માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ઇષ્ટૈર્દારૈસ્તથા પુત્રૈર્બન્ધુભિર્વા કદાચન । વિયોગો નાસ્ય ભવિતા શૃણ્વતઃ પઠતોઽપિ વા ॥ ૭૨.

જે આ કથા સાંભળે કે વાંચે છે, એને ક્યારેય પોતાની પ્રિય પત્ની, પુત્રો કે સગાંથી વિયોગ થતો નથી.

તસ્ય મન્વન્તરં બ્રહ્મન્ ! વદતો મે નિશામય । શ્રૂયતાં તત્ર યશ્ચેન્દ્રો યે ચ દેવાસ્તથર્ષયઃ ॥ ૭૨.

હે બ્રાહ્મણ, હવે હું એના મન્વંતર વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ; એ સમયે કોણ ઇન્દ્ર હતો, કોણ દેવ અને કોણ ઋષિ હતા, એ પણ સાંભળ.

માર્તણ્ડ રસ્યવેર્ભાર્યા તનયા વિશ્વકર્મણઃ । સંજ્ઞા નામ મહાભાગ તસ્યાં ભાનુરજીજનત્ ॥ ૭૭.

માર્તંડ, જે રસીના પુત્ર અને વિશ્વકર્માની પુત્રીના પતિ હતા, તેમની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા હતું; એ સંજ્ઞામાંથી ભાનુનો જન્મ થયો.

મનું પ્રખ્યાતયશસમનેકજ્ઞાનપારગમ્ । વિવસ્વતઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદ્વૈવસ્વતસ્તુ સઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વાનના પુત્ર મનુ, જે અનેક પ્રકારના જ્ઞાનમાં પારંગત અને પ્રસિદ્ધ હતા, તેથી તેમને વૈવસ્વત મનુ કહેવામાં આવે છે.

સંજ્ઞા ચ રવિણા દૃષ્ટા નિમીલયતિ લોચને । યતસ્તતઃ સરોષોર્ઽકઃ સંજ્ઞાં નિષ્ઠુરમબ્રવીત્ ॥ ૭૭.

જ્યારે સંજ્ઞાએ રવિને જોઈને આંખો મીંચી લીધી, ત્યારે રવિએ ગુસ્સાથી એને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું.

મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્કુરુષે નેત્રસંયમમ્ । તસ્માજ્જનિષ્યસે મૂઢે પ્રજાસંયમનં યમમ્ ॥ ૭૭.

તમે જ્યારે પણ મને જુઓ છો ત્યારે આંખો બંધ કરો છો, એટલે હવે તું યમને જન્મ આપશે, જે પ્રજાનું સંયમન કરનાર છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સા ચપલાં દૃષ્ટિં દેવી ચક્રે ભયાકુલા । વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી એ દેવી ડરીને ચંચળ નજરે જોઈ, અને એની આંખો હલનચલન કરતી જોઈ રવિએ ફરી કહ્યું.

યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયાધુના । તસ્માદ્વિલોલાં તનયાં નદીં ત્વં પ્રસવિષ્યસિ ॥ ૭૭.

હવે જ્યારે તું મને જોઈને ચંચળ નજરે જુએ છે, એટલે તું ચંચળ નામની નદીરૂપે પુત્રીને જન્મ આપશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તસ્યાન્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ । યમશ્ચ યમુના ચેયં પ્રખ્યાતા સુમહાનદી ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી પતિના શ્રાપથી સંજ્ઞાને યમ અને આ પ્રસિદ્ધ મહાનદી યમુનાનો જન્મ થયો.

સાપિ સંજ્ઞા રવેસ્તેજઃ સેહે દુઃ ખેન ભામિની । અસહન્તી ચ સા તેજશ્ચિન્તયામાસ વૈ તદા ॥ ૭૭.

એ તેજસ્વી સંજ્ઞાએ રવિનું તેજ બહુ મુશ્કેલીથી સહન કર્યું; અને જ્યારે એ સહન ન થઈ, ત્યારે વિચારવા લાગી.

કિઙ્કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ । ભવેન્મમ કથં ભર્તા કોપમર્કશ્ચ નૈષ્યતિ ॥ ૭૭.

હવે હું શું કરું? ક્યાં જઉં? મને શાંતિ ક્યાં મળશે? અને કેવી રીતે મારા પતિ રવિનો ગુસ્સો ટાળી શકું?

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા । બહુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમેવ સા ॥ ૭૭.

એવી અનેક રીતે વિચાર કરીને, પ્રજાપતિની પુત્રી એ મહાભાગ્યવતી સ્ત્રીએ પોતાના પિતાનું આશ્રય લેવું શ્રેષ્ઠ માન્યું.

તતઃ પિતૃગૃહે ગન્તું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની । છાયામયીમાત્મતનું નિર્મમે દયિતાં રવેઃ ॥ ૭૭.

પછી, પિતાના ઘરે જવાનું નક્કી કરીને, તે યશસ્વિ સ્ત્રીએ પોતેમાંથી એક છાયારૂપી સ્વરૂપ રચ્યું, જે સૂર્યને પ્રિય હતું.

તાઞ્ચોવાચ ત્વયા વેશ્મન્યત્ર ભાનોર્યથા મયા । તથા સમ્યગપત્યેષુ વર્તિતવ્યં યથા રવૌ ॥ ૭૭.

તેણીએ તેને કહ્યું: 'જેમ હું ભાનુના ઘરે રહી છું, તેમ જ તું પણ તેના બાળકો અને સૂર્ય સાથે યોગ્ય રીતે વર્તન કરજે.'

પૃષ્ટયાપિ ન વાચ્યન્તે તથૈતદ્ગમનં મમ । સૈવાસ્મિ નામ સંજ્ઞેતિ વાચ્યમેતત્સદા વચઃ ॥ ૭૭.

‘જો કોઈ પૂછે તો પણ, મારા આવાં જવાને વિશે કશું કહેવું નહીં; હંમેશા એટલું જ કહેવું કે, હું સંજ્ઞા નામની છું.’

છાયસંજ્ઞોવાચ આકેશગ્રહણાદ્દેવિ ! આશાપાચ્ચ વચસ્તવ । કરિષ્યે કથયિષ્યામિ વૃત્તન્તુ શાપકર્ષણાત્ ॥ ૭૭.

છાયા નામની એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'દેવી, તમારા આદેશ અને વચન પ્રમાણે, અને જો શાપથી મજબૂર થાઉં તો, હું સાચું કહીશ.'

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ । દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકલ્મષમ્ ॥ ૭૭.

આ રીતે કહેતાં, એ દેવી પિતાના ઘરે ગઈ અને ત્યાં તપથી પવિત્ર થયેલા ત્વષ્ટાને જોયા.

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વકર્મણા । તસ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કઞ્ચિત્કાલમનિન્દિતા ॥ ૭૭.

વિશ્વકર્માએ પણ તેને ખૂબ આદરપૂર્વક સન્માન આપ્યું. એ નિર્દોષ સ્ત્રી થોડો સમય પિતાના ઘરે રહી.

તતસ્તાં પ્રાહ ચાર્વઙ્ગી પિતા નાતિચિરોષિતામ્ । સ્તુત્વા ચ તનયાં પ્રેમબહુમાનપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

પછી, પિતા એ સુંદર અંગવાળી પુત્રીને, જે વધારે સમય રહી ન હતી, પ્રેમ અને આદરથી વખાણીને કહ્યું.

ત્વાન્તુ મે પશ્યતો વત્સે દિનાનિ સુબહૂન્યપિ । મુહૂર્તાર્ધસમાનિ સ્યુઃ કિન્તુ ધર્મો વિલુપ્યતે ॥ ૭૭.

'વત્સે, તું મારા સામે ઘણા દિવસો રહી, તો પણ એ દિવસો મને અડધો ક્ષણ જેટલા લાગે છે; પણ ધર્મમાં ઘટાડો થાય છે.'

બાન્ધવેષુ ચિરં વાસો નારીણાં ન યશસ્કરઃ । મનોરથો બાન્ધવાનાં નાર્યા ભર્તૃગૃહે સ્થિતિઃ ॥ ૭૭.

'સ્ત્રીઓએ સંબંધીઓના ઘરે લાંબો સમય રહેવું યશ આપતું નથી; સંબંધીઓની ઈચ્છા હોય છે કે સ્ત્રી પતિના ઘરે રહે.'

સા ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સઙ્ગતા । પિતૃગેહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે ॥ ૭૭.

'પુત્રી, તું ત્રણેય લોકના સ્વામી એવા પતિ સૂર્ય સાથે જોડાયેલી છે, તો પિતાના ઘરે લાંબા સમય રહેવું યોગ્ય નથી.'

સા ત્વં ભર્તૃગૃહં ગચ્છ તુષ્ટોઽહં પૂજિતાસિ મે । પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુભે મમ ॥ ૭૭.

'હવે તું પતિના ઘરે જા; હું ખુશ છું, તું મને સન્માન આપ્યું છે. પણ, શુભે, મને ફરી મળવા આવજે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા તથેત્યુક્ત્વા ચ સા મુને । સંપૂજયિત્વા પિતરં જગામાથોત્તરાન્ કુરૂન્ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયે કહે છે: પિતાએ આવું કહ્યું ત્યારે, તેણે 'જેમ તમે કહો તેમ' કહી, પિતાનું પૂજન કરીને ઉત્તર કુરુ દેશે ગઈ.

સૂર્યતાપમનિચ્છન્તી તેજસસ્તસ્ય બિભ્યતી । તપશ્ચચાર તત્રાપિ વડવારૂપધારિણી ॥ ૭૭.

સૂર્યની તાપથી બચવા અને તેના તેજથી ડરીને, તેણે ત્યાં ઘોડાની માદીનું રૂપ ધારણ કરીને તપ કર્યું.

સંજ્ઞેયમિતિ મન્વાનો દ્વિતીયાયામહસ્પતિઃ । જનયામાસ તનયૌ કન્યાઞ્ચૈકાં મનોરમામ્ ॥ ૭૭.

સૂર્યદેવએ તેને સંજ્ઞા માનીને, બીજી પત્ની તરીકે, બે પુત્રો અને એક સુંદર પુત્રી ઉત્પન્ન કર્યા.

છાયાસંજ્ઞા ત્વપત્યેષુ યથા સ્વેષ્વતિવત્સલા । તથા ન સંજ્ઞાકન્યાયાં પુત્રયોશ્ચાન્વવર્તત ॥ ૭૭.

છાયા પોતાના સંતાનો પર તો ખૂબ સ્નેહવતી હતી, પણ સંજ્ઞાની પુત્રી અને બંને પુત્રો પર એવાં લાગણી ન રાખતી.

લાલનાદ્યુપભોગેષુ વિશેષમનુવાસરમ્ । મનુસ્તત્ક્ષાન્તવાનસ્ય યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે ॥ ૭૭.

રોજિંદા લાડપ્યારમાં અને સુખમાં એ ભેદ કરતી; મનુ સહનશીલ હોવાથી સહન કરી લેતો, પણ યમને એ સહન ન થયું.

તાડનાય ચ વૈ કોપાત્પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ । તસ્યાઃ પુનઃ ક્ષાન્તિમતા ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ॥ ૭૭.

કોપમાં આવીને યમએ તેને મારવા પગ ઉઠાવ્યો, પણ તે ક્ષમાશીલ હોવાથી એ પગ તેના શરીરે પડવા દીધો નહીં.