માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અવાપ્ય ચેતનાં રાજા વિશ્વામિત્રમવેક્ષ્ય ચ । પુનર્મોહં સમાપેદે સ ચ ક્રોધં યયૌ મુનિઃ॥૮.

સંજ્ઞાનમાં આવીને રાજાએ વિશ્વામિત્રને જોયા; પણ ફરીથી મૂર્છિત થઈ ગયા, અને મુનિ ગુસ્સે થઈ ગયા.

સ સમાશ્વાસ્ય રાજાનં વાક્યમાહ દ્વિજોત્તમઃ । દીયતાં દક્ષિણા સા મે યદિ ધર્મમવેક્ષસે॥૮.

પછી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાને આશ્વાસન આપીને બોલ્યા: 'જો તું ધર્મને માનતો હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપ.'

સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યે તિષ્ઠતિ મેદિની । સત્યં ચોક્તં પરો ધર્મઃ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ॥૮.

સત્યના કારણે સૂર્ય તેજ આપે છે, પૃથ્વી પણ સત્ય પર ટકી છે; સત્ય જ મહાન ધર્મ છે અને સ્વર્ગ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ । અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે॥૮.

હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્યને તોલ પર મૂકવામાં આવે તો, સત્ય હંમેશા એ હજારો યજ્ઞ કરતાં વધારે ઊંચું રહેશે.

અથવા કિં મમૈતેન સામ્ના પ્રોક્તેન કારણમ્ । અનાર્ત્યે પાપસઙ્કલ્પે ક્રૂરે ચાનૃતવાદિનિ॥૮.

કે પછી, આવી મીઠી વાતો કરવાથી મને શું લાભ? જે ગરીબ, દુષ્ટ મનવાળો, ક્રૂર અને ખોટું બોલનાર હોય, એને શું કહું?

ત્વયિ રાજ્ઞિ પ્રભવતિ સદ્ભાવઃ શ્રૂયતામયમ્ । અદ્ય મે દક્ષિણાં રાજન્ ન દાસ્યતિ ભવાન્ યદિ॥૮.

હે રાજા, તારી પાસે સત્તા છે, એ સાંભળ: જો આજે તું મને દક્ષિણા નહીં આપે તો—

અસ્તાચલં પ્રયાતેર્ઽકે શપ્સ્યામિ ત્વાં તતો ધ્રુવમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાસીદ્ભયાતુરઃ॥૮.

'જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની પાછળ જતો રહેશે, ત્યારે હું તને શાપ આપીશ—અને એ ચોક્કસ થશે.' એમ કહી બ્રાહ્મણ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને રાજા ડરથી કાંપતો રહ્યો.

કાન્દિગ્ભૂતોઽધમો નિઃ સ્વો નૃશંસધનિનાર્દિતઃ । ભાર્યાસ્ય ભૂયઃ પ્રાહેદં ક્રિયતાં વચનં મમ॥૮.

ધન વિના, દુઃખી, બ્રાહ્મણના કઠોર શબ્દોથી પીડાઈને, તેની પત્નીએ ફરી કહ્યું: 'મારી વાત માન.'

મા શાપાનલનિર્દગ્ધઃ પઞ્ચત્વમુપયાસ્યસિ । સ તથા ચોદ્યમાનસ્તુ રાજા પત્ન્યા પુનઃ પુનઃ॥૮.

'શાપના અગ્નિમાં બળીને તું મરતો નહીં જા.' આમ પત્ની વારંવાર કહેતી રહી અને રાજા—

પ્રાહ ભદ્રે કરોમ્યેષ વિક્રયં તવ નિર્ઘૃણઃ । નૃશંસૈરપિ યદ્ કર્તું ન શક્યં તત્ કરોમ્યહમ્

બોલ્યો: 'હે ભદ્રે, હું તને વેચીશ, ભલે એ નિર્દયી કામ છે; જે કામ ક્રૂર માણસ પણ ના કરે, એ હું કરું છું.'

યદિ મે શક્યતે વાણી વક્તુમીદૃક્ સુદુર્વચઃ । એવમુક્ત્વા તતો ભાર્યાં ગત્વા નાગરમાતુરઃ । બાષ્પાપિહિતકણ્ઠાક્ષસ્તતો વચનમબ્રવીત્॥૮.

'જો હું આવી કઠોર વાત બોલી શકું તો...' એમ કહી રાજા દુઃખથી ભરાઈ પત્ની સાથે શહેર તરફ ગયો, આંખ અને ગળો આંસુથી ભરાઈ ગયા અને પછી બોલ્યો.

; રાજોવાચ ભો ભો નાગરિકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ । કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસોઽહમમાનુષઃ॥૮.

રાજા બોલ્યા: 'હે નાગરિકો, સૌ મારી વાત સાંભળો. કેમ પૂછો છો, "તમે કોણ છો?" હું તો ક્રૂર અને નિષ્ઠુર છું.'

રાક્ષસો વાતિકઠિનસ્તતઃ પાપતરોઽપિ વા । વિક્રેતું દયિતાં પ્રાપ્તો યો ન પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્॥૮.

'હું રાક્ષસ જેવો, કઠોર હૃદયવાળો કે એથી પણ વધારે પાપી છું; કારણ કે હું મારી પ્રિયાને વેચવા આવ્યો છું, છતાં પોતાનું જીવંત નથી છોડી શકતો.'

યદિ વઃ કસ્યચિત્ કાર્યં દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ । સ બ્રીવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ સન્ધારયામ્યહમ્॥૮.

'જો તમેમાંથી કોઈને દાસી જોઈએ, જે મને જીવથી પણ પ્રિય છે, તો ઝડપથી કહો, જ્યારેય સુધી હું સહન કરી શકું.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ અથ વૃદ્ધો દ્વિજઃ કશ્ચિદાગત્યાહ નરાધિપમ્ । સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ॥૮.

એ સમયે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ આવ્યો અને રાજાને કહ્યું: 'મને એ દાસી તરીકે આપ, હું ખરીદનાર છું અને મૂલ્ય પણ આપીશ.'

અસ્તિ મે વિત્તમસ્તોકં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા । ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્ પ્રયચ્છ મે॥૮.

'મારે થોડું ધન છે અને મારી પત્ની નાજુક છે; એ ઘરકામ કરી શકતી નથી, એટલે તું મને એ આપી દે.'

કર્મણ્યતા-વયો-રૂપ-શીલાનાં તવ યોષિતઃ । અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મેઽબલામ્॥૮.

'તારી પત્ની જેવું કામકાજ, ઉંમર, રૂપ અને સ્વભાવ છે, એ પ્રમાણે આ ધન યોગ્ય છે; તું સ્વીકાર અને મને એ સ્ત્રી આપી દે.'

એવમુક્તસ્ય વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । વ્યદીર્યત મનો દુઃ ખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્॥૮.

બ્રાહ્મણે હરીશ્ચંદ્રને આવું કહ્યું ત્યારે રાજાનું મન દુઃખથી ફાટી ગયું, અને એણે કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેર્વલ્કલાન્તે દૃઢં ધનમ્ । બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાદાય નૃપપત્નીમકર્ષયત્॥૮.

પછી બ્રાહ્મણે ધન પોતાનાં વસ્ત્રના છેડે મજબૂતીથી બાંધી, રાણીના વાળ પકડીને એને ખેંચી લઈ ગયો.

રુરોદ રોહિતાશ્વોઽપિ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । હસ્તેન વસ્ત્રમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ શિશુઃ॥૮.

રોહિતાશ્વે પોતાની માતાને ખેંચાતી જોઈને રડવા લાગ્યો. કાગડાની પાંખ જેવી વાળ ધરાવતો એ નાનકડો બાળક હાથથી માતાનું વસ્ત્ર પકડીને અટકી રહ્યો.

; રાજપત્ન્યુવાચ મુઞ્ચાર્ય મુઞ્ચ તાવન્માં યાવત્પશ્યામ્યહં શિશુમ્ । દુર્લભં દર્શનં તાત પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'મહારાજ, મને થોડું છોડો, મને મારા બાળકને જોઈ લેવા દો. પ્યારા, હવે તેને ફરીથી જોવું બહુ દુર્લભ બની જશે.'

પશ્યૈહિ વત્સ મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ । માં મા સ્પ્રાર્ક્ષો રાજપુત્ર ! અસ્પૃશ્યાહં તવાધુના॥૮.

'મારા દીકરા, હવે જોઈ લે, તારી માતા દાસી બનીને લઈ જઈ રહી છે. રાજકુમાર, હવે મને સ્પર્શ કરતો નહીં, હું હવે તારી સ્પર્શને લાયક રહી નથી.'

તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । સમભ્યધાવદમ્બેતિ રુદન્ સાસ્ત્રાવિલેક્ષણઃ॥૮.

પછી એ બાળક, માતાને ખેંચાતી જોઈને, અચાનક રડતો રડતો 'મા! મા!' કહી દોડ્યો, એની આંખોમાંથી આંસુ વહેતા હતા.

તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્વાલમભ્યાહનત્ પદા । વદંસ્તથાપિ સોઽમ્બેતિ નૈવામુઞ્ચત માતરમ્॥૮.

બ્રાહ્મણે ગુસ્સામાં આવીને, નજીક આવેલા બાળકને પગથી માર્યો, છતાંયે એ બાળક 'મા! મા!' કહીને પોતાની માતાને છોડતો નહોતો.

; રાજપત્ન્યુવાચ પ્રસાદં કુરુ મેં નાથ ક્રીણીષ્વેમં ચ બાલકમ્ । ક્રીતાપિ નાહં ભવતો વિનૈનં કાર્યસાધિકા॥૮.

રાજપત્નીએ કહ્યું: 'દયાળુ, મારા પર કૃપા કરો, આ બાળકને પણ ખરીદી લો. હું ખરીદાઈ જાઉં, પણ આ બાળક વિના હું તમારું કામ પૂરું કરી શકીશ નહીં.'

ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદસુમુખો ભવ । માં સંયોજય બાલેન વત્સેનેવ પયસ્વિનીમ્॥૮.

'મારા દુર્ભાગ્ય પર દયા કરો, મને મારા બાળક સાથે રાખો, જેમ ગાયને તેના વાછરડા સાથે જોડે છે એમ.'

; બ્રાહ્મણ ઉવાચ ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્ તે દીયતાં બાલકો મમ । સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્ । શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૂલ્યં તથા પરૈઃ॥૮.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'આ ધન લઈ લો અને બાળક મને આપો. સ્ત્રી અને પુરુષના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, ભલે કિંમત સો, હજાર, લાખ કે કરોડ જેટલી હોય, એ નક્કી થઈ ગઈ છે.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં બદ્ધ્વોત્તરપટે તતઃ । પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્॥૮.

પક્ષીઓએ કહ્યું: 'પછી એ ધન ઉપરના કપડામાં બાંધી દીધું અને બાળકને તેની માતા સાથે લઈ, બંનેને એક સાથે બાંધી દીધા.'

નીયમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ભાર્યા-પુત્રૌ સ પાર્થિવઃ । વિલલાપ સુદુઃ ખાર્તો નિઃ શ્વસ્યોષ્ણં પુનઃ પુનઃ॥૮.

પત્ની અને પુત્રને લઈ જઈ રહ્યા હતા, એ જોઈને રાજાએ ભારે દુઃખથી રડવું શરૂ કર્યું અને વારંવાર ગરમ ઉચ્છ્વાસ કાઢતો રહ્યો.