માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

કિઙ્કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ । ભવેન્મમ કથં ભર્તા કોપમર્કશ્ચ નૈષ્યતિ ॥ ૭૭.

હવે હું શું કરું? ક્યાં જઉં? મને શાંતિ ક્યાં મળશે? અને કેવી રીતે મારા પતિ રવિનો ગુસ્સો ટાળી શકું?

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા । બહુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમેવ સા ॥ ૭૭.

એવી અનેક રીતે વિચાર કરીને, પ્રજાપતિની પુત્રી એ મહાભાગ્યવતી સ્ત્રીએ પોતાના પિતાનું આશ્રય લેવું શ્રેષ્ઠ માન્યું.

તતઃ પિતૃગૃહે ગન્તું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની । છાયામયીમાત્મતનું નિર્મમે દયિતાં રવેઃ ॥ ૭૭.

પછી, પિતાના ઘરે જવાનું નક્કી કરીને, તે યશસ્વિ સ્ત્રીએ પોતેમાંથી એક છાયારૂપી સ્વરૂપ રચ્યું, જે સૂર્યને પ્રિય હતું.

તાઞ્ચોવાચ ત્વયા વેશ્મન્યત્ર ભાનોર્યથા મયા । તથા સમ્યગપત્યેષુ વર્તિતવ્યં યથા રવૌ ॥ ૭૭.

તેણીએ તેને કહ્યું: 'જેમ હું ભાનુના ઘરે રહી છું, તેમ જ તું પણ તેના બાળકો અને સૂર્ય સાથે યોગ્ય રીતે વર્તન કરજે.'

પૃષ્ટયાપિ ન વાચ્યન્તે તથૈતદ્ગમનં મમ । સૈવાસ્મિ નામ સંજ્ઞેતિ વાચ્યમેતત્સદા વચઃ ॥ ૭૭.

‘જો કોઈ પૂછે તો પણ, મારા આવાં જવાને વિશે કશું કહેવું નહીં; હંમેશા એટલું જ કહેવું કે, હું સંજ્ઞા નામની છું.’

છાયસંજ્ઞોવાચ આકેશગ્રહણાદ્દેવિ ! આશાપાચ્ચ વચસ્તવ । કરિષ્યે કથયિષ્યામિ વૃત્તન્તુ શાપકર્ષણાત્ ॥ ૭૭.

છાયા નામની એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'દેવી, તમારા આદેશ અને વચન પ્રમાણે, અને જો શાપથી મજબૂર થાઉં તો, હું સાચું કહીશ.'

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ । દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકલ્મષમ્ ॥ ૭૭.

આ રીતે કહેતાં, એ દેવી પિતાના ઘરે ગઈ અને ત્યાં તપથી પવિત્ર થયેલા ત્વષ્ટાને જોયા.

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વકર્મણા । તસ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કઞ્ચિત્કાલમનિન્દિતા ॥ ૭૭.

વિશ્વકર્માએ પણ તેને ખૂબ આદરપૂર્વક સન્માન આપ્યું. એ નિર્દોષ સ્ત્રી થોડો સમય પિતાના ઘરે રહી.

તતસ્તાં પ્રાહ ચાર્વઙ્ગી પિતા નાતિચિરોષિતામ્ । સ્તુત્વા ચ તનયાં પ્રેમબહુમાનપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

પછી, પિતા એ સુંદર અંગવાળી પુત્રીને, જે વધારે સમય રહી ન હતી, પ્રેમ અને આદરથી વખાણીને કહ્યું.

ત્વાન્તુ મે પશ્યતો વત્સે દિનાનિ સુબહૂન્યપિ । મુહૂર્તાર્ધસમાનિ સ્યુઃ કિન્તુ ધર્મો વિલુપ્યતે ॥ ૭૭.

'વત્સે, તું મારા સામે ઘણા દિવસો રહી, તો પણ એ દિવસો મને અડધો ક્ષણ જેટલા લાગે છે; પણ ધર્મમાં ઘટાડો થાય છે.'

બાન્ધવેષુ ચિરં વાસો નારીણાં ન યશસ્કરઃ । મનોરથો બાન્ધવાનાં નાર્યા ભર્તૃગૃહે સ્થિતિઃ ॥ ૭૭.

'સ્ત્રીઓએ સંબંધીઓના ઘરે લાંબો સમય રહેવું યશ આપતું નથી; સંબંધીઓની ઈચ્છા હોય છે કે સ્ત્રી પતિના ઘરે રહે.'

સા ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સઙ્ગતા । પિતૃગેહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે ॥ ૭૭.

'પુત્રી, તું ત્રણેય લોકના સ્વામી એવા પતિ સૂર્ય સાથે જોડાયેલી છે, તો પિતાના ઘરે લાંબા સમય રહેવું યોગ્ય નથી.'

સા ત્વં ભર્તૃગૃહં ગચ્છ તુષ્ટોઽહં પૂજિતાસિ મે । પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુભે મમ ॥ ૭૭.

'હવે તું પતિના ઘરે જા; હું ખુશ છું, તું મને સન્માન આપ્યું છે. પણ, શુભે, મને ફરી મળવા આવજે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા તથેત્યુક્ત્વા ચ સા મુને । સંપૂજયિત્વા પિતરં જગામાથોત્તરાન્ કુરૂન્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયે કહે છે: પિતાએ આવું કહ્યું ત્યારે, તેણે 'જેમ તમે કહો તેમ' કહી, પિતાનું પૂજન કરીને ઉત્તર કુરુ દેશે ગઈ.

સૂર્યતાપમનિચ્છન્તી તેજસસ્તસ્ય બિભ્યતી । તપશ્ચચાર તત્રાપિ વડવારૂપધારિણી ॥ ૭૭.

સૂર્યની તાપથી બચવા અને તેના તેજથી ડરીને, તેણે ત્યાં ઘોડાની માદીનું રૂપ ધારણ કરીને તપ કર્યું.

સંજ્ઞેયમિતિ મન્વાનો દ્વિતીયાયામહસ્પતિઃ । જનયામાસ તનયૌ કન્યાઞ્ચૈકાં મનોરમામ્ ॥ ૭૭.

સૂર્યદેવએ તેને સંજ્ઞા માનીને, બીજી પત્ની તરીકે, બે પુત્રો અને એક સુંદર પુત્રી ઉત્પન્ન કર્યા.

છાયાસંજ્ઞા ત્વપત્યેષુ યથા સ્વેષ્વતિવત્સલા । તથા ન સંજ્ઞાકન્યાયાં પુત્રયોશ્ચાન્વવર્તત ॥ ૭૭.

છાયા પોતાના સંતાનો પર તો ખૂબ સ્નેહવતી હતી, પણ સંજ્ઞાની પુત્રી અને બંને પુત્રો પર એવાં લાગણી ન રાખતી.

લાલનાદ્યુપભોગેષુ વિશેષમનુવાસરમ્ । મનુસ્તત્ક્ષાન્તવાનસ્ય યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે ॥ ૭૭.

રોજિંદા લાડપ્યારમાં અને સુખમાં એ ભેદ કરતી; મનુ સહનશીલ હોવાથી સહન કરી લેતો, પણ યમને એ સહન ન થયું.

તાડનાય ચ વૈ કોપાત્પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ । તસ્યાઃ પુનઃ ક્ષાન્તિમતા ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ॥ ૭૭.

કોપમાં આવીને યમએ તેને મારવા પગ ઉઠાવ્યો, પણ તે ક્ષમાશીલ હોવાથી એ પગ તેના શરીરે પડવા દીધો નહીં.

તતઃ શશાપ તં કોપાચ્છાયાસંજ્ઞા યમં દ્વિજ । કિઞ્ચિત્પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠી વિચલત્પાણિપલ્લવા ॥ ૭૭.

પછી, છાયા ગુસ્સાથી, હોઠ થોડા ધ્રૂજતા અને હાથ કાંપતા, યમને શાપ આપ્યો, હે દ્વિજ.

પિતુઃ પત્નીમમર્યાદં યન્માં તર્જયસે પદા । ભુવિ તસ્માદયં પદાસ્તવાદ્યૈવ પતિષ્યતિ ॥ ૭૭.

તમે તમારા પિતાની પત્નીને પગથી ધમકી આપીને જે અશોભન વર્તન કર્યું છે, એના કારણે આજે તમારો પગ જમીન પર પડી જશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય યમઃ શાપં માત્રા દત્તં ભયાતુરઃ । અભ્યેત્ય પિતરં પ્રાહ પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: માતાએ આપેલો શાપ સાંભળી યમ ડરી ગયો અને પિતાજી પાસે ગયો, અને નમ્રતાથી વંદન કરીને કહ્યું.

યમ ઉવાચ તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યં ન દૃષ્ટમિતિ કેનચિત્ । માતા વાત્સલ્યમુત્સૃજ્ય શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ ॥ ૭૭.

યમએ કહ્યું: પિતાજી, આ તો બહુ આશ્ચર્યની વાત છે—કોઈએ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી કે માતા પ્રેમ છોડી પોતાના પુત્રને શાપ આપે.

યથા મનુર્મમાચષ્ટે નેયં મતા તથા મમ । વિગુણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા વિગુણા ભવેત્ ॥ ૭૭.

મનુએ પણ કહ્યું છે અને મારું પણ એ જ માનવું છે કે—even જો પુત્રોમાં દોષ હોય, તો પણ માતા કદી દોષી નથી بنتી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ યમસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્તિમિરાપહઃ । છાયાસંજ્ઞાં સમાહૂય પપ્રચ્છ ક્વ ગતેતિ સા ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: યમના આ વચન સાંભળી, અંધકાર હટાવનાર ભગવાને છાયા પાસે પૂછ્યું કે, "તમે ક્યાં ગયા હતા?"

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો । પત્ની તવ ત્વયાપત્યાન્યેતાનિ જનિતાનિ મે ॥ ૭૭.

તેણે કહ્યું: હું સંજ્ઞા છું, ત્વષ્ટૃની પુત્રી અને વિવસ્વતની પત્ની; તમારા આ બધા સંતાનો મારા જ ગર્ભથી જન્મ્યા છે.

ઇત્થં વિવસ્વતઃ સા તુ બહુશઃ પૃચ્છતો યદા । નાચચક્ષે તતઃ ક્રુદ્ધો ભાસ્વાંસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વતે વારંવાર પૂછતાં પણ તે સત્ય ન કહી શકી; તેથી ભાસ્કર ગુસ્સે થઈને તેને શાપ આપવા તૈયાર થયો.

તતઃ સા કથયામાસ યથાવૃત્તં વિવસ્વતઃ । વિદિતાર્થશ્ચ ભગવાન્ જગામ ત્વષ્ટુરાલયમ્ ॥ ૭૭.

પછી તેણે વિવસ્વતને આખી વાત કહી દીધી; અને ભગવાને બધું જાણ્યા પછી ત્વષ્ટૃના ઘેર ગયા.

તતઃ સ પૂજયામાસ તદા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ । ભાસ્વન્તં પરયા ભક્ત્યા નિજગેહમુપાગતમ્ ॥ ૭૭.

ત્યાં, ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય એવા ભાસ્કરને, ત્વષ્ટૃએ પરમ ભક્તિથી પોતાના ઘરમાં આવકાર્યો.