માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

એતસ્માત્ કારણાત્ પઞ્ચ પાણ્ડવેયા મહારથાઃ । ન દારસંગ્રહં પ્રાપ્તાઃ શાપાત્ તસ્ય મહામુનેઃ॥૭.

આ કારણથી, મહામુનિના શાપને કારણે, પાંચ મહાન પાંડવોએ પત્નીનો સ્વીકાર કર્યો નહોતો.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પાણ્ડવેયકથાશ્રયમ્ । પ્રશ્નં ચતુષ્ટયં ગીતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ॥૭.

હવે મેં તને બધું કહી દીધું, પાંડવકથાનું મૂળ પણ જણાવી દીધું અને ચાર પ્રશ્નોનું પણ ઉકેલ આપ્યું. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

જૈમિનિરુવાચ ભવદ્ભિરિદમાખ્યાતં યથાપ્રશ્નમનુક્રમાત્ । મહત્ કૌતૂહલં મેઽસ્તિ હરિશ્ચન્દ્ર કથાં પ્રતિ॥૮.

જૈમિનીએ કહ્યું: તમે મારા પ્રશ્ન મુજબ બધું ક્રમવાર કહી દીધું. પણ હવે મને હરિશ્ચંદ્રની વાર્તા વિશે ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.

અહો મહાત્મના તેન પ્રાપ્તં કૃચ્છ્રમનુત્તમમ્ । કચ્ચિત્ સુખમનુપ્રાપ્તં તાદૃગેવ દ્વિજોત્તમાઃ॥૮.

આહ! એ મહાન આત્માએ તો અતિશય કઠિનતા સહન કરી. શું અંતે તેમને સુખ મળ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો?

; પક્ષિણ ઊચુઃ વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા સ રાજા પ્રયયૌ શનૈઃ । શૈવ્યયાનુગતો દુઃ ખી ભાર્યયા બલાપુત્રયા॥૮.

વિશ્વામિત્રના વચન સાંભળી, રાજા ધીમે ધીમે ચાલ્યા, અને તેમની દુઃખી પત્ની શૈવ્યા તથા પુત્ર રોહિત પણ સાથે ગયા.

સ ગત્વા વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ । નૈષા મનુષ્યભોગ્યેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ॥૮.

પછી ધરાપતિ દિવ્ય વારાણસી નગરીએ ગયો. આ નગરી માનવ માટે નથી, કારણ કે એ શૂળધારી ભગવાનના સંરક્ષણ હેઠળ છે.

જગામ પદ્ભ્યાં દુઃ ખાર્તઃ સહ પત્ન્યાનુકૂલયા । પુરીપ્રવેશે દદૃશે વિશ્વામિત્રમુપસ્થિતમ્॥૮.

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, રાજા પોતાની અનુકૂળ પત્ની સાથે પગપાળા ત્યાં ગયો. નગરીમાં પ્રવેશતા તેણે વિશ્વામિત્રને હાજર જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્ । પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્॥૮.

તેણે તેમને આવતાં જોઈ, નમ્ર અને વિનયી બની ગયો. હરિશ્ચંદ્રે હાથ જોડીને મહામુનિ પાસે કહ્યું.

ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયમિયં પત્ની મુને ! મમ । યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ તદ્ગૃહાણાર્ઘ્યમુત્તમમ્॥૮.

મુનિજી, આ મારા પ્રાણ, આ પુત્ર અને આ પત્ની છે. તમને જે જોઈએ હોય, સર્વોત્તમ અર્ઘ્ય રૂપે તરત સ્વીકારો.

યદ્વાન્યત્ કાર્યમસ્માભિસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ॥૮.

અથવા, અમારે કોઈ બીજું કાર્ય કરવું હોય તો પણ, કૃપા કરીને તે માટે પણ અનુમતિ આપો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ પૂર્ણઃ સ માસો રાજર્ષે દીયતાં મમ દક્ષિણા । રાજસૂયનિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજર્ષિ, હવે એક મહિનો પૂરું થયો છે. રાજસૂય યજ્ઞ માટે તમે જે દક્ષિણાનું વચન આપ્યું હતું, તે યાદ હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ બ્રાહ્મન્નદ્યૈવ સમ્પૂર્ણો માસોઽમ્લાનતપોધન । તિષ્ઠત્યેતદ્ દનાર્ધં યત્તત્ પ્રતીક્ષસ્વ માચિરમ્॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: બ્રાહ્મણદેવ, આજે મહિનો પૂરું થયો છે. હે અક્ષય તપસ્વી, બાકી રહેલી દક્ષિણા માટે થોડું રાહ જુઓ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રદાસ્યસિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: ઠીક છે મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે આપશો નહીં, તો હું તમને શાપ આપીશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્ તદા । કથમસ્મૈ પ્રદાસ્યામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા॥૮.

આવી વાત કહીને મુનિ ચાલ્યા ગયા. રાજા વિચારવા લાગ્યા: હું જે દક્ષિણા આપવાનું વચન આપ્યું છે, તે કેવી રીતે પૂરી કરી શકીશ?

કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોર્ઽથઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે નાહં યાયામધઃ કથમ્॥૮.

હવે તો મારા સમૃદ્ધ મિત્રો ક્યાં છે? અને ધન પણ ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું કેવી રીતે પતન તરફ જઈ શકું?

કિમુ પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ કાં દિશં યામ્યકિઞ્ચનઃ । યદિ નાશં ગમિષ્યામિ અપ્રદાય પ્રતિશ્રુતમ્॥૮.

શું હું પ્રાણ ત્યાગી દઉં? કઈ દિશામાં જઉં, જ્યારે હું કશીthing વગર છું? જો હું આપેલું વચન ન આપી શકું તો મારી વિનાશ જ નિશ્ચિત છે.

બ્રહ્મસ્વહૃત્કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ । અથવા પ્રેષ્યતાં યાસ્યે વરમેવાત્મવિક્રયઃ॥૮.

હું પાપી બની, બ્રહ્માના હૃદયમાં કીટ બનીશ, સૌથી નીચો બનીશ. નહિંતર, હું પોતે દાસ બની વેચાઈ જઉં — પોતાને વેચી નાખવું વધારે સારું છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ । પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા॥૮.

રાજા ચિંતામાં, દુઃખી અને માથું ઝુકાવેલું જોઈ, તેની પત્નીએ આંસુભીના અવાજે તેને કહ્યું.

ત્યજ ચિન્તાં મહારજા સ્વસત્યમનુપાલય । શ્મશાનવદ્ વર્જનીયો નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ॥૮.

મહારાજ, ચિંતા છોડો અને પોતાનું સત્ય પાળો. જે માણસ સત્ય છોડે છે, તેને સ્મશાન જેવી જ ટાળી દેવી જોઈએ.

નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય તુ । યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યપરિપાલનમ્॥૮.

પુરૂષશ્રેષ્ઠ, કહેવામાં આવે છે કે પોતાના સત્યનું પાલન કરવું એ માણસ માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ છે.

અગ્નિહોત્રમધીતં વા દાનાદ્યાશ્ચાખિલાઃ ક્રિયાઃ । ભજન્તે તસ્ય વૈફલ્યં યસ્ય વાક્યમકારણમ્॥૮.

અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ કે દાનાદિ સર્વે પુણ્યકર્મો પણ એના માટે નિષ્ફળ થાય છે, જેનું વચન અધૂરૂ રહે છે.

સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ । તારણાયાનૃતં તદ્વત્ પાતનાયાકૃતાત્મનામ્॥૮.

ધર્મશાસ્ત્રોમાં જ્ઞાની લોકો સત્યને સર્વોચ્ચ ગણાવે છે. સાચું બોલવું જીવનનો આધાર છે, અને અસત્ય તો પતન તરફ લઈ જાય છે.

સપ્તાશ્વમેધાનાહૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ । કૃતિર્નામ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાદસત્યવચનાત્ સકૃત્॥૮.

સાત અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને એક રાજસૂય કર્યા બાદ પણ, રાજા એક જ અસત્ય વચનથી સ્વર્ગમાંથી પડી જાય છે.

રાજન્ જાતમપત્યં મે ઇત્યુક્ત્વા પ્રરુરોદ હ । બાષ્પામ્બુપ્લુતનેત્રાન્તામુવાચેદં મહીપતિઃ॥૮.

રાજા, 'મારું બાળક જન્મ્યું છે' એમ કહીને રાણી રડવા લાગી; તેના નેત્રોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા. ત્યારે મહારાજાએ તેને આ રીતે સંબોધન કર્યું.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ વિમુઞ્ચ ભદ્રે સન્તાપમયં તિષ્ઠતિ બાલકઃ । ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વા ત્વં ગજગામિનિ॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: 'સુપ્રસન્ને, દુઃખ છોડો, બાળક જીવિત છે. હાથીની ચાલ જેવી વાળી, જો કંઈ કહેવું હોય તો કહો.'

; પત્ન્યુવાચ રાજન્ જાતમપત્યં મે સતાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ । સ માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્॥૮.

રાણીએ કહ્યું: 'રાજા, મારું સંતાન જન્મ્યું છે; સારા સ્ત્રીઓ માટે પુત્ર જ ફળ છે. હવે મને ધન સાથે વિદ્વાનને દાનમાં આપો.'

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ । પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં સ વિલલાપાતિદુઃ ખિતઃ॥૮.

આ શબ્દો સાંભળીને રાજા મૂર્છિત થઈ ગયા; પછી સંજ્ઞાનમાં આવીને ભારે દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.

મહદ્દુઃ ખમિદં ભદ્રે યત્ ત્વમેવં બ્રવીષિ મામ્ । કિં તવ સ્મિતસંલાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ॥૮.

'આ કેટલું મોટું દુઃખ છે, પ્રિયે, કે તું મને આવું બોલી રહી છે. શું તારે મારા સાથેના હાસ્ય અને મીઠા સંવાદો ભૂલી ગયા?'

હા હા કથં ત્વયા શક્યં વક્તુમેતત્ શુચિસ્મિતે । દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કર્તું શક્નોમ્યહં કથમ્॥૮.

'હાય! હાય! શુચિસ્મિતે, તારા મુખેથી આવું કઠણ બોલી શકાય એવું કેમ? અને હું પણ આવું દુઃખદ વચન કેવી રીતે બોલી શકું?'