માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિસૃષ્ટૌ સૃષ્ટિરૂપા ત્વં સ્થિતિરૂપા ચ પાલને । તથા સંહૃતિરૂપાન્તે જગતોઽસ્ય જગન્મયે॥૮૧.

સર્જન સમયે તમે સર્જનરૂપ છો, પાલન સમયે પાલનરૂપ છો; અને અંતે સંહારરૂપ છો, હે જગતરૂપા!

મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધા મહાસ્મૃતિઃ । મહામોહા ચ ભવતી મહાદેવી મહેશ્વરી॥૮૧.

તમે મહાન વિદ્યા, મહાન માયા, મહાન બુદ્ધિ અને મહાન સ્મૃતિ છો. તમે મહાન મોહ, મહાદેવી અને સર્વોપરી ઈશ્વરી પણ છો.

પ્રકૃતિસ્ત્વઞ્ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની । કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા॥૮૧.

તમારી જ પ્રકૃતિ સર્વમાં વ્યાપી છે અને ત્રણ ગુણોને પ્રગટ કરે છે. તમે કાળરાત્રી, મહારાત્રી અને ભયાનક મોહરાત્રી છો.

ત્વં શ્રીસ્ત્વમીશ્વરી ત્વં હ્રીસ્ત્વં બુદ્ધિર્બોધલક્ષણા । લજ્જા પુષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિસ્ત્વં શાન્તિઃ ક્ષાન્તિરેવ ચ॥૮૧.

તમે શ્રી, તમે ઈશ્વરી, તમે લજ્જા, તમે સમજથી ભરપૂર બુદ્ધિ છો. તમે શરમ, પોષણ, સંતોષ, શાંતિ અને ક્ષમા પણ છો.

ખડિગની શૂલિની ઘોરા ગદિની ચક્રિણી તથા । શઙ્ખિની ચાપિની બાણ-ભુશુણ્ડી પરિઘાયુધા॥૮૧.

તમે ખડગ ધારણ કરો છો, શૂળ ધરાવ છો, ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવ છો, ગદા અને ચક્ર પણ ધરાવ છો. તમે શંખ, ધનુષ્ય, બાણ, ભુશુંડી અને પરિઘ જેવા શસ્ત્રો પણ ધારણ કરો છો.

સૌમ્યા સૌમ્યતરાશેષ-સૌમ્યેભ્યસ્ત્વતિસુન્દરી । પરાપરાણાં પરમા ત્વમેવ પરમેશ્વરી॥૮૧.

તમે સૌમ્ય છો, સર્વ સૌમ્યોથી પણ વધુ સૌમ્ય અને અતિ સુંદર છો. તમે જ પરા અને અપરા બધામાં સર્વોચ્ચ પરમેશ્વરી છો.

યચ્ચ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્વસ્તુ સદસદ્વાખિલાત્મિકે । તસ્ય સર્વસ્ય યા શિક્તિઃ સા ત્વં કિં સ્તૂયતે તદા॥૮૧.

ક્યાંયે પણ જે કંઈ છે, સાચું કે ખોટું, હે સર્વના સ્વરૂપે રહેનારી, એ બધાની શક્તિ તમે જ છો—તો પછી તમને કઈ રીતે વખાણી શકાય?

યયા ત્વયા જગત્સ્ત્રષ્ટા જગત્પાત્યત્તિ યો જગત્ । સોઽપિ નિદ્રાવશં નીતઃ કસ્ત્વાં સ્તોતુમિહેશ્વરઃ॥૮૧.

તમારી જ શક્તિથી જગતના સર્જનહાર, પોષક અને સંહારક પણ ઊંઘના વશ થઈ જાય છે; તો પછી, હે દેવી, અહીં તમને કોણ વખાણી શકે?

વિષ્ણુઃ શરીરગ્રહણમહામીશાન એવ ચ । કારિતાસ્તે યતોઽતસ્ત્વાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્॥૮૧.

વિષ્ણુ અને મહાન ઈશાન પણ તમારી ઈચ્છાથી જ કાર્ય કરે છે; તેથી, તમને વખાણવાની શક્તિ કોની પાસે હોઈ શકે?

સા ત્વમિત્થં પ્રભાવૈઃ સ્વૈરુદારૈર્દેવિ સંસ્તુતા । મોહયૈતૌ દુરાધર્ષાવસુરો મધુકૈટભૌ॥૮૧.

હે દેવી, તમારા એવા મહાન પ્રભાવોથી વખાણવામાં આવીને, તમે એ દુર્જય અસુરો મધુ અને કૈટભને મોહિત કરો.

પ્રબોધઞ્ચ જગત્સ્વામી નીયતામચ્યુતો લઘુ । બોધશ્ચ ક્રિયતામસ્ય હન્તુમેતૌ મહાસુરૌ॥૮૧.

જગતના સ્વામી અચ્યૂતને જલદી જાગૃત કરો અને તેમને જ્ઞાન આપો, જેથી કરીને એ બે મહાસુરોનો વિનાશ કરી શકે.

ઋષિરુવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી તામસી તત્ર વેધસા । વિષ્ણોઃ પ્રબોધનાર્થાય નિહન્તું મધુકૈટભૌ॥૮૧.

ઋષિ કહે છે: એ સમયે બ્રહ્માએ જ્યારે એમને વખાણી, ત્યારે તામસી દેવી ત્યાં પ્રગટ થઈ, વિષ્ણુને જાગૃત કરવા અને મધુ-કૈટભનો વિનાશ કરવા.

નેત્રાસ્યનાસિકા-બાહુ-હૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ । નિર્ગમ્ય દર્શને તસ્થૌ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ॥૮૧.

બ્રહ્માના આંખ, મોઢું, નાક, હાથ, હૃદય અને છાતીમાંથી નીકળી, અવ્યક્ત જન્મ ધરાવનારી એ દેવી દર્શન આપી ઊભી રહી.

ઉત્તસ્થૌ ચ જગન્નાથસ્તયા મુક્તો જનાર્દનઃ । એકાર્ણવેઽહિશયનાત્તતઃ સ દદૃશે ચ તૌ॥૮૧.

પછી, એ દેવીના મુક્ત કરવાથી જગન્નાથ જનાર્દન એકમાત્ર સાગરમાં શેષનાગના શૈયા પરથી ઊભા થયા અને એ બંનેને જોયા.

મધુકૈટભૌ દુરાત્માનાવતિવીર્યપરાક્રમૌ । ક્રોધરક્તેક્ષણાવત્તું બ્રહ્માણં જનિતોદ્યમૌ॥૮૧.

મધુ અને કૈટભ, દુષ્ટ મનવાળા અને અત્યંત શક્તિશાળી, ક્રોધથી લાલ આંખો સાથે, બ્રહ્માને મારવાનો ઉદ્દેશ રાખી શક્તિથી ભરેલા હતા.

સમુત્થાય તતસ્તાભ્યાં યુયુધે ભગવાન્ હરિઃ । પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ॥૮૧.

પછી ભગવાન હરિ ઊભા થયા અને માત્ર પોતાના હાથોથી જ એ બંને સાથે પાંચ હજાર વર્ષ સુધી યુદ્ધ કર્યું.

તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ મહામાયાવિમોહિતૌ । ઉક્તવન્તૌ વરોઽસ્મત્તો વ્રિયતામિતિ કેશવમ્॥૮૧.

એ બંને, અતિશય બળથી ઉન્મત્ત અને મહામાયાથી મોહિત થઈ, કેશવને કહ્યું: 'અમારી તરફથી કોઈ વર માંગો.'

ભગવાનુવાચ ભવનેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ । કિમન્યેન વરેણાત્ર એતાવદ્ધિ વૃતં મમ॥૮૧.

ભગવાને કહ્યું: 'તમે બંને આજે મારો પ્રસન્નતા પામ્યા છો—તમને આજે મારું એ જ વર છે કે હું બંનેને મારી શકું. અહીં બીજું કશું વર શું જોઈએ?'

ઋષિરુવાચ વઞ્ચિતાભ્યામિતિ તદા સર્વમાપોમયં જગત્ । વિલોક્ય તાભ્યાં ગદિતો ભગવાન્ કમલેક્ષણઃ॥૮૧.

ઋષિ કહે છે: ત્યારબાદ, બંનેએ સમજ્યું કે તેમને વંચિત કરવામાં આવ્યા છે અને આખું જગત જળમય જોઈ, ભગવાન કમલનેત્રએ તેમને સંબોધ્યા.

આવાં જહિ ન યત્રોર્વો સલિલેન પરિપ્લુતા । પ્રીતૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન શ્લાઘ્યસ્ત્વં મૃત્યુરાવયોઃ॥૮૧.

અમને એવાં સ્થળે મારો, જ્યાં જમીન પાણીથી ડૂબી ન હોય; અમારો અંત યુદ્ધમાં થાય, એ જ અમને ગમ્યું છે. તું લાયક છે પ્રશંસા માટે, અને અમારો મૃત્યુ તારા હાથમાં છે.

ઋષિરુવાચ તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાભૃતા । કૃત્વા ચક્રેણ વૈ ચ્છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ॥૮૧.

ઋષિએ કહ્યું: ભગવાને શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને 'તેમ જ રહે' એમ કહ્યું. પછી ચક્રથી બંનેના માથા અને કટિ ભાગ અલગ કરી નાખ્યા.

એવમેષા સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા સ્વયમ્ । પ્રભાવમસ્યા દેવ્યાસ્તુ ભૂયઃ શૃણુ વદામિ તે॥૮૧.

આ રીતે એ દેવી પ્રગટ થઈ, અને બ્રહ્માજીએ પોતે તેમની સ્તુતિ કરી. હવે એ દેવીની વધુ મહિમા હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

એકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

એક્યાસીમો અધ્યાય.