માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ભૂપતેઃ પ્રણયોદિતમ્ । પ્રત્યુવાચ સ તં વૈશ્યઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપમ્॥૮૧.

રાજાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, એ વૈશ્ય નમ્રતાથી નમન કરીને રાજાને જવાબ આપ્યો.

વૈશ્ય ઉવાચ સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽહમુત્પન્નો ધનિનાં કુલે । પુત્રદારૈર્નિરસ્તશ્ચ ધનલોભાદસાધુભિઃ॥૮૧.

વૈશ્ય બોલ્યો: 'મારું નામ સમાધિ છે, હું ધનવાન કુટુંબમાં જન્મેલો વૈશ્ય છું; પણ મારા પુત્રો અને પત્નીએ ધનની લોભમાં મને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો.'

વિહીનશ્ચ ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈરાદાય મે ધનમ્ । વનમભ્યાગતો દુઃ ખી નિરસ્તશ્ચાપ્તબન્ધુભૈઃ॥૮૧.

'મારા ધન, પત્ની અને પુત્રો બધું છીનવી લીધું છે; સંબંધીઓ અને મિત્રોએ પણ ત્યજી દીધો છે, એટલે હું દુઃખી થઈને જંગલમાં આવ્યો છું.'

સોઽહં ન વેદ્મિ પુત્રાણાં કુશલાકુશલાત્મિકામ્ । પ્રવૃત્તિં સ્વજનાનાઞ્ચ દારાણાઞ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ॥૮૧.

'હવે અહીં, મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો શું કરે છે, તેઓ સારા છે કે નહીં, કે મારા પરિવાર અને પત્નીનું શું ચાલે છે.'

કિં નુ તેષાં ગૃહે ક્ષેમમક્ષેમં કિં નુ સામ્પ્રતમ્ । કથં તે કિં નુ સદ્વૃત્તાઃ દુર્વૃત્તાઃ કિં નુ મે સુતાઃ॥૮૧.

'હમણા તેમના ઘરમાં સુખ છે કે દુઃખ છે? તેઓ કેમ છે? મારા પુત્રો સારા વર્તન ધરાવે છે કે ખરાબ?'

રાજોવાચ યૈર્નિરસ્તો ભવાંલ્લુબ્ધૈઃ પુત્રદારાદિભિર્ધનૈઃ । તેષુ કિં ભવતઃ સ્નેહમનુબધ્નાતિ માનસમ્॥૮૧.

રાજાએ પૂછ્યું: તમે જેમને કારણે, જેમના માટે તમે લાલચુ પુત્ર, પત્ની અને અન્ય સંબંધીઓ માટે ત્યાગી દેવામાં આવ્યા, એ લોકો માટે તમારું મન હજુ પણ કેમ પ્રેમથી બંધાયેલું રહે છે?

વૈશ્ય ઉવાચ એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ । કિં કરોમિ ન બધ્નાતિ મમ નિષ્ઠુરતાં મનઃ॥૮૧.

વાણિયે કહ્યું: આપ જે કહ્યો તે સાચું છે, આપના શબ્દો મારા માટે યોગ્ય છે. પણ હું શું કરું? મારું મન એમના માટે કઠોર બનતું જ નથી.

યૈઃ સન્ત્યજ્ય પિતૃસ્નેહં ધનલુબ્ધૈર્નિરાકૃતઃ । પતિસ્વજનહાર્દં ચ હાર્દિ તેષ્વેવ મે મનઃ॥૮૧.

જેઓ ધનની લાલચમાં પિતૃપ્રેમ છોડી ગયા અને મને ત્યજી દીધો, એ જ પત્ની, સંબંધીઓ અને પોતાના લોકો માટે મારું હૃદય હજુ પણ બંધાયેલું જ છે.

કિમેતન્નાભિજાનામિ જાનન્નપિ મહામતે । યત્પ્રેમપ્રવણં ચિત્તં વિગુણેષ્વપિ બન્ધુષુ॥૮૧.

હે વિદ્વાન! હું આ સમજતો નથી—even જાણતો હોવા છતાં પણ, કેમ મન ગુણહીન સંબંધીઓમાં પણ પ્રેમથી ખેંચાય છે, એ મને સમજાતું નથી.

તેષાં કૃતે મે નિઃ શ્વાસો દૌર્મનસ્યં ચ જાયતે । કરોમિ કિં યન્ન મનસ્તેષ્વપ્રીતિષુ નિષ્ઠુરમ્॥૮૧.

એ લોકોના કારણે હું ઉદાસ થઈને ઊંડી શ્વાસો લઈ છું; શું કરું, કે મારું મન એવા લોકો માટે કઠોર બનતું નથી, જેઓ મને પ્રેમ આપતા નથી?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ । સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ॥૮૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: પછી એ બંને, વાણિયો સમાધિ અને શ્રેષ્ઠ રાજા, સાથે મળીને એ મુનિ પાસે ગયા.

કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ । ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્ય-પાર્થિવૌ॥૮૧.

બન્નેએ યોગ્ય રીતે અને માનપૂર્વક મુનિનું વંદન કર્યું, પછી વાણિયો અને રાજા બેસીને વાતો કરવા લાગ્યા.

રાજોવાચ ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્ચામ્યેકં વદસ્વ તત્ । દુઃખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના॥૮૧.

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવંત, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો, એવું શું છે કે મારું મન પોતાની જ વૃત્તિઓથી દુઃખી થાય છે?

મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ । જાનતોઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ॥૮૧.

મારે રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી પણ રાજયના બધાં ભાગોમાં મમત્વ રહે છે; જાણતાં હોવા છતાં પણ હું અજ્ઞાનની જેમ વર્તું છું—હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ શું છે?

અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ । સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દે તથાપ્યતિ॥૮૧.

અને આ વાણિયો પણ, પુત્રો દ્વારા છેતરાયો, પત્ની અને સેવકો દ્વારા ત્યાગાયો, પોતાના લોકો દ્વારા પણ છોડી દેવામાં આવ્યો—છતાં પણ તેનું હૃદય એ લોકોમાં જ બંધાયેલું છે.

એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ । દૃષ્ટદોષેઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ॥૮૧.

આ રીતે, હું અને એ બંને ખૂબ જ દુઃખી છીએ; દોષો સ્પષ્ટ જોઈને પણ, આપણું મન મમત્વથી ખેંચાય છે.

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ । મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા॥૮૧.

હે મહાભાગ્યશાળી, તો આ શું છે? જ્ઞાનીઓમાં પણ આવો મોહ કેમ થાય છે? મને અને એને discriminative બુદ્ધિ હોવા છતાં પણ આવું મૂર્ખપણું કેમ થાય છે?

ઋષિરુવાચ જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે । વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્॥૮૧.

મુનિએ કહ્યું: દરેક જીવમાં ઇન્દ્રિયગમ્ય વિષયોમાં જ્ઞાન હોય છે, હે મહાભાગ્યશાળી, પણ વિષયો દરેક માટે અલગ-અલગ દેખાય છે.

દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે । કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ॥૮૧.

કેટલાક પ્રાણીઓ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાત્રે અંધ છે; અને કેટલાક દિવસ-રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જોઈ શકે છે.

જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિન્તુ તે ન હિ કેવલમ્ । યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયઃ॥૮૧.

માનવોમાં ખરેખર જ્ઞાન છે, પણ માત્ર એમને જ નથી; કારણ કે બધા પ્રાણી, પક્ષી અને પશુઓમાં પણ જ્ઞાન છે.

જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ॥૮૧.

માનવો જે જ્ઞાન ધરાવે છે, એ જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં પણ છે; અને જે એમને છે, એ માનવોમાં પણ છે—બન્નેમાં સમાનતા છે.

જ્ઞાનેઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ । કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા॥૮૧.

જ્ઞાન હોવા છતાં, જુઓ કે પતંગિયાં કેવી રીતે છે: ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, મોહમાં પડીને તેઓ જ્યોતમાં જઈને દાઝી જાય છે, બચી શકતા નથી.

માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ । લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ॥૮૧.

માનવો પણ, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, પોતાના બાળકો માટે ઇચ્છાથી બંધાય છે; લાલચથી પરસ્પર ઉપકારની આશા રાખે છે—શું તમે આ જોતા નથી?

તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ । મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા॥૮૧.

છતાં પણ, મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ચલાવતી છે, લોકો મમતા અને મોહના ચક્રવ્યૂહમાં અને ભ્રમના ખાડામાં પડી જાય છે.

તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ । મહામાયા હરેશ્ચૈતત્તથા સંમોહ્યતે જગત્॥૮૧.

આમાં આશ્ચર્ય માનવું નહીં, કારણ કે એ જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા છે; હરિની મહામાયા દ્વારા જ આ જગત ભ્રમમાં પડ્યું છે.

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા । બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ॥૮૧.

એ ભગવતી દેવી મહામાયા, જ્ઞાનીઓના મનને પણ જોરથી ખેંચી લઈ, તેમને મોહમાં મૂકી દે છે.

તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે॥૮૧.

એના દ્વારા આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, સર્જાય છે; જ્યારે એ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે મનુષ્યોને વર આપે છે અને મુક્તિનું કારણ બને છે.

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની । સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી॥૮૧.

એ પરમ વિદ્યા છે, સદાય મુક્તિનું કારણ છે; એ જ સંસારના બંધનનું કારણ પણ છે અને સર્વે ઈશ્વરોની પણ ઈશ્વરી છે.

રાજોવાચ ભગવન્ ! કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્ । બ્રવીતિ કથમુત્પન્ના સા કર્માસ્યાશ્ચ કિં દ્વિજ॥૮૧.

રાજાએ પૂછ્યું: ભગવન! તમે જે મહામાયા દેવીની વાત કરો છો, એ કોણ છે? એ કેવી રીતે જન્મી અને એના કયા કયા કાર્યો છે, એ કહો.