માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

બાન્ધવેષુ ચિરં વાસો નારીણાં ન યશસ્કરઃ । મનોરથો બાન્ધવાનાં નાર્યા ભર્તૃગૃહે સ્થિતિઃ ॥ ૭૭.

'સ્ત્રીઓએ સંબંધીઓના ઘરે લાંબો સમય રહેવું યશ આપતું નથી; સંબંધીઓની ઈચ્છા હોય છે કે સ્ત્રી પતિના ઘરે રહે.'

સા ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સઙ્ગતા । પિતૃગેહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે ॥ ૭૭.

'પુત્રી, તું ત્રણેય લોકના સ્વામી એવા પતિ સૂર્ય સાથે જોડાયેલી છે, તો પિતાના ઘરે લાંબા સમય રહેવું યોગ્ય નથી.'

સા ત્વં ભર્તૃગૃહં ગચ્છ તુષ્ટોઽહં પૂજિતાસિ મે । પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુભે મમ ॥ ૭૭.

'હવે તું પતિના ઘરે જા; હું ખુશ છું, તું મને સન્માન આપ્યું છે. પણ, શુભે, મને ફરી મળવા આવજે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા તથેત્યુક્ત્વા ચ સા મુને । સંપૂજયિત્વા પિતરં જગામાથોત્તરાન્ કુરૂન્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયે કહે છે: પિતાએ આવું કહ્યું ત્યારે, તેણે 'જેમ તમે કહો તેમ' કહી, પિતાનું પૂજન કરીને ઉત્તર કુરુ દેશે ગઈ.

સૂર્યતાપમનિચ્છન્તી તેજસસ્તસ્ય બિભ્યતી । તપશ્ચચાર તત્રાપિ વડવારૂપધારિણી ॥ ૭૭.

સૂર્યની તાપથી બચવા અને તેના તેજથી ડરીને, તેણે ત્યાં ઘોડાની માદીનું રૂપ ધારણ કરીને તપ કર્યું.

સંજ્ઞેયમિતિ મન્વાનો દ્વિતીયાયામહસ્પતિઃ । જનયામાસ તનયૌ કન્યાઞ્ચૈકાં મનોરમામ્ ॥ ૭૭.

સૂર્યદેવએ તેને સંજ્ઞા માનીને, બીજી પત્ની તરીકે, બે પુત્રો અને એક સુંદર પુત્રી ઉત્પન્ન કર્યા.

છાયાસંજ્ઞા ત્વપત્યેષુ યથા સ્વેષ્વતિવત્સલા । તથા ન સંજ્ઞાકન્યાયાં પુત્રયોશ્ચાન્વવર્તત ॥ ૭૭.

છાયા પોતાના સંતાનો પર તો ખૂબ સ્નેહવતી હતી, પણ સંજ્ઞાની પુત્રી અને બંને પુત્રો પર એવાં લાગણી ન રાખતી.

લાલનાદ્યુપભોગેષુ વિશેષમનુવાસરમ્ । મનુસ્તત્ક્ષાન્તવાનસ્ય યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે ॥ ૭૭.

રોજિંદા લાડપ્યારમાં અને સુખમાં એ ભેદ કરતી; મનુ સહનશીલ હોવાથી સહન કરી લેતો, પણ યમને એ સહન ન થયું.

તાડનાય ચ વૈ કોપાત્પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ । તસ્યાઃ પુનઃ ક્ષાન્તિમતા ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ॥ ૭૭.

કોપમાં આવીને યમએ તેને મારવા પગ ઉઠાવ્યો, પણ તે ક્ષમાશીલ હોવાથી એ પગ તેના શરીરે પડવા દીધો નહીં.

તતઃ શશાપ તં કોપાચ્છાયાસંજ્ઞા યમં દ્વિજ । કિઞ્ચિત્પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠી વિચલત્પાણિપલ્લવા ॥ ૭૭.

પછી, છાયા ગુસ્સાથી, હોઠ થોડા ધ્રૂજતા અને હાથ કાંપતા, યમને શાપ આપ્યો, હે દ્વિજ.

પિતુઃ પત્નીમમર્યાદં યન્માં તર્જયસે પદા । ભુવિ તસ્માદયં પદાસ્તવાદ્યૈવ પતિષ્યતિ ॥ ૭૭.

તમે તમારા પિતાની પત્નીને પગથી ધમકી આપીને જે અશોભન વર્તન કર્યું છે, એના કારણે આજે તમારો પગ જમીન પર પડી જશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય યમઃ શાપં માત્રા દત્તં ભયાતુરઃ । અભ્યેત્ય પિતરં પ્રાહ પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: માતાએ આપેલો શાપ સાંભળી યમ ડરી ગયો અને પિતાજી પાસે ગયો, અને નમ્રતાથી વંદન કરીને કહ્યું.

યમ ઉવાચ તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યં ન દૃષ્ટમિતિ કેનચિત્ । માતા વાત્સલ્યમુત્સૃજ્ય શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ ॥ ૭૭.

યમએ કહ્યું: પિતાજી, આ તો બહુ આશ્ચર્યની વાત છે—કોઈએ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી કે માતા પ્રેમ છોડી પોતાના પુત્રને શાપ આપે.

યથા મનુર્મમાચષ્ટે નેયં મતા તથા મમ । વિગુણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા વિગુણા ભવેત્ ॥ ૭૭.

મનુએ પણ કહ્યું છે અને મારું પણ એ જ માનવું છે કે—even જો પુત્રોમાં દોષ હોય, તો પણ માતા કદી દોષી નથી بنتી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ યમસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્તિમિરાપહઃ । છાયાસંજ્ઞાં સમાહૂય પપ્રચ્છ ક્વ ગતેતિ સા ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: યમના આ વચન સાંભળી, અંધકાર હટાવનાર ભગવાને છાયા પાસે પૂછ્યું કે, "તમે ક્યાં ગયા હતા?"

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો । પત્ની તવ ત્વયાપત્યાન્યેતાનિ જનિતાનિ મે ॥ ૭૭.

તેણે કહ્યું: હું સંજ્ઞા છું, ત્વષ્ટૃની પુત્રી અને વિવસ્વતની પત્ની; તમારા આ બધા સંતાનો મારા જ ગર્ભથી જન્મ્યા છે.

ઇત્થં વિવસ્વતઃ સા તુ બહુશઃ પૃચ્છતો યદા । નાચચક્ષે તતઃ ક્રુદ્ધો ભાસ્વાંસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વતે વારંવાર પૂછતાં પણ તે સત્ય ન કહી શકી; તેથી ભાસ્કર ગુસ્સે થઈને તેને શાપ આપવા તૈયાર થયો.

તતઃ સા કથયામાસ યથાવૃત્તં વિવસ્વતઃ । વિદિતાર્થશ્ચ ભગવાન્ જગામ ત્વષ્ટુરાલયમ્ ॥ ૭૭.

પછી તેણે વિવસ્વતને આખી વાત કહી દીધી; અને ભગવાને બધું જાણ્યા પછી ત્વષ્ટૃના ઘેર ગયા.

તતઃ સ પૂજયામાસ તદા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ । ભાસ્વન્તં પરયા ભક્ત્યા નિજગેહમુપાગતમ્ ॥ ૭૭.

ત્યાં, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય એવા ભાસ્કરને, ત્વષ્ટૃએ પરમ ભક્તિથી પોતાના ઘરમાં આવકાર્યો.

સંજ્ઞાં પૃષ્ટસ્તદા તસ્મૈ કથયામાસ વિશ્વકૃત્ । આગતૈવેહ મે વેશ્મ ભવતઃ પ્રેષિતેતિ વૈ ॥ ૭૭.

સંજ્ઞા વિશે પૂછતાં, વિશ્વકર્માએ કહ્યું: 'તમે મોકલ્યા પછી સંજ્ઞા અહીં મારા ઘરમાં આવી છે.'

દિવાકરઃ સમાધિસ્થો વડવારૂપધારિણીમ્ । તપશ્ચરન્તીં દદૃશે ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ ॥ ૭૭.

દિવાકરે ધ્યાનમાં લીન રહીને, ઉત્તર કુરુ દેશમાં, ઘોડાની રૂપમાં તપ કરતી સંજ્ઞાને જોયી.

સૌમ્યમૂર્તિઃ શુભાકારો મમ ભર્તા ભવેદિતિ । અભિસન્ધિઞ્ચ તપસો બુબુધેઽસ્યા દિવાકરઃ ॥ ૭૭.

દિવાકરે સમજ્યું કે સંજ્ઞા તપસ્યા એ ઇચ્છાથી કરી રહી છે કે, 'મારો પતિ સૌમ્ય સ્વરૂપ અને શુભ દેખાવ ધરાવે.'

શાતનં તેજસો મેઽદ્ય ક્રિયતામિતિ ભાસ્કરઃ । તઞ્ચાહ વિશ્વકર્માણં સંજ્ઞાયાઃ પિતરં દ્વિજ ॥ ૭૭.

ભાસ્કરે, સંજ્ઞાના પિતા વિશ્વકર્માને કહ્યું: 'આજે મારા તેજમાં ઘટાડો કરો.'

સંવત્સરભ્રમેસ્તસ્ય વિશ્વકર્મા કરવેસ્તતઃ । તેજસઃ શાતનઞ્ચક્રે સ્તૂયમાનશ્ચ દૈવતૈઃ ॥ ૭૭.

પછી, દેવતાઓ દ્વારા વખાણાતા વિશ્વકર્માએ એક વર્ષના પ્રયત્ન પછી, સૂર્યના તેજને ઓછું કર્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ સાવર્ણિઃ સૂર્યતનયો યો મનુઃ કથ્યતેઽષ્ટમઃ । નિશામય તદુત્પત્તિં વિસ્તરાદ્ ગદતો મમ॥૮૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: હવે તમે મારી પાસેથી સાવર્ણિ, સૂર્યપુત્ર અને આઠમા મનુની ઉત્પત્તિ વિગતે સાંભળો.

મહામાયાનુભાવેન યથા મન્વન્તરાધિપઃ । સ બભૂવ મહાભાગઃ સાવર્ણિસ્તનયો રવેઃ॥૮૧.

મહામાયાની શક્તિથી, રવિપુત્ર સાવર્ણિ મહાભાગ્યશાળી બની મન્વંતરનો અધિપતિ થયો.

સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વં ચૈત્રવંશસમુદ્ભવઃ । સુરથો નામ રાજાભૂત્ સમસ્તે ક્ષિતિમણ્ડલે॥૮૧.

પહેલા સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, ચૈત્ર વંશમાં જન્મેલો સુરથ નામનો રાજા આખી પૃથ્વી પર રાજ કરતો હતો.

તસ્ય પાલયતઃ સમ્યક્ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્ । બભૂવુઃ શત્રવો ભૂપાઃ કોલાવિધ્વંસિનસ્તથા॥૮૧.

જ્યારે એ રાજાએ પોતાની પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન સાચવી હતી, ત્યારે કેટલાક દુશ્મન રાજાઓ ઊભા થયા, જેમણે તેની વંશ અને શક્તિનો નાશ કર્યો.

તસ્ય તૈરભવદ્ યુદ્ધમતિપ્રબલદણ્ડિનઃ । ન્યૂનૈરપિ સ તૈર્યુદ્ધે કોલાવિધ્વંસિભિર્જિતઃ॥૮૧.

તે શક્તિશાળી રાજાએ અને વંશના વિનાશક એવા રાજાઓએ વચ્ચે યુદ્ધ થયું. એ દુશ્મનો સંખ્યામાં ઓછા હોવા છતાં, એ યુદ્ધમાં એ રાજા હારી ગયો.