માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પ્રબોધઞ્ચ જગત્સ્વામી નીયતામચ્યુતો લઘુ । બોધશ્ચ ક્રિયતામસ્ય હન્તુમેતૌ મહાસુરૌ॥૮૧.

જગતના સ્વામી અચ્યૂતને જલદી જાગૃત કરો અને તેમને જ્ઞાન આપો, જેથી કરીને એ બે મહાસુરોનો વિનાશ કરી શકે.

ઋષિરુવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી તામસી તત્ર વેધસા । વિષ્ણોઃ પ્રબોધનાર્થાય નિહન્તું મધુકૈટભૌ॥૮૧.

ઋષિ કહે છે: એ સમયે બ્રહ્માએ જ્યારે એમને વખાણી, ત્યારે તામસી દેવી ત્યાં પ્રગટ થઈ, વિષ્ણુને જાગૃત કરવા અને મધુ-કૈટભનો વિનાશ કરવા.

નેત્રાસ્યનાસિકા-બાહુ-હૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ । નિર્ગમ્ય દર્શને તસ્થૌ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ॥૮૧.

બ્રહ્માના આંખ, મોઢું, નાક, હાથ, હૃદય અને છાતીમાંથી નીકળી, અવ્યક્ત જન્મ ધરાવનારી એ દેવી દર્શન આપી ઊભી રહી.

ઉત્તસ્થૌ ચ જગન્નાથસ્તયા મુક્તો જનાર્દનઃ । એકાર્ણવેઽહિશયનાત્તતઃ સ દદૃશે ચ તૌ॥૮૧.

પછી, એ દેવીના મુક્ત કરવાથી જગન્નાથ જનાર્દન એકમાત્ર સાગરમાં શેષનાગના શૈયા પરથી ઊભા થયા અને એ બંનેને જોયા.

મધુકૈટભૌ દુરાત્માનાવતિવીર્યપરાક્રમૌ । ક્રોધરક્તેક્ષણાવત્તું બ્રહ્માણં જનિતોદ્યમૌ॥૮૧.

મધુ અને કૈટભ, દુષ્ટ મનવાળા અને અત્યંત શક્તિશાળી, ક્રોધથી લાલ આંખો સાથે, બ્રહ્માને મારવાનો ઉદ્દેશ રાખી શક્તિથી ભરેલા હતા.

સમુત્થાય તતસ્તાભ્યાં યુયુધે ભગવાન્ હરિઃ । પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ॥૮૧.

પછી ભગવાન હરિ ઊભા થયા અને માત્ર પોતાના હાથોથી જ એ બંને સાથે પાંચ હજાર વર્ષ સુધી યુદ્ધ કર્યું.

તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ મહામાયાવિમોહિતૌ । ઉક્તવન્તૌ વરોઽસ્મત્તો વ્રિયતામિતિ કેશવમ્॥૮૧.

એ બંને, અતિશય બળથી ઉન્મત્ત અને મહામાયાથી મોહિત થઈ, કેશવને કહ્યું: 'અમારી તરફથી કોઈ વર માંગો.'

ભગવાનુવાચ ભવનેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ । કિમન્યેન વરેણાત્ર એતાવદ્ધિ વૃતં મમ॥૮૧.

ભગવાને કહ્યું: 'તમે બંને આજે મારો પ્રસન્નતા પામ્યા છો—તમને આજે મારું એ જ વર છે કે હું બંનેને મારી શકું. અહીં બીજું કશું વર શું જોઈએ?'

ઋષિરુવાચ વઞ્ચિતાભ્યામિતિ તદા સર્વમાપોમયં જગત્ । વિલોક્ય તાભ્યાં ગદિતો ભગવાન્ કમલેક્ષણઃ॥૮૧.

ઋષિ કહે છે: ત્યારબાદ, બંનેએ સમજ્યું કે તેમને વંચિત કરવામાં આવ્યા છે અને આખું જગત જળમય જોઈ, ભગવાન કમલનેત્રએ તેમને સંબોધ્યા.

આવાં જહિ ન યત્રોર્વો સલિલેન પરિપ્લુતા । પ્રીતૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન શ્લાઘ્યસ્ત્વં મૃત્યુરાવયોઃ॥૮૧.

અમને એવાં સ્થળે મારો, જ્યાં જમીન પાણીથી ડૂબી ન હોય; અમારો અંત યુદ્ધમાં થાય, એ જ અમને ગમ્યું છે. તું લાયક છે પ્રશંસા માટે, અને અમારો મૃત્યુ તારા હાથમાં છે.

ઋષિરુવાચ તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાભૃતા । કૃત્વા ચક્રેણ વૈ ચ્છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ॥૮૧.

ઋષિએ કહ્યું: ભગવાને શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને 'તેમ જ રહે' એમ કહ્યું. પછી ચક્રથી બંનેના માથા અને કટિ ભાગ અલગ કરી નાખ્યા.

એવમેષા સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા સ્વયમ્ । પ્રભાવમસ્યા દેવ્યાસ્તુ ભૂયઃ શૃણુ વદામિ તે॥૮૧.

આ રીતે એ દેવી પ્રગટ થઈ, અને બ્રહ્માજીએ પોતે તેમની સ્તુતિ કરી. હવે એ દેવીની વધુ મહિમા હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

એકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

એક્યાસીમો અધ્યાય.