માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રં મહીપતિમ્ । ઉવાચેદં સકરુણં રાજપત્ની સુદુઃ ખિતા॥૮.

હરિશ્ચંદ્ર રાજાને જમીન પર પડેલા જોઈ, તેની રાણી અત્યંત દુઃખી થઈ, અને કરુણાભર્યા શબ્દોમાં બોલી.

; પત્ન્યુવાચ હા મહારજા કસ્યેદમપધ્યાનમુપસ્થિતમ્ । યત્ ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રાઙ્કવાસ્તરણોચિતઃ॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'હાય મહારાજ, કઈ દુર્ભાગ્યની ઘડી આવી કે તમે જમીન પર પડ્યા છો, જે રાજાસન પર શોયા કરતા હતા?'

યેન કોટ્યગ્રગોવિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ । સ એષ પૃથિવીનાથો ભૂમૌ સ્વપિતિ મે પતિઃ॥૮.

'જેની પાસે કરોડો ગાય જેટલું ધન હતું, અને જે બ્રાહ્મણોને કદી દુઃખ આપતો નહોતો, એ પૃથ્વીના સ્વામી, મારા પતિ, આજે જમીન પર સુઈ રહ્યા છે.'

હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દેવ ! મહીક્ષિતા । યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પ્રસ્વાપનીં દશામ્॥૮.

'હાય! દેવ, તમે એવું શું કર્યું કે, ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન હોવા છતાં, આજે આવી દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી ગયા છો?'

ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ । ભર્તૃદુઃ ખમહાભારેણાસહ્યેન નિપીડિતા॥૮.

આવી રીતે બોલીને, સુંદર કટિવાળી રાણી પણ અસહ્ય પતિના દુઃખથી મૂર્છિત થઈને પડી ગઈ.

તૌ તથા પતિતૌ ભૂમાવનાથૌ પિતરૌ શિશુઃ । દૃષ્ટ્વાત્યન્તં ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃ ખિતઃ॥૮.

પિતાને અને માતાને આવી રીતે જમીન પર પડેલા જોઈ, બાળક ભારે ભૂખથી પીડાઈને દુઃખભર્યા શબ્દોમાં બોલ્યું.

તાત તાત ! દદસ્વાન્નમમ્બામ્બ ! ભોજનં દદ । ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રં શુષ્યતે તથા॥૮.

'પપ્પા, પપ્પા! મને ખાવાનું આપો! મમ્મી, મમ્મી! મને ભોજન આપો! મને બહુ જોરથી ભૂખ લાગી છે, મારી જીભ સુકાઈ ગઈ છે.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ । દૃષ્ટ્વા તુ તં હરિશ્ચન્દ્રં પતિતં ભુવિ મૂર્ચ્છિતમ્॥૮.

એ સમયે મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર આવ્યા; તેમણે હરિશ્ચંદ્રને જમીન પર પડેલા, મૂર્છિત જોઈને—

સ વારિણા સમભ્યુક્ષ્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્ । ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ રાજેન્દ્ર તાં દદસ્વેષ્ટદક્ષિણામ્॥૮.

પછી તેમણે રાજા પર પાણી છાંટીને કહ્યું: 'ઉઠો, ઊઠો, રાજાધિરાજ! હવે ઈચ્છિત દાન આપો.'

ઋણં ધારયતો દુઃ ખમહન્યહનિ વર્ધન્તે । આપ્યાય્યમાનઃ સ તદા હિમશીતેન વારિણા॥૮.

'જેનાં પર ઋણ હોય, તેના દુઃખ રોજે રોજ વધે છે; એ ઠંડા પાણીથી ચેતન થયો ત્યારે, એમ કહીને સંબોધવામાં આવ્યો.'

અવાપ્ય ચેતનાં રાજા વિશ્વામિત્રમવેક્ષ્ય ચ । પુનર્મોહં સમાપેદે સ ચ ક્રોધં યયૌ મુનિઃ॥૮.

સંજ્ઞાનમાં આવીને રાજાએ વિશ્વામિત્રને જોયા; પણ ફરીથી મૂર્છિત થઈ ગયા, અને મુનિ ગુસ્સે થઈ ગયા.

સ સમાશ્વાસ્ય રાજાનં વાક્યમાહ દ્વિજોત્તમઃ । દીયતાં દક્ષિણા સા મે યદિ ધર્મમવેક્ષસે॥૮.

પછી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાને આશ્વાસન આપીને બોલ્યા: 'જો તું ધર્મને માનતો હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપ.'

સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યે તિષ્ઠતિ મેદિની । સત્યં ચોક્તં પરો ધર્મઃ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ॥૮.

સત્યના કારણે સૂર્ય તેજ આપે છે, પૃથ્વી પણ સત્ય પર ટકી છે; સત્ય જ મહાન ધર્મ છે અને સ્વર્ગ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ । અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે॥૮.

હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્યને તોલ પર મૂકવામાં આવે તો, સત્ય હંમેશા એ હજારો યજ્ઞ કરતાં વધારે ઊંચું રહેશે.

અથવા કિં મમૈતેન સામ્ના પ્રોક્તેન કારણમ્ । અનાર્ત્યે પાપસઙ્કલ્પે ક્રૂરે ચાનૃતવાદિનિ॥૮.

કે પછી, આવી મીઠી વાતો કરવાથી મને શું લાભ? જે ગરીબ, દુષ્ટ મનવાળો, ક્રૂર અને ખોટું બોલનાર હોય, એને શું કહું?

ત્વયિ રાજ્ઞિ પ્રભવતિ સદ્ભાવઃ શ્રૂયતામયમ્ । અદ્ય મે દક્ષિણાં રાજન્ ન દાસ્યતિ ભવાન્ યદિ॥૮.

હે રાજા, તારી પાસે સત્તા છે, એ સાંભળ: જો આજે તું મને દક્ષિણા નહીં આપે તો—

અસ્તાચલં પ્રયાતેર્ઽકે શપ્સ્યામિ ત્વાં તતો ધ્રુવમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાસીદ્ભયાતુરઃ॥૮.

'જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની પાછળ જતો રહેશે, ત્યારે હું તને શાપ આપીશ—અને એ ચોક્કસ થશે.' એમ કહી બ્રાહ્મણ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને રાજા ડરથી કાંપતો રહ્યો.

કાન્દિગ્ભૂતોઽધમો નિઃ સ્વો નૃશંસધનિનાર્દિતઃ । ભાર્યાસ્ય ભૂયઃ પ્રાહેદં ક્રિયતાં વચનં મમ॥૮.

ધન વિના, દુઃખી, બ્રાહ્મણના કઠોર શબ્દોથી પીડાઈને, તેની પત્નીએ ફરી કહ્યું: 'મારી વાત માન.'

મા શાપાનલનિર્દગ્ધઃ પઞ્ચત્વમુપયાસ્યસિ । સ તથા ચોદ્યમાનસ્તુ રાજા પત્ન્યા પુનઃ પુનઃ॥૮.

'શાપના અગ્નિમાં બળીને તું મરતો નહીં જા.' આમ પત્ની વારંવાર કહેતી રહી અને રાજા—

પ્રાહ ભદ્રે કરોમ્યેષ વિક્રયં તવ નિર્ઘૃણઃ । નૃશંસૈરપિ યદ્ કર્તું ન શક્યં તત્ કરોમ્યહમ્

બોલ્યો: 'હે ભદ્રે, હું તને વેચીશ, ભલે એ નિર્દયી કામ છે; જે કામ ક્રૂર માણસ પણ ના કરે, એ હું કરું છું.'

યદિ મે શક્યતે વાણી વક્તુમીદૃક્ સુદુર્વચઃ । એવમુક્ત્વા તતો ભાર્યાં ગત્વા નાગરમાતુરઃ । બાષ્પાપિહિતકણ્ઠાક્ષસ્તતો વચનમબ્રવીત્॥૮.

'જો હું આવી કઠોર વાત બોલી શકું તો...' એમ કહી રાજા દુઃખથી ભરાઈ પત્ની સાથે શહેર તરફ ગયો, આંખ અને ગળો આંસુથી ભરાઈ ગયા અને પછી બોલ્યો.

; રાજોવાચ ભો ભો નાગરિકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ । કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસોઽહમમાનુષઃ॥૮.

રાજા બોલ્યા: 'હે નાગરિકો, સૌ મારી વાત સાંભળો. કેમ પૂછો છો, "તમે કોણ છો?" હું તો ક્રૂર અને નિષ્ઠુર છું.'

રાક્ષસો વાતિકઠિનસ્તતઃ પાપતરોઽપિ વા । વિક્રેતું દયિતાં પ્રાપ્તો યો ન પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્॥૮.

'હું રાક્ષસ જેવો, કઠોર હૃદયવાળો કે એથી પણ વધારે પાપી છું; કારણ કે હું મારી પ્રિયાને વેચવા આવ્યો છું, છતાં પોતાનું જીવંત નથી છોડી શકતો.'

યદિ વઃ કસ્યચિત્ કાર્યં દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ । સ બ્રીવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ સન્ધારયામ્યહમ્॥૮.

'જો તમેમાંથી કોઈને દાસી જોઈએ, જે મને જીવથી પણ પ્રિય છે, તો ઝડપથી કહો, જ્યારેય સુધી હું સહન કરી શકું.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ અથ વૃદ્ધો દ્વિજઃ કશ્ચિદાગત્યાહ નરાધિપમ્ । સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ॥૮.

એ સમયે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ આવ્યો અને રાજાને કહ્યું: 'મને એ દાસી તરીકે આપ, હું ખરીદનાર છું અને મૂલ્ય પણ આપીશ.'

અસ્તિ મે વિત્તમસ્તોકં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા । ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્ પ્રયચ્છ મે॥૮.

'મારે થોડું ધન છે અને મારી પત્ની નાજુક છે; એ ઘરકામ કરી શકતી નથી, એટલે તું મને એ આપી દે.'

કર્મણ્યતા-વયો-રૂપ-શીલાનાં તવ યોષિતઃ । અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મેઽબલામ્॥૮.

'તારી પત્ની જેવું કામકાજ, ઉંમર, રૂપ અને સ્વભાવ છે, એ પ્રમાણે આ ધન યોગ્ય છે; તું સ્વીકાર અને મને એ સ્ત્રી આપી દે.'

એવમુક્તસ્ય વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । વ્યદીર્યત મનો દુઃ ખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્॥૮.

બ્રાહ્મણે હરીશ્ચંદ્રને આવું કહ્યું ત્યારે રાજાનું મન દુઃખથી ફાટી ગયું, અને એણે કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેર્વલ્કલાન્તે દૃઢં ધનમ્ । બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાદાય નૃપપત્નીમકર્ષયત્॥૮.

પછી બ્રાહ્મણે ધન પોતાનાં વસ્ત્રના છેડે મજબૂતીથી બાંધી, રાણીના વાળ પકડીને એને ખેંચી લઈ ગયો.