માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ॥૮૧.

માનવો જે જ્ઞાન ધરાવે છે, એ જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં પણ છે; અને જે એમને છે, એ માનવોમાં પણ છે—બન્નેમાં સમાનતા છે.

જ્ઞાનેઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ । કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા॥૮૧.

જ્ઞાન હોવા છતાં, જુઓ કે પતંગિયાં કેવી રીતે છે: ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, મોહમાં પડીને તેઓ જ્યોતમાં જઈને દાઝી જાય છે, બચી શકતા નથી.

માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ । લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ॥૮૧.

માનવો પણ, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, પોતાના બાળકો માટે ઇચ્છાથી બંધાય છે; લાલચથી પરસ્પર ઉપકારની આશા રાખે છે—શું તમે આ જોતા નથી?

તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ । મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા॥૮૧.

છતાં પણ, મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ચલાવતી છે, લોકો મમતા અને મોહના ચક્રવ્યૂહમાં અને ભ્રમના ખાડામાં પડી જાય છે.

તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ । મહામાયા હરેશ્ચૈતત્તથા સંમોહ્યતે જગત્॥૮૧.

આમાં આશ્ચર્ય માનવું નહીં, કારણ કે એ જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા છે; હરિની મહામાયા દ્વારા જ આ જગત ભ્રમમાં પડ્યું છે.

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા । બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ॥૮૧.

એ ભગવતી દેવી મહામાયા, જ્ઞાનીઓના મનને પણ જોરથી ખેંચી લઈ, તેમને મોહમાં મૂકી દે છે.

તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે॥૮૧.

એના દ્વારા આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, સર્જાય છે; જ્યારે એ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે મનુષ્યોને વર આપે છે અને મુક્તિનું કારણ બને છે.

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની । સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી॥૮૧.

એ પરમ વિદ્યા છે, સદાય મુક્તિનું કારણ છે; એ જ સંસારના બંધનનું કારણ પણ છે અને સર્વે ઈશ્વરોની પણ ઈશ્વરી છે.

રાજોવાચ ભગવન્ ! કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્ । બ્રવીતિ કથમુત્પન્ના સા કર્માસ્યાશ્ચ કિં દ્વિજ॥૮૧.

રાજાએ પૂછ્યું: ભગવન! તમે જે મહામાયા દેવીની વાત કરો છો, એ કોણ છે? એ કેવી રીતે જન્મી અને એના કયા કયા કાર્યો છે, એ કહો.

યત્સ્વભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા । તત્ સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર॥૮૧.

એ દેવીનું સ્વરૂપ શું છે, સ્વભાવ શું છે અને એ કયાંથી ઉત્પન્ન થઈ? બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા, એ બધું હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું.

ઋષિરુવાચ નિત્યૈવ સા જગન્મૂર્તિસ્તયા સર્વમિદં તતમ્ । તથાપિ તત્સમુત્પત્તિર્બહુધા શ્રુયતાં મમ॥૮૧.

ઋષિએ કહ્યું: એ સદા રહેતી છે, આખા જગતનું સ્વરૂપ છે અને એથી બધું વ્યાપ્ત છે; છતાં એના જન્મની ઘણી વાતો છે—એ તમે મારી પાસેથી સાંભળો.

દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા । ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે॥૮૧.

જ્યારે દેવતાઓના કામ પૂરાં કરવા એ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે લોકોએ એને જન્મેલી કહીએ છે; છતાં એ હંમેશા શાશ્વત કહેવાય છે.

યોગનિદ્રાં યદા વિષ્ણુર્જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । આસ્તીર્ય શેષમભજત્ કલ્પાન્તે ભગવાન્ પ્રભુઃ॥૮૧.

જ્યારે કલ્પના અંતે, આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ યોગનિદ્રા પાથરીને શેષનાગ પર આરામ કર્યો.

તદા દ્વાવસુરૌ ઘોરૌ વિખ્યાતૌ મધુકૈટભૌ । વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ હન્તું બ્રહ્માણમુદ્યતૌ॥૮૧.

ત્યારે, વિષ્ણુના કાનમાંથી નીકળેલા માળથી, માધુ અને કૈટભ નામના બે ભયાનક અસુરો જન્મ્યા, જેઓ બ્રહ્માને મારવા તૈયાર થયા.

સ નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સ્થિતો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । દૃષ્ટ્વા તાવસુરૌ ચોગ્રૌ પ્રસુપ્તં ચ જનાર્દનમ્॥૮૧.

વિષ્ણુના નાભિમાંથી નીકળેલી કમળમાં બેઠેલા બ્રહ્માજીએ, એ બે ભયાનક અસુરોને અને સુતા જનાર્દનને જોયા.

તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયસ્થિતઃ । વિબોધનાર્થાય હરેર્હરિનેત્રકૃતાલયામ્॥૮૧.

હૃદય એકાગ્ર કરી, બ્રહ્માએ હરિના નેત્રોમાં રહેલી યોગનિદ્રાને, હરિને જાગૃત કરવા માટે સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ વિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિ-સંહારકારિણીમ્ । નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલાં તેજસઃ પ્રભુઃ॥૮૧.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જગતની સ્વામિની, જગતને ધારણ કરનાર, સ્થિતિ અને સંહાર કરનાર, વિષ્ણુની પવિત્ર નિદ્રા, પ્રભુના અસમાન તેજવાળી!

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં હિ વષટ્કારઃ સ્વરાત્મિકા । સુધા ત્વમક્ષરે નિત્યે ત્રિધા માત્રાત્મિકા સ્થિતા॥૮૧.

તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો, તમે વષટકાર છો, ધ્વનિનું તત્વ છો; તમે અમૃત છો, અક્ષય અને શાશ્વત છો, અને ત્રણ પ્રકારની માત્રામાં સ્થિત છો.

અર્ધમાત્રા સ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યા વિશેષતઃ । ત્વમેવ સન્ધ્યા સાવિત્રી ત્વં દેવિ જનની પરા॥૮૧.

તમે હંમેશા અર્ધમાત્રામાં રહો છો, જે ખાસ કરીને ઉચ્ચારવામાં આવતી નથી; તમે સંધ્યા છો, સાવિત્રી છો, દેવી, તમે સર્વોચ્ચ માતા છો.

ત્વયૈવ ધાર્યતે સર્વં ત્વયૈતત્સૃજ્યતે જગત્ । ત્વયૈતત્પાલ્યતે દેવિ ત્વમત્સ્યન્તે ચ સર્વદા॥૮૧.

તમારા દ્વારા બધું ધરી રાખવામાં આવે છે; તમારા દ્વારા આ જગત સર્જાય છે; તમારા દ્વારા જ એનું પાલન થાય છે, દેવી, અને તમારા દ્વારા જ હંમેશા એનું લય થાય છે.

વિસૃષ્ટૌ સૃષ્ટિરૂપા ત્વં સ્થિતિરૂપા ચ પાલને । તથા સંહૃતિરૂપાન્તે જગતોઽસ્ય જગન્મયે॥૮૧.

સર્જન સમયે તમે સર્જનરૂપ છો, પાલન સમયે પાલનરૂપ છો; અને અંતે સંહારરૂપ છો, હે જગતરૂપા!

મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધા મહાસ્મૃતિઃ । મહામોહા ચ ભવતી મહાદેવી મહેશ્વરી॥૮૧.

તમે મહાન વિદ્યા, મહાન માયા, મહાન બુદ્ધિ અને મહાન સ્મૃતિ છો. તમે મહાન મોહ, મહાદેવી અને સર્વોપરી ઈશ્વરી પણ છો.

પ્રકૃતિસ્ત્વઞ્ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની । કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા॥૮૧.

તમારી જ પ્રકૃતિ સર્વમાં વ્યાપી છે અને ત્રણ ગુણોને પ્રગટ કરે છે. તમે કાળરાત્રી, મહારાત્રી અને ભયાનક મોહરાત્રી છો.

ત્વં શ્રીસ્ત્વમીશ્વરી ત્વં હ્રીસ્ત્વં બુદ્ધિર્બોધલક્ષણા । લજ્જા પુષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિસ્ત્વં શાન્તિઃ ક્ષાન્તિરેવ ચ॥૮૧.

તમે શ્રી, તમે ઈશ્વરી, તમે લજ્જા, તમે સમજથી ભરપૂર બુદ્ધિ છો. તમે શરમ, પોષણ, સંતોષ, શાંતિ અને ક્ષમા પણ છો.

ખડિગની શૂલિની ઘોરા ગદિની ચક્રિણી તથા । શઙ્ખિની ચાપિની બાણ-ભુશુણ્ડી પરિઘાયુધા॥૮૧.

તમે ખડગ ધારણ કરો છો, શૂળ ધરાવ છો, ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવ છો, ગદા અને ચક્ર પણ ધરાવ છો. તમે શંખ, ધનુષ્ય, બાણ, ભુશુંડી અને પરિઘ જેવા શસ્ત્રો પણ ધારણ કરો છો.

સૌમ્યા સૌમ્યતરાશેષ-સૌમ્યેભ્યસ્ત્વતિસુન્દરી । પરાપરાણાં પરમા ત્વમેવ પરમેશ્વરી॥૮૧.

તમે સૌમ્ય છો, સર્વ સૌમ્યોથી પણ વધુ સૌમ્ય અને અતિ સુંદર છો. તમે જ પરા અને અપરા બધામાં સર્વોચ્ચ પરમેશ્વરી છો.

યચ્ચ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્વસ્તુ સદસદ્વાખિલાત્મિકે । તસ્ય સર્વસ્ય યા શિક્તિઃ સા ત્વં કિં સ્તૂયતે તદા॥૮૧.

ક્યાંયે પણ જે કંઈ છે, સાચું કે ખોટું, હે સર્વના સ્વરૂપે રહેનારી, એ બધાની શક્તિ તમે જ છો—તો પછી તમને કઈ રીતે વખાણી શકાય?

યયા ત્વયા જગત્સ્ત્રષ્ટા જગત્પાત્યત્તિ યો જગત્ । સોઽપિ નિદ્રાવશં નીતઃ કસ્ત્વાં સ્તોતુમિહેશ્વરઃ॥૮૧.

તમારી જ શક્તિથી જગતના સર્જનહાર, પોષક અને સંહારક પણ ઊંઘના વશ થઈ જાય છે; તો પછી, હે દેવી, અહીં તમને કોણ વખાણી શકે?

વિષ્ણુઃ શરીરગ્રહણમહામીશાન એવ ચ । કારિતાસ્તે યતોઽતસ્ત્વાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્॥૮૧.

વિષ્ણુ અને મહાન ઈશાન પણ તમારી ઈચ્છાથી જ કાર્ય કરે છે; તેથી, તમને વખાણવાની શક્તિ કોની પાસે હોઈ શકે?