ॥૮.

હે મહાનુભાવ! હું તમને બીજું આપીશ, થોડો સમય રાહ જુઓ. અત્યારે તો મારી પત્ની વેચાઈ ગઈ છે અને મારો દીકરો પણ નાનો છે.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ચતુર્ભાગઃ સ્થિતો યોઽયં દિવસસ્ય નરાધિપ । એષ એવ પ્રતીક્ષ્યો મે વક્તવ્યં નોત્તરં ત્વયા॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, આજના દિવસનો ચોથો ભાગ બાકી છે; એટલો જ સમય હું રાહ જોઈશ. હવે તું વધુ કંઈ બોલશો નહીં.