માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પિતુઃ પત્નીમમર્યાદં યન્માં તર્જયસે પદા । ભુવિ તસ્માદયં પદાસ્તવાદ્યૈવ પતિષ્યતિ ॥ ૭૭.

તમે તમારા પિતાની પત્નીને પગથી ધમકી આપીને જે અશોભન વર્તન કર્યું છે, એના કારણે આજે તમારો પગ જમીન પર પડી જશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય યમઃ શાપં માત્રા દત્તં ભયાતુરઃ । અભ્યેત્ય પિતરં પ્રાહ પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: માતાએ આપેલો શાપ સાંભળી યમ ડરી ગયો અને પિતાજી પાસે ગયો, અને નમ્રતાથી વંદન કરીને કહ્યું.

યમ ઉવાચ તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યં ન દૃષ્ટમિતિ કેનચિત્ । માતા વાત્સલ્યમુત્સૃજ્ય શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ ॥ ૭૭.

યમએ કહ્યું: પિતાજી, આ તો બહુ આશ્ચર્યની વાત છે—કોઈએ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી કે માતા પ્રેમ છોડી પોતાના પુત્રને શાપ આપે.

યથા મનુર્મમાચષ્ટે નેયં મતા તથા મમ । વિગુણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા વિગુણા ભવેત્ ॥ ૭૭.

મનુએ પણ કહ્યું છે અને મારું પણ એ જ માનવું છે કે—even જો પુત્રોમાં દોષ હોય, તો પણ માતા કદી દોષી નથી بنتી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ યમસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્તિમિરાપહઃ । છાયાસંજ્ઞાં સમાહૂય પપ્રચ્છ ક્વ ગતેતિ સા ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: યમના આ વચન સાંભળી, અંધકાર હટાવનાર ભગવાને છાયા પાસે પૂછ્યું કે, "તમે ક્યાં ગયા હતા?"

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો । પત્ની તવ ત્વયાપત્યાન્યેતાનિ જનિતાનિ મે ॥ ૭૭.

તેણે કહ્યું: હું સંજ્ઞા છું, ત્વષ્ટૃની પુત્રી અને વિવસ્વતની પત્ની; તમારા આ બધા સંતાનો મારા જ ગર્ભથી જન્મ્યા છે.

ઇત્થં વિવસ્વતઃ સા તુ બહુશઃ પૃચ્છતો યદા । નાચચક્ષે તતઃ ક્રુદ્ધો ભાસ્વાંસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વતે વારંવાર પૂછતાં પણ તે સત્ય ન કહી શકી; તેથી ભાસ્કર ગુસ્સે થઈને તેને શાપ આપવા તૈયાર થયો.

તતઃ સા કથયામાસ યથાવૃત્તં વિવસ્વતઃ । વિદિતાર્થશ્ચ ભગવાન્ જગામ ત્વષ્ટુરાલયમ્ ॥ ૭૭.

પછી તેણે વિવસ્વતને આખી વાત કહી દીધી; અને ભગવાને બધું જાણ્યા પછી ત્વષ્ટૃના ઘેર ગયા.

તતઃ સ પૂજયામાસ તદા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ । ભાસ્વન્તં પરયા ભક્ત્યા નિજગેહમુપાગતમ્ ॥ ૭૭.

ત્યાં, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય એવા ભાસ્કરને, ત્વષ્ટૃએ પરમ ભક્તિથી પોતાના ઘરમાં આવકાર્યો.

સંજ્ઞાં પૃષ્ટસ્તદા તસ્મૈ કથયામાસ વિશ્વકૃત્ । આગતૈવેહ મે વેશ્મ ભવતઃ પ્રેષિતેતિ વૈ ॥ ૭૭.

સંજ્ઞા વિશે પૂછતાં, વિશ્વકર્માએ કહ્યું: 'તમે મોકલ્યા પછી સંજ્ઞા અહીં મારા ઘરમાં આવી છે.'

દિવાકરઃ સમાધિસ્થો વડવારૂપધારિણીમ્ । તપશ્ચરન્તીં દદૃશે ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ ॥ ૭૭.

દિવાકરે ધ્યાનમાં લીન રહીને, ઉત્તર કુરુ દેશમાં, ઘોડાની રૂપમાં તપ કરતી સંજ્ઞાને જોયી.

સૌમ્યમૂર્તિઃ શુભાકારો મમ ભર્તા ભવેદિતિ । અભિસન્ધિઞ્ચ તપસો બુબુધેઽસ્યા દિવાકરઃ ॥ ૭૭.

દિવાકરે સમજ્યું કે સંજ્ઞા તપસ્યા એ ઇચ્છાથી કરી રહી છે કે, 'મારો પતિ સૌમ્ય સ્વરૂપ અને શુભ દેખાવ ધરાવે.'

શાતનં તેજસો મેઽદ્ય ક્રિયતામિતિ ભાસ્કરઃ । તઞ્ચાહ વિશ્વકર્માણં સંજ્ઞાયાઃ પિતરં દ્વિજ ॥ ૭૭.

ભાસ્કરે, સંજ્ઞાના પિતા વિશ્વકર્માને કહ્યું: 'આજે મારા તેજમાં ઘટાડો કરો.'

સંવત્સરભ્રમેસ્તસ્ય વિશ્વકર્મા કરવેસ્તતઃ । તેજસઃ શાતનઞ્ચક્રે સ્તૂયમાનશ્ચ દૈવતૈઃ ॥ ૭૭.

પછી, દેવતાઓ દ્વારા વખાણાતા વિશ્વકર્માએ એક વર્ષના પ્રયત્ન પછી, સૂર્યના તેજને ઓછું કર્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ સાવર્ણિઃ સૂર્યતનયો યો મનુઃ કથ્યતેઽષ્ટમઃ । નિશામય તદુત્પત્તિં વિસ્તરાદ્ ગદતો મમ॥૮૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: હવે તમે મારી પાસેથી સાવર્ણિ, સૂર્યપુત્ર અને આઠમા મનુની ઉત્પત્તિ વિગતે સાંભળો.

મહામાયાનુભાવેન યથા મન્વન્તરાધિપઃ । સ બભૂવ મહાભાગઃ સાવર્ણિસ્તનયો રવેઃ॥૮૧.

મહામાયાની શક્તિથી, રવિપુત્ર સાવર્ણિ મહાભાગ્યશાળી બની મન્વંતરનો અધિપતિ થયો.

સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વં ચૈત્રવંશસમુદ્ભવઃ । સુરથો નામ રાજાભૂત્ સમસ્તે ક્ષિતિમણ્ડલે॥૮૧.

પહેલા સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, ચૈત્ર વંશમાં જન્મેલો સુરથ નામનો રાજા આખી પૃથ્વી પર રાજ કરતો હતો.

તસ્ય પાલયતઃ સમ્યક્ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્ । બભૂવુઃ શત્રવો ભૂપાઃ કોલાવિધ્વંસિનસ્તથા॥૮૧.

જ્યારે એ રાજાએ પોતાની પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન સાચવી હતી, ત્યારે કેટલાક દુશ્મન રાજાઓ ઊભા થયા, જેમણે તેની વંશ અને શક્તિનો નાશ કર્યો.

તસ્ય તૈરભવદ્ યુદ્ધમતિપ્રબલદણ્ડિનઃ । ન્યૂનૈરપિ સ તૈર્યુદ્ધે કોલાવિધ્વંસિભિર્જિતઃ॥૮૧.

તે શક્તિશાળી રાજાએ અને વંશના વિનાશક એવા રાજાઓએ વચ્ચે યુદ્ધ થયું. એ દુશ્મનો સંખ્યામાં ઓછા હોવા છતાં, એ યુદ્ધમાં એ રાજા હારી ગયો.

તતઃ સ્વપુરમાયાતો નિજદેશાધિપોઽભવત્ । આક્રાન્તઃ સ મહાભાગસ્તૈસ્તદા પ્રબલારિભિઃ॥૮૧.

પછી એ પોતાનાં શહેરમાં પાછો આવ્યો અને પોતાના દેશમાં રાજા બન્યો; પણ એ સમયે એ શક્તિશાળી દુશ્મનો દ્વારા ઘેરાઈ ગયો.

અમાત્યૈર્બલિભિર્દુષ્ટૈર્દુર્બલસ્ય દુરાત્મભિઃ । કોષો બલઞ્ચાપહૃતં તત્રાપિ સ્વપુરે તતઃ॥૮૧.

પોતાના શહેરમાં, એના જ મંત્રીઓ અને દુરાશયી લોકો, જેઓ બળવાન પણ દુષ્ટ હતા, એના નબળાઈનો લાભ લઈ એનો ખજાનો અને સૈન્ય કબજે કરી લીધું.

તતો મૃગયાવ્યાજેન હૃતસ્વામ્યઃ સ ભુપતિઃ । એકાકી હયમારુહ્ય જગામ ગહનં વનમ્॥૮૧.

પછી શિકારના બહાને, એ રાજાએ પોતાનું રાજપદ ગુમાવ્યા પછી, એકલો ઘોડા પર ચડીને ઘન જંગલમાં ગયો.

સ તત્રાશ્રમમદ્રાક્ષીદ્ દ્વિજવર્યસ્ય મેધસઃ । પ્રશાન્તશ્વાપદાકીર્ણં મુનિશ્ષ્યોપશોભિતમ્॥૮૧.

ત્યાં તેણે મહાન ઋષિ મેધસનું આશ્રમ જોયું, જ્યાં શાંતિ હતી, જંગલી પ્રાણીઓ નહોતાં અને ઋષિ તથા તેમના શિષ્યોની હાજરીથી તે સ્થાન સુંદર લાગતું હતું.

તસ્થૌ કઞ્ચિત્ સ કાલઞ્ચ મુનિના તેન સત્કૃતઃ । ઇતશ્ચૈતશ્ચ વિચરંસ્તસ્મિન્ મુનિવરાશ્રમે॥૮૧.

એ રાજા ત્યાં થોડો સમય રહ્યો, ઋષિ દ્વારા સન્માનિત થયો અને એ મહાન ઋષિના આશ્રમમાં અહીં-ત્યાં ફરતો રહ્યો.

સોઽચિન્તયત્ તદા તત્ર મમત્વાકૃષ્ટચેતનઃ । મત્પૂર્વૈઃ પાલિતં પૂર્વં મયા હીનં પુરં હિ તત્ । મદ્ભૃત્યૈસ્તૈરસદ્વૃત્તૈર્ધર્મતઃ પાલ્યતે ન વા॥૮૧.

ત્યાં, મમત્વથી ભરેલા મનથી એ વિચારવા લાગ્યો: 'મારા પૂર્વજો અને મેં જે શહેરને રક્ષ્યું હતું, તે હવે ગુમાયું છે; મારા સેવકો, જે દુર્વર્તન ધરાવે છે, એ શહેરને ધર્મપૂર્વક સાચવે છે કે નહીં, ખબર નથી.'

ન જાને સ પ્રધાનો મે શૂરહસ્તી સદામદઃ । મમ વૈરિવશં યાતઃ કાન્ ભોગાનુપલપ્સ્યતે॥૮૧.

'મારો મુખ્ય, જે હંમેશા બહાદુર અને ગજદળનો અહંકાર રાખતો હતો, હવે દુશ્મનોના વશમાં છે, તે કોઈ સુખ ભોગવે છે કે નહીં, એ જાણતો નથી.'

યે મમાનુગતા નિત્યં પ્રસાદધનભોજનૈઃ । અનુવૃત્તિં ધ્રુવં તેઽદ્ય કુર્વન્ત્યન્યમહીભૃતામ્॥૮૧.

'જે લોકો હંમેશા મારા અનુગામી રહ્યા, મારી કૃપા, ધન અને ભોજન મેળવનાર હતા, એ હવે ચોક્કસપણે બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે.'

અસમ્યગ્વ્યયશીલૈસ્તૈઃ કુર્વદ્ભિઃ સતતં વ્યયમ્ । સંચિતઃ સોઽતિદુઃ ખેન ક્ષયં કોશો ગમિષ્યતિ॥૮૧.

'એ લોકો સતત ખોટા ખર્ચ અને ફિજૂલખર્ચ કરતા હોવાથી, ભારે મહેનતે એકઠો કરેલો ખજાનો ટૂંક સમયમાં ખાલી થઈ જશે.'

એતચ્ચાન્યચ્ચ સતતં ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ । તત્ર વિપ્રાશ્રમાભ્યાસે વૈશ્યમેકં દદર્શ સઃ॥૮૧.

'આવી અનેક વાતો રાજા સતત વિચારે છે; એ સમયે ઋષિના આશ્રમની નજીક તેણે એક વૈશ્યને જોયો.'