માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અગ્નિહોત્રમધીતં વા દાનાદ્યાશ્ચાખિલાઃ ક્રિયાઃ । ભજન્તે તસ્ય વૈફલ્યં યસ્ય વાક્યમકારણમ્॥૮.

અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ કે દાનાદિ સર્વે પુણ્યકર્મો પણ એના માટે નિષ્ફળ થાય છે, જેનું વચન અધૂરૂ રહે છે.

સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ । તારણાયાનૃતં તદ્વત્ પાતનાયાકૃતાત્મનામ્॥૮.

ધર્મશાસ્ત્રોમાં જ્ઞાની લોકો સત્યને સર્વોચ્ચ ગણાવે છે. સાચું બોલવું જીવનનો આધાર છે, અને અસત્ય તો પતન તરફ લઈ જાય છે.

સપ્તાશ્વમેધાનાહૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ । કૃતિર્નામ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાદસત્યવચનાત્ સકૃત્॥૮.

સાત અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને એક રાજસૂય કર્યા બાદ પણ, રાજા એક જ અસત્ય વચનથી સ્વર્ગમાંથી પડી જાય છે.

રાજન્ જાતમપત્યં મે ઇત્યુક્ત્વા પ્રરુરોદ હ । બાષ્પામ્બુપ્લુતનેત્રાન્તામુવાચેદં મહીપતિઃ॥૮.

રાજા, 'મારું બાળક જન્મ્યું છે' એમ કહીને રાણી રડવા લાગી; તેના નેત્રોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા. ત્યારે મહારાજાએ તેને આ રીતે સંબોધન કર્યું.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ વિમુઞ્ચ ભદ્રે સન્તાપમયં તિષ્ઠતિ બાલકઃ । ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વા ત્વં ગજગામિનિ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: 'સુપ્રસન્ને, દુઃખ છોડો, બાળક જીવિત છે. હાથીની ચાલ જેવી વાળી, જો કંઈ કહેવું હોય તો કહો.'

; પત્ન્યુવાચ રાજન્ જાતમપત્યં મે સતાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ । સ માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'રાજા, મારું સંતાન જન્મ્યું છે; સારા સ્ત્રીઓ માટે પુત્ર જ ફળ છે. હવે મને ધન સાથે વિદ્વાનને દાનમાં આપો.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ । પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં સ વિલલાપાતિદુઃ ખિતઃ॥૮.

આ શબ્દો સાંભળીને રાજા મૂર્છિત થઈ ગયા; પછી સંજ્ઞાનમાં આવીને ભારે દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.

મહદ્દુઃ ખમિદં ભદ્રે યત્ ત્વમેવં બ્રવીષિ મામ્ । કિં તવ સ્મિતસંલાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ॥૮.

'આ કેટલું મોટું દુઃખ છે, પ્રિયે, કે તું મને આવું બોલી રહી છે. શું તારે મારા સાથેના હાસ્ય અને મીઠા સંવાદો ભૂલી ગયા?'

હા હા કથં ત્વયા શક્યં વક્તુમેતત્ શુચિસ્મિતે । દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કર્તું શક્નોમ્યહં કથમ્॥૮.

'હાય! હાય! શુચિસ્મિતે, તારા મુખેથી આવું કઠણ બોલી શકાય એવું કેમ? અને હું પણ આવું દુઃખદ વચન કેવી રીતે બોલી શકું?'

ઇત્યુક્ત્વા સ નરશ્રેષ્ઠો ધિગ્ધિગિત્યસકૃદ્ બ્રુવન્ । નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાભિપરિપ્લુતઃ॥૮.

આવી રીતે બોલીને, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ વારંવાર 'અરે! અરે!' કહીને, મૂર્છા આવીને જમીન પર પડી ગયા.

શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રં મહીપતિમ્ । ઉવાચેદં સકરુણં રાજપત્ની સુદુઃ ખિતા॥૮.

હરિશ્ચંદ્ર રાજાને જમીન પર પડેલા જોઈ, તેની રાણી અત્યંત દુઃખી થઈ, અને કરુણાભર્યા શબ્દોમાં બોલી.

; પત્ન્યુવાચ હા મહારજા કસ્યેદમપધ્યાનમુપસ્થિતમ્ । યત્ ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રાઙ્કવાસ્તરણોચિતઃ॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'હાય મહારાજ, કઈ દુર્ભાગ્યની ઘડી આવી કે તમે જમીન પર પડ્યા છો, જે રાજાસન પર શોયા કરતા હતા?'

યેન કોટ્યગ્રગોવિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ । સ એષ પૃથિવીનાથો ભૂમૌ સ્વપિતિ મે પતિઃ॥૮.

'જેની પાસે કરોડો ગાય જેટલું ધન હતું, અને જે બ્રાહ્મણોને કદી દુઃખ આપતો નહોતો, એ પૃથ્વીના સ્વામી, મારા પતિ, આજે જમીન પર સુઈ રહ્યા છે.'

હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દેવ ! મહીક્ષિતા । યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પ્રસ્વાપનીં દશામ્॥૮.

'હાય! દેવ, તમે એવું શું કર્યું કે, ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન હોવા છતાં, આજે આવી દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી ગયા છો?'

ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ । ભર્તૃદુઃ ખમહાભારેણાસહ્યેન નિપીડિતા॥૮.

આવી રીતે બોલીને, સુંદર કટિવાળી રાણી પણ અસહ્ય પતિના દુઃખથી મૂર્છિત થઈને પડી ગઈ.

તૌ તથા પતિતૌ ભૂમાવનાથૌ પિતરૌ શિશુઃ । દૃષ્ટ્વાત્યન્તં ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃ ખિતઃ॥૮.

પિતાને અને માતાને આવી રીતે જમીન પર પડેલા જોઈ, બાળક ભારે ભૂખથી પીડાઈને દુઃખભર્યા શબ્દોમાં બોલ્યું.

તાત તાત ! દદસ્વાન્નમમ્બામ્બ ! ભોજનં દદ । ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રં શુષ્યતે તથા॥૮.

'પપ્પા, પપ્પા! મને ખાવાનું આપો! મમ્મી, મમ્મી! મને ભોજન આપો! મને બહુ જોરથી ભૂખ લાગી છે, મારી જીભ સુકાઈ ગઈ છે.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ । દૃષ્ટ્વા તુ તં હરિશ્ચન્દ્રં પતિતં ભુવિ મૂર્ચ્છિતમ્॥૮.

એ સમયે મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર આવ્યા; તેમણે હરિશ્ચંદ્રને જમીન પર પડેલા, મૂર્છિત જોઈને—

સ વારિણા સમભ્યુક્ષ્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્ । ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ રાજેન્દ્ર તાં દદસ્વેષ્ટદક્ષિણામ્॥૮.

પછી તેમણે રાજા પર પાણી છાંટીને કહ્યું: 'ઉઠો, ઊઠો, રાજાધિરાજ! હવે ઈચ્છિત દાન આપો.'

ઋણં ધારયતો દુઃ ખમહન્યહનિ વર્ધન્તે । આપ્યાય્યમાનઃ સ તદા હિમશીતેન વારિણા॥૮.

'જેનાં પર ઋણ હોય, તેના દુઃખ રોજે રોજ વધે છે; એ ઠંડા પાણીથી ચેતન થયો ત્યારે, એમ કહીને સંબોધવામાં આવ્યો.'

અવાપ્ય ચેતનાં રાજા વિશ્વામિત્રમવેક્ષ્ય ચ । પુનર્મોહં સમાપેદે સ ચ ક્રોધં યયૌ મુનિઃ॥૮.

સંજ્ઞાનમાં આવીને રાજાએ વિશ્વામિત્રને જોયા; પણ ફરીથી મૂર્છિત થઈ ગયા, અને મુનિ ગુસ્સે થઈ ગયા.

સ સમાશ્વાસ્ય રાજાનં વાક્યમાહ દ્વિજોત્તમઃ । દીયતાં દક્ષિણા સા મે યદિ ધર્મમવેક્ષસે॥૮.

પછી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાને આશ્વાસન આપીને બોલ્યા: 'જો તું ધર્મને માનતો હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપ.'

સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યે તિષ્ઠતિ મેદિની । સત્યં ચોક્તં પરો ધર્મઃ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ॥૮.

સત્યના કારણે સૂર્ય તેજ આપે છે, પૃથ્વી પણ સત્ય પર ટકી છે; સત્ય જ મહાન ધર્મ છે અને સ્વર્ગ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ । અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે॥૮.

હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્યને તોલ પર મૂકવામાં આવે તો, સત્ય હંમેશા એ હજારો યજ્ઞ કરતાં વધારે ઊંચું રહેશે.

અથવા કિં મમૈતેન સામ્ના પ્રોક્તેન કારણમ્ । અનાર્ત્યે પાપસઙ્કલ્પે ક્રૂરે ચાનૃતવાદિનિ॥૮.

કે પછી, આવી મીઠી વાતો કરવાથી મને શું લાભ? જે ગરીબ, દુષ્ટ મનવાળો, ક્રૂર અને ખોટું બોલનાર હોય, એને શું કહું?

ત્વયિ રાજ્ઞિ પ્રભવતિ સદ્ભાવઃ શ્રૂયતામયમ્ । અદ્ય મે દક્ષિણાં રાજન્ ન દાસ્યતિ ભવાન્ યદિ॥૮.

હે રાજા, તારી પાસે સત્તા છે, એ સાંભળ: જો આજે તું મને દક્ષિણા નહીં આપે તો—

અસ્તાચલં પ્રયાતેર્ઽકે શપ્સ્યામિ ત્વાં તતો ધ્રુવમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાસીદ્ભયાતુરઃ॥૮.

'જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની પાછળ જતો રહેશે, ત્યારે હું તને શાપ આપીશ—અને એ ચોક્કસ થશે.' એમ કહી બ્રાહ્મણ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને રાજા ડરથી કાંપતો રહ્યો.

કાન્દિગ્ભૂતોઽધમો નિઃ સ્વો નૃશંસધનિનાર્દિતઃ । ભાર્યાસ્ય ભૂયઃ પ્રાહેદં ક્રિયતાં વચનં મમ॥૮.

ધન વિના, દુઃખી, બ્રાહ્મણના કઠોર શબ્દોથી પીડાઈને, તેની પત્નીએ ફરી કહ્યું: 'મારી વાત માન.'

મા શાપાનલનિર્દગ્ધઃ પઞ્ચત્વમુપયાસ્યસિ । સ તથા ચોદ્યમાનસ્તુ રાજા પત્ન્યા પુનઃ પુનઃ॥૮.

'શાપના અગ્નિમાં બળીને તું મરતો નહીં જા.' આમ પત્ની વારંવાર કહેતી રહી અને રાજા—