માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ પૂર્ણઃ સ માસો રાજર્ષે દીયતાં મમ દક્ષિણા । રાજસૂયનિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજર્ષિ, હવે એક મહિનો પૂરું થયો છે. રાજસૂય યજ્ઞ માટે તમે જે દક્ષિણાનું વચન આપ્યું હતું, તે યાદ હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ બ્રાહ્મન્નદ્યૈવ સમ્પૂર્ણો માસોઽમ્લાનતપોધન । તિષ્ઠત્યેતદ્ દનાર્ધં યત્તત્ પ્રતીક્ષસ્વ માચિરમ્॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: બ્રાહ્મણદેવ, આજે મહિનો પૂરું થયો છે. હે અક્ષય તપસ્વી, બાકી રહેલી દક્ષિણા માટે થોડું રાહ જુઓ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રદાસ્યસિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: ઠીક છે મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે આપશો નહીં, તો હું તમને શાપ આપીશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્ તદા । કથમસ્મૈ પ્રદાસ્યામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા॥૮.

આવી વાત કહીને મુનિ ચાલ્યા ગયા. રાજા વિચારવા લાગ્યા: હું જે દક્ષિણા આપવાનું વચન આપ્યું છે, તે કેવી રીતે પૂરી કરી શકીશ?

કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોર્ઽથઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે નાહં યાયામધઃ કથમ્॥૮.

હવે તો મારા સમૃદ્ધ મિત્રો ક્યાં છે? અને ધન પણ ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું કેવી રીતે પતન તરફ જઈ શકું?

કિમુ પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ કાં દિશં યામ્યકિઞ્ચનઃ । યદિ નાશં ગમિષ્યામિ અપ્રદાય પ્રતિશ્રુતમ્॥૮.

શું હું પ્રાણ ત્યાગી દઉં? કઈ દિશામાં જઉં, જ્યારે હું કશીthing વગર છું? જો હું આપેલું વચન ન આપી શકું તો મારી વિનાશ જ નિશ્ચિત છે.

બ્રહ્મસ્વહૃત્કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ । અથવા પ્રેષ્યતાં યાસ્યે વરમેવાત્મવિક્રયઃ॥૮.

હું પાપી બની, બ્રહ્માના હૃદયમાં કીટ બનીશ, સૌથી નીચો બનીશ. નહિંતર, હું પોતે દાસ બની વેચાઈ જઉં — પોતાને વેચી નાખવું વધારે સારું છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ । પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા॥૮.

રાજા ચિંતામાં, દુઃખી અને માથું ઝુકાવેલું જોઈ, તેની પત્નીએ આંસુભીના અવાજે તેને કહ્યું.

ત્યજ ચિન્તાં મહારજા સ્વસત્યમનુપાલય । શ્મશાનવદ્ વર્જનીયો નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ॥૮.

મહારાજ, ચિંતા છોડો અને પોતાનું સત્ય પાળો. જે માણસ સત્ય છોડે છે, તેને સ્મશાન જેવી જ ટાળી દેવી જોઈએ.

નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય તુ । યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યપરિપાલનમ્॥૮.

પુરૂષશ્રેષ્ઠ, કહેવામાં આવે છે કે પોતાના સત્યનું પાલન કરવું એ માણસ માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ છે.

અગ્નિહોત્રમધીતં વા દાનાદ્યાશ્ચાખિલાઃ ક્રિયાઃ । ભજન્તે તસ્ય વૈફલ્યં યસ્ય વાક્યમકારણમ્॥૮.

અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ કે દાનાદિ સર્વે પુણ્યકર્મો પણ એના માટે નિષ્ફળ થાય છે, જેનું વચન અધૂરૂ રહે છે.

સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ । તારણાયાનૃતં તદ્વત્ પાતનાયાકૃતાત્મનામ્॥૮.

ધર્મશાસ્ત્રોમાં જ્ઞાની લોકો સત્યને સર્વોચ્ચ ગણાવે છે. સાચું બોલવું જીવનનો આધાર છે, અને અસત્ય તો પતન તરફ લઈ જાય છે.

સપ્તાશ્વમેધાનાહૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ । કૃતિર્નામ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાદસત્યવચનાત્ સકૃત્॥૮.

સાત અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને એક રાજસૂય કર્યા બાદ પણ, રાજા એક જ અસત્ય વચનથી સ્વર્ગમાંથી પડી જાય છે.

રાજન્ જાતમપત્યં મે ઇત્યુક્ત્વા પ્રરુરોદ હ । બાષ્પામ્બુપ્લુતનેત્રાન્તામુવાચેદં મહીપતિઃ॥૮.

રાજા, 'મારું બાળક જન્મ્યું છે' એમ કહીને રાણી રડવા લાગી; તેના નેત્રોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા. ત્યારે મહારાજાએ તેને આ રીતે સંબોધન કર્યું.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ વિમુઞ્ચ ભદ્રે સન્તાપમયં તિષ્ઠતિ બાલકઃ । ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વા ત્વં ગજગામિનિ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: 'સુપ્રસન્ને, દુઃખ છોડો, બાળક જીવિત છે. હાથીની ચાલ જેવી વાળી, જો કંઈ કહેવું હોય તો કહો.'

; પત્ન્યુવાચ રાજન્ જાતમપત્યં મે સતાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ । સ માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'રાજા, મારું સંતાન જન્મ્યું છે; સારા સ્ત્રીઓ માટે પુત્ર જ ફળ છે. હવે મને ધન સાથે વિદ્વાનને દાનમાં આપો.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ । પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં સ વિલલાપાતિદુઃ ખિતઃ॥૮.

આ શબ્દો સાંભળીને રાજા મૂર્છિત થઈ ગયા; પછી સંજ્ઞાનમાં આવીને ભારે દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.

મહદ્દુઃ ખમિદં ભદ્રે યત્ ત્વમેવં બ્રવીષિ મામ્ । કિં તવ સ્મિતસંલાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ॥૮.

'આ કેટલું મોટું દુઃખ છે, પ્રિયે, કે તું મને આવું બોલી રહી છે. શું તારે મારા સાથેના હાસ્ય અને મીઠા સંવાદો ભૂલી ગયા?'

હા હા કથં ત્વયા શક્યં વક્તુમેતત્ શુચિસ્મિતે । દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કર્તું શક્નોમ્યહં કથમ્॥૮.

'હાય! હાય! શુચિસ્મિતે, તારા મુખેથી આવું કઠણ બોલી શકાય એવું કેમ? અને હું પણ આવું દુઃખદ વચન કેવી રીતે બોલી શકું?'

ઇત્યુક્ત્વા સ નરશ્રેષ્ઠો ધિગ્ધિગિત્યસકૃદ્ બ્રુવન્ । નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાભિપરિપ્લુતઃ॥૮.

આવી રીતે બોલીને, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ વારંવાર 'અરે! અરે!' કહીને, મૂર્છા આવીને જમીન પર પડી ગયા.

શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રં મહીપતિમ્ । ઉવાચેદં સકરુણં રાજપત્ની સુદુઃ ખિતા॥૮.

હરિશ્ચંદ્ર રાજાને જમીન પર પડેલા જોઈ, તેની રાણી અત્યંત દુઃખી થઈ, અને કરુણાભર્યા શબ્દોમાં બોલી.

; પત્ન્યુવાચ હા મહારજા કસ્યેદમપધ્યાનમુપસ્થિતમ્ । યત્ ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રાઙ્કવાસ્તરણોચિતઃ॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'હાય મહારાજ, કઈ દુર્ભાગ્યની ઘડી આવી કે તમે જમીન પર પડ્યા છો, જે રાજાસન પર શોયા કરતા હતા?'

યેન કોટ્યગ્રગોવિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ । સ એષ પૃથિવીનાથો ભૂમૌ સ્વપિતિ મે પતિઃ॥૮.

'જેની પાસે કરોડો ગાય જેટલું ધન હતું, અને જે બ્રાહ્મણોને કદી દુઃખ આપતો નહોતો, એ પૃથ્વીના સ્વામી, મારા પતિ, આજે જમીન પર સુઈ રહ્યા છે.'

હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દેવ ! મહીક્ષિતા । યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પ્રસ્વાપનીં દશામ્॥૮.

'હાય! દેવ, તમે એવું શું કર્યું કે, ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન હોવા છતાં, આજે આવી દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી ગયા છો?'

ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ । ભર્તૃદુઃ ખમહાભારેણાસહ્યેન નિપીડિતા॥૮.

આવી રીતે બોલીને, સુંદર કટિવાળી રાણી પણ અસહ્ય પતિના દુઃખથી મૂર્છિત થઈને પડી ગઈ.

તૌ તથા પતિતૌ ભૂમાવનાથૌ પિતરૌ શિશુઃ । દૃષ્ટ્વાત્યન્તં ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃ ખિતઃ॥૮.

પિતાને અને માતાને આવી રીતે જમીન પર પડેલા જોઈ, બાળક ભારે ભૂખથી પીડાઈને દુઃખભર્યા શબ્દોમાં બોલ્યું.

તાત તાત ! દદસ્વાન્નમમ્બામ્બ ! ભોજનં દદ । ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રં શુષ્યતે તથા॥૮.

'પપ્પા, પપ્પા! મને ખાવાનું આપો! મમ્મી, મમ્મી! મને ભોજન આપો! મને બહુ જોરથી ભૂખ લાગી છે, મારી જીભ સુકાઈ ગઈ છે.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ । દૃષ્ટ્વા તુ તં હરિશ્ચન્દ્રં પતિતં ભુવિ મૂર્ચ્છિતમ્॥૮.

એ સમયે મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર આવ્યા; તેમણે હરિશ્ચંદ્રને જમીન પર પડેલા, મૂર્છિત જોઈને—

સ વારિણા સમભ્યુક્ષ્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્ । ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ રાજેન્દ્ર તાં દદસ્વેષ્ટદક્ષિણામ્॥૮.

પછી તેમણે રાજા પર પાણી છાંટીને કહ્યું: 'ઉઠો, ઊઠો, રાજાધિરાજ! હવે ઈચ્છિત દાન આપો.'