માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અમાત્યૈર્બલિભિર્દુષ્ટૈર્દુર્બલસ્ય દુરાત્મભિઃ । કોષો બલઞ્ચાપહૃતં તત્રાપિ સ્વપુરે તતઃ॥૮૧.

પોતાના શહેરમાં, એના જ મંત્રીઓ અને દુરાશયી લોકો, જેઓ બળવાન પણ દુષ્ટ હતા, એના નબળાઈનો લાભ લઈ એનો ખજાનો અને સૈન્ય કબજે કરી લીધું.

તતો મૃગયાવ્યાજેન હૃતસ્વામ્યઃ સ ભુપતિઃ । એકાકી હયમારુહ્ય જગામ ગહનં વનમ્॥૮૧.

પછી શિકારના બહાને, એ રાજાએ પોતાનું રાજપદ ગુમાવ્યા પછી, એકલો ઘોડા પર ચડીને ઘન જંગલમાં ગયો.

સ તત્રાશ્રમમદ્રાક્ષીદ્ દ્વિજવર્યસ્ય મેધસઃ । પ્રશાન્તશ્વાપદાકીર્ણં મુનિશ્ષ્યોપશોભિતમ્॥૮૧.

ત્યાં તેણે મહાન ઋષિ મેધસનું આશ્રમ જોયું, જ્યાં શાંતિ હતી, જંગલી પ્રાણીઓ નહોતાં અને ઋષિ તથા તેમના શિષ્યોની હાજરીથી તે સ્થાન સુંદર લાગતું હતું.

તસ્થૌ કઞ્ચિત્ સ કાલઞ્ચ મુનિના તેન સત્કૃતઃ । ઇતશ્ચૈતશ્ચ વિચરંસ્તસ્મિન્ મુનિવરાશ્રમે॥૮૧.

એ રાજા ત્યાં થોડો સમય રહ્યો, ઋષિ દ્વારા સન્માનિત થયો અને એ મહાન ઋષિના આશ્રમમાં અહીં-ત્યાં ફરતો રહ્યો.

સોઽચિન્તયત્ તદા તત્ર મમત્વાકૃષ્ટચેતનઃ । મત્પૂર્વૈઃ પાલિતં પૂર્વં મયા હીનં પુરં હિ તત્ । મદ્ભૃત્યૈસ્તૈરસદ્વૃત્તૈર્ધર્મતઃ પાલ્યતે ન વા॥૮૧.

ત્યાં, મમત્વથી ભરેલા મનથી એ વિચારવા લાગ્યો: 'મારા પૂર્વજો અને મેં જે શહેરને રક્ષ્યું હતું, તે હવે ગુમાયું છે; મારા સેવકો, જે દુર્વર્તન ધરાવે છે, એ શહેરને ધર્મપૂર્વક સાચવે છે કે નહીં, ખબર નથી.'

ન જાને સ પ્રધાનો મે શૂરહસ્તી સદામદઃ । મમ વૈરિવશં યાતઃ કાન્ ભોગાનુપલપ્સ્યતે॥૮૧.

'મારો મુખ્ય, જે હંમેશા બહાદુર અને ગજદળનો અહંકાર રાખતો હતો, હવે દુશ્મનોના વશમાં છે, તે કોઈ સુખ ભોગવે છે કે નહીં, એ જાણતો નથી.'

યે મમાનુગતા નિત્યં પ્રસાદધનભોજનૈઃ । અનુવૃત્તિં ધ્રુવં તેઽદ્ય કુર્વન્ત્યન્યમહીભૃતામ્॥૮૧.

'જે લોકો હંમેશા મારા અનુગામી રહ્યા, મારી કૃપા, ધન અને ભોજન મેળવનાર હતા, એ હવે ચોક્કસપણે બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે.'

અસમ્યગ્વ્યયશીલૈસ્તૈઃ કુર્વદ્ભિઃ સતતં વ્યયમ્ । સંચિતઃ સોઽતિદુઃ ખેન ક્ષયં કોશો ગમિષ્યતિ॥૮૧.

'એ લોકો સતત ખોટા ખર્ચ અને ફિજૂલખર્ચ કરતા હોવાથી, ભારે મહેનતે એકઠો કરેલો ખજાનો ટૂંક સમયમાં ખાલી થઈ જશે.'

એતચ્ચાન્યચ્ચ સતતં ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ । તત્ર વિપ્રાશ્રમાભ્યાસે વૈશ્યમેકં દદર્શ સઃ॥૮૧.

'આવી અનેક વાતો રાજા સતત વિચારે છે; એ સમયે ઋષિના આશ્રમની નજીક તેણે એક વૈશ્યને જોયો.'

સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભોઃ હેતુશ્ચાગમનેઽત્ર કઃ । સશોક ઇવ કસ્માત્ત્વં દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે॥૮૧.

એ રાજાએ તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? અહીં આવવાનો કારણ શું છે? તમે દુઃખી અને ચિંતિત કેમ દેખાઓ છો?'

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ભૂપતેઃ પ્રણયોદિતમ્ । પ્રત્યુવાચ સ તં વૈશ્યઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપમ્॥૮૧.

રાજાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, એ વૈશ્ય નમ્રતાથી નમન કરીને રાજાને જવાબ આપ્યો.

વૈશ્ય ઉવાચ સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽહમુત્પન્નો ધનિનાં કુલે । પુત્રદારૈર્નિરસ્તશ્ચ ધનલોભાદસાધુભિઃ॥૮૧.

વૈશ્ય બોલ્યો: 'મારું નામ સમાધિ છે, હું ધનવાન કુટુંબમાં જન્મેલો વૈશ્ય છું; પણ મારા પુત્રો અને પત્નીએ ધનની લોભમાં મને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો.'

વિહીનશ્ચ ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈરાદાય મે ધનમ્ । વનમભ્યાગતો દુઃ ખી નિરસ્તશ્ચાપ્તબન્ધુભૈઃ॥૮૧.

'મારા ધન, પત્ની અને પુત્રો બધું છીનવી લીધું છે; સંબંધીઓ અને મિત્રોએ પણ ત્યજી દીધો છે, એટલે હું દુઃખી થઈને જંગલમાં આવ્યો છું.'

સોઽહં ન વેદ્મિ પુત્રાણાં કુશલાકુશલાત્મિકામ્ । પ્રવૃત્તિં સ્વજનાનાઞ્ચ દારાણાઞ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ॥૮૧.

'હવે અહીં, મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો શું કરે છે, તેઓ સારા છે કે નહીં, કે મારા પરિવાર અને પત્નીનું શું ચાલે છે.'

કિં નુ તેષાં ગૃહે ક્ષેમમક્ષેમં કિં નુ સામ્પ્રતમ્ । કથં તે કિં નુ સદ્વૃત્તાઃ દુર્વૃત્તાઃ કિં નુ મે સુતાઃ॥૮૧.

'હમણા તેમના ઘરમાં સુખ છે કે દુઃખ છે? તેઓ કેમ છે? મારા પુત્રો સારા વર્તન ધરાવે છે કે ખરાબ?'

રાજોવાચ યૈર્નિરસ્તો ભવાંલ્લુબ્ધૈઃ પુત્રદારાદિભિર્ધનૈઃ । તેષુ કિં ભવતઃ સ્નેહમનુબધ્નાતિ માનસમ્॥૮૧.

રાજાએ પૂછ્યું: તમે જેમને કારણે, જેમના માટે તમે લાલચુ પુત્ર, પત્ની અને અન્ય સંબંધીઓ માટે ત્યાગી દેવામાં આવ્યા, એ લોકો માટે તમારું મન હજુ પણ કેમ પ્રેમથી બંધાયેલું રહે છે?

વૈશ્ય ઉવાચ એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ । કિં કરોમિ ન બધ્નાતિ મમ નિષ્ઠુરતાં મનઃ॥૮૧.

વાણિયે કહ્યું: આપ જે કહ્યો તે સાચું છે, આપના શબ્દો મારા માટે યોગ્ય છે. પણ હું શું કરું? મારું મન એમના માટે કઠોર બનતું જ નથી.

યૈઃ સન્ત્યજ્ય પિતૃસ્નેહં ધનલુબ્ધૈર્નિરાકૃતઃ । પતિસ્વજનહાર્દં ચ હાર્દિ તેષ્વેવ મે મનઃ॥૮૧.

જેઓ ધનની લાલચમાં પિતૃપ્રેમ છોડી ગયા અને મને ત્યજી દીધો, એ જ પત્ની, સંબંધીઓ અને પોતાના લોકો માટે મારું હૃદય હજુ પણ બંધાયેલું જ છે.

કિમેતન્નાભિજાનામિ જાનન્નપિ મહામતે । યત્પ્રેમપ્રવણં ચિત્તં વિગુણેષ્વપિ બન્ધુષુ॥૮૧.

હે વિદ્વાન! હું આ સમજતો નથી—even જાણતો હોવા છતાં પણ, કેમ મન ગુણહીન સંબંધીઓમાં પણ પ્રેમથી ખેંચાય છે, એ મને સમજાતું નથી.

તેષાં કૃતે મે નિઃ શ્વાસો દૌર્મનસ્યં ચ જાયતે । કરોમિ કિં યન્ન મનસ્તેષ્વપ્રીતિષુ નિષ્ઠુરમ્॥૮૧.

એ લોકોના કારણે હું ઉદાસ થઈને ઊંડી શ્વાસો લઈ છું; શું કરું, કે મારું મન એવા લોકો માટે કઠોર બનતું નથી, જેઓ મને પ્રેમ આપતા નથી?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ । સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ॥૮૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: પછી એ બંને, વાણિયો સમાધિ અને શ્રેષ્ઠ રાજા, સાથે મળીને એ મુનિ પાસે ગયા.

કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ । ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્ય-પાર્થિવૌ॥૮૧.

બન્નેએ યોગ્ય રીતે અને માનપૂર્વક મુનિનું વંદન કર્યું, પછી વાણિયો અને રાજા બેસીને વાતો કરવા લાગ્યા.

રાજોવાચ ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્ચામ્યેકં વદસ્વ તત્ । દુઃખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના॥૮૧.

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવંત, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો, એવું શું છે કે મારું મન પોતાની જ વૃત્તિઓથી દુઃખી થાય છે?

મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ । જાનતોઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ॥૮૧.

મારે રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી પણ રાજયના બધાં ભાગોમાં મમત્વ રહે છે; જાણતાં હોવા છતાં પણ હું અજ્ઞાનની જેમ વર્તું છું—હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ શું છે?

અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ । સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દે તથાપ્યતિ॥૮૧.

અને આ વાણિયો પણ, પુત્રો દ્વારા છેતરાયો, પત્ની અને સેવકો દ્વારા ત્યાગાયો, પોતાના લોકો દ્વારા પણ છોડી દેવામાં આવ્યો—છતાં પણ તેનું હૃદય એ લોકોમાં જ બંધાયેલું છે.

એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ । દૃષ્ટદોષેઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ॥૮૧.

આ રીતે, હું અને એ બંને ખૂબ જ દુઃખી છીએ; દોષો સ્પષ્ટ જોઈને પણ, આપણું મન મમત્વથી ખેંચાય છે.

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ । મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા॥૮૧.

હે મહાભાગ્યશાળી, તો આ શું છે? જ્ઞાનીઓમાં પણ આવો મોહ કેમ થાય છે? મને અને એને discriminative બુદ્ધિ હોવા છતાં પણ આવું મૂર્ખપણું કેમ થાય છે?

ઋષિરુવાચ જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે । વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્॥૮૧.

મુનિએ કહ્યું: દરેક જીવમાં ઇન્દ્રિયગમ્ય વિષયોમાં જ્ઞાન હોય છે, હે મહાભાગ્યશાળી, પણ વિષયો દરેક માટે અલગ-અલગ દેખાય છે.

દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે । કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ॥૮૧.

કેટલાક પ્રાણીઓ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાત્રે અંધ છે; અને કેટલાક દિવસ-રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જોઈ શકે છે.