માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ । સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ॥૮૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: પછી એ બંને, વાણિયો સમાધિ અને શ્રેષ્ઠ રાજા, સાથે મળીને એ મુનિ પાસે ગયા.

કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ । ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્ય-પાર્થિવૌ॥૮૧.

બન્નેએ યોગ્ય રીતે અને માનપૂર્વક મુનિનું વંદન કર્યું, પછી વાણિયો અને રાજા બેસીને વાતો કરવા લાગ્યા.

રાજોવાચ ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્ચામ્યેકં વદસ્વ તત્ । દુઃખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના॥૮૧.

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવંત, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો, એવું શું છે કે મારું મન પોતાની જ વૃત્તિઓથી દુઃખી થાય છે?

મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ । જાનતોઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ॥૮૧.

મારે રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી પણ રાજયના બધાં ભાગોમાં મમત્વ રહે છે; જાણતાં હોવા છતાં પણ હું અજ્ઞાનની જેમ વર્તું છું—હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ શું છે?

અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ । સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દે તથાપ્યતિ॥૮૧.

અને આ વાણિયો પણ, પુત્રો દ્વારા છેતરાયો, પત્ની અને સેવકો દ્વારા ત્યાગાયો, પોતાના લોકો દ્વારા પણ છોડી દેવામાં આવ્યો—છતાં પણ તેનું હૃદય એ લોકોમાં જ બંધાયેલું છે.

એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ । દૃષ્ટદોષેઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ॥૮૧.

આ રીતે, હું અને એ બંને ખૂબ જ દુઃખી છીએ; દોષો સ્પષ્ટ જોઈને પણ, આપણું મન મમત્વથી ખેંચાય છે.

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ । મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા॥૮૧.

હે મહાભાગ્યશાળી, તો આ શું છે? જ્ઞાનીઓમાં પણ આવો મોહ કેમ થાય છે? મને અને એને discriminative બુદ્ધિ હોવા છતાં પણ આવું મૂર્ખપણું કેમ થાય છે?

ઋષિરુવાચ જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે । વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્॥૮૧.

મુનિએ કહ્યું: દરેક જીવમાં ઇન્દ્રિયગમ્ય વિષયોમાં જ્ઞાન હોય છે, હે મહાભાગ્યશાળી, પણ વિષયો દરેક માટે અલગ-અલગ દેખાય છે.

દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે । કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ॥૮૧.

કેટલાક પ્રાણીઓ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાત્રે અંધ છે; અને કેટલાક દિવસ-રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જોઈ શકે છે.

જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિન્તુ તે ન હિ કેવલમ્ । યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયઃ॥૮૧.

માનવોમાં ખરેખર જ્ઞાન છે, પણ માત્ર એમને જ નથી; કારણ કે બધા પ્રાણી, પક્ષી અને પશુઓમાં પણ જ્ઞાન છે.

જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ॥૮૧.

માનવો જે જ્ઞાન ધરાવે છે, એ જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં પણ છે; અને જે એમને છે, એ માનવોમાં પણ છે—બન્નેમાં સમાનતા છે.

જ્ઞાનેઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ । કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા॥૮૧.

જ્ઞાન હોવા છતાં, જુઓ કે પતંગિયાં કેવી રીતે છે: ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, મોહમાં પડીને તેઓ જ્યોતમાં જઈને દાઝી જાય છે, બચી શકતા નથી.

માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ । લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ॥૮૧.

માનવો પણ, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, પોતાના બાળકો માટે ઇચ્છાથી બંધાય છે; લાલચથી પરસ્પર ઉપકારની આશા રાખે છે—શું તમે આ જોતા નથી?

તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ । મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા॥૮૧.

છતાં પણ, મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ચલાવતી છે, લોકો મમતા અને મોહના ચક્રવ્યૂહમાં અને ભ્રમના ખાડામાં પડી જાય છે.

તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ । મહામાયા હરેશ્ચૈતત્તથા સંમોહ્યતે જગત્॥૮૧.

આમાં આશ્ચર્ય માનવું નહીં, કારણ કે એ જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા છે; હરિની મહામાયા દ્વારા જ આ જગત ભ્રમમાં પડ્યું છે.

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા । બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ॥૮૧.

એ ભગવતી દેવી મહામાયા, જ્ઞાનીઓના મનને પણ જોરથી ખેંચી લઈ, તેમને મોહમાં મૂકી દે છે.

તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે॥૮૧.

એના દ્વારા આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, સર્જાય છે; જ્યારે એ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે મનુષ્યોને વર આપે છે અને મુક્તિનું કારણ બને છે.

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની । સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી॥૮૧.

એ પરમ વિદ્યા છે, સદાય મુક્તિનું કારણ છે; એ જ સંસારના બંધનનું કારણ પણ છે અને સર્વે ઈશ્વરોની પણ ઈશ્વરી છે.

રાજોવાચ ભગવન્ ! કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્ । બ્રવીતિ કથમુત્પન્ના સા કર્માસ્યાશ્ચ કિં દ્વિજ॥૮૧.

રાજાએ પૂછ્યું: ભગવન! તમે જે મહામાયા દેવીની વાત કરો છો, એ કોણ છે? એ કેવી રીતે જન્મી અને એના કયા કયા કાર્યો છે, એ કહો.

યત્સ્વભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા । તત્ સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર॥૮૧.

એ દેવીનું સ્વરૂપ શું છે, સ્વભાવ શું છે અને એ કયાંથી ઉત્પન્ન થઈ? બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા, એ બધું હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું.

ઋષિરુવાચ નિત્યૈવ સા જગન્મૂર્તિસ્તયા સર્વમિદં તતમ્ । તથાપિ તત્સમુત્પત્તિર્બહુધા શ્રુયતાં મમ॥૮૧.

ઋષિએ કહ્યું: એ સદા રહેતી છે, આખા જગતનું સ્વરૂપ છે અને એથી બધું વ્યાપ્ત છે; છતાં એના જન્મની ઘણી વાતો છે—એ તમે મારી પાસેથી સાંભળો.

દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા । ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે॥૮૧.

જ્યારે દેવતાઓના કામ પૂરાં કરવા એ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે લોકોએ એને જન્મેલી કહીએ છે; છતાં એ હંમેશા શાશ્વત કહેવાય છે.

યોગનિદ્રાં યદા વિષ્ણુર્જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । આસ્તીર્ય શેષમભજત્ કલ્પાન્તે ભગવાન્ પ્રભુઃ॥૮૧.

જ્યારે કલ્પના અંતે, આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ યોગનિદ્રા પાથરીને શેષનાગ પર આરામ કર્યો.

તદા દ્વાવસુરૌ ઘોરૌ વિખ્યાતૌ મધુકૈટભૌ । વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ હન્તું બ્રહ્માણમુદ્યતૌ॥૮૧.

ત્યારે, વિષ્ણુના કાનમાંથી નીકળેલા માળથી, માધુ અને કૈટભ નામના બે ભયાનક અસુરો જન્મ્યા, જેઓ બ્રહ્માને મારવા તૈયાર થયા.

સ નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સ્થિતો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । દૃષ્ટ્વા તાવસુરૌ ચોગ્રૌ પ્રસુપ્તં ચ જનાર્દનમ્॥૮૧.

વિષ્ણુના નાભિમાંથી નીકળેલી કમળમાં બેઠેલા બ્રહ્માજીએ, એ બે ભયાનક અસુરોને અને સુતા જનાર્દનને જોયા.

તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયસ્થિતઃ । વિબોધનાર્થાય હરેર્હરિનેત્રકૃતાલયામ્॥૮૧.

હૃદય એકાગ્ર કરી, બ્રહ્માએ હરિના નેત્રોમાં રહેલી યોગનિદ્રાને, હરિને જાગૃત કરવા માટે સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ વિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિ-સંહારકારિણીમ્ । નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલાં તેજસઃ પ્રભુઃ॥૮૧.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જગતની સ્વામિની, જગતને ધારણ કરનાર, સ્થિતિ અને સંહાર કરનાર, વિષ્ણુની પવિત્ર નિદ્રા, પ્રભુના અસમાન તેજવાળી!

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં હિ વષટ્કારઃ સ્વરાત્મિકા । સુધા ત્વમક્ષરે નિત્યે ત્રિધા માત્રાત્મિકા સ્થિતા॥૮૧.

તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો, તમે વષટકાર છો, ધ્વનિનું તત્વ છો; તમે અમૃત છો, અક્ષય અને શાશ્વત છો, અને ત્રણ પ્રકારની માત્રામાં સ્થિત છો.

અર્ધમાત્રા સ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યા વિશેષતઃ । ત્વમેવ સન્ધ્યા સાવિત્રી ત્વં દેવિ જનની પરા॥૮૧.

તમે હંમેશા અર્ધમાત્રામાં રહો છો, જે ખાસ કરીને ઉચ્ચારવામાં આવતી નથી; તમે સંધ્યા છો, સાવિત્રી છો, દેવી, તમે સર્વોચ્ચ માતા છો.