માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તવ પુત્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યતિ નરાધિપ । તસ્માપ્રતિહતં ચક્રમસ્યાં ભુવિ ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

'તમારો પુત્ર મહાન પરાક્રમી થશે; તેની રાજસત્તાની ચક્રી આ ધરતી પર અપરાજિત રહેશે.'

સર્વાર્થશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો ધર્માનુષ્ઠાનતત્પરઃ । મન્વન્તરેશ્વરો ધીમાન્ ! ભવિષ્યતિ સ વૈ મનુઃ ॥ ૭૨.

'તે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્વ જાણનારો અને ધર્મના આચરણમાં તત્પર હશે; બુદ્ધિશાળી રાજા, તે મન્વંતરનો સ્વામી, મનુ બનશે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇતિ દત્વા વરં તસ્મૈ નાગરાજસુતા તતઃ । સખીં તાં સંપરિષ્વજ્ય પાતાલમગમન્મુને ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: આમ, નાગરાજની પુત્રીએ તેને વરદાન આપ્યું, પછી પોતાની સખીને ચાંપીને પાતાળમાં પરત ગઈ, હે મુનિ!

તત્ર તસ્ય તયા સાર્ધં રમતઃ પૃથિવીપતેઃ । જગામ કાલઃ સુમહાન્ પ્રજાઃ પાલયતસ્તથા ॥ ૭૨.

ત્યાં પૃથ્વીના રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવ્યો અને પ્રજાનું રક્ષણ કરતાં ઘણો સમય પસાર થયો.

તતઃ સ તસ્યાન્તનયો જજ્ઞે રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । પૌર્ણમાસ્યાં યથા કાન્તશ્ચન્દ્રઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ ॥ ૭૨.

પછી એ મહાન રાજાને એક પુત્ર થયો, જે પૂર્ણિમાની રાત્રે આકાશમાં દેખાતા સુંદર અને પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો હતો.

તસ્મિન્ જાતે મુદં પ્રાપુઃ પ્રજાઃ સર્વા મહાત્મનિ । દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ ॥ ૭૨.

એ મહાન પુત્રના જન્મે બધા લોકો આનંદિત થયા; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને ફૂલોની વર્ષા થઈ.

તસ્ય દૃષ્ટ્વા વપુઃ કાન્તં ભવિષ્યં શીલમેવ ચ । ઔત્તમશ્ચેતિ મુનયો નામ ચક્રુઃ સમાગતાઃ ॥ ૭૨.

જ્યારે ઋષિઓએ એના સુંદર રૂપ, ભવિષ્ય અને સ્વભાવ જોયા, ત્યારે એકઠા થયેલા ઋષિઓએ એને 'ઉત્તમ' નામ આપ્યું.

જાતોઽયમુત્તમે વંશે તત્ર કાલે તથોત્તમે । ઉત્તમાવયવસ્તેન ઔત્તમોઽયં ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

એ ઉત્તમ વંશમાં, ઉત્તમ સમયે અને ઉત્તમ અંગો ધરાવી જન્મેલો હોવાથી એનું નામ 'ઉત્તમ' રહેશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઉત્તમસ્ય સુતઃ સોઽથ નામ્ના ખ્યાતસ્તથૌત્તમઃ । મનુરાસીત્તત્પ્રભાવો ભાગુરે શ્રૂયતાં મમ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: ઉત્તમનો પુત્ર પણ 'ઉત્તમ' નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને એ મનુ બન્યો; હે ભાગુરી, એના મહિમા મારી પાસેથી સાંભળ.

ઉત્તમાખ્યાનમખિલં જન્મ ચૈવોત્તમસ્ય ચ । નિત્યં શૃણોતિ વિદ્વેષં સ કદાચિન્ન ગચ્છતિ ॥ ૭૨.

જે કોઈ પણ ઉત્તમની આખી કથા અને જન્મ વારંવાર સાંભળે છે, એ કદી કોઈ સાથે વૈર રાખતો નથી.

ઇષ્ટૈર્દારૈસ્તથા પુત્રૈર્બન્ધુભિર્વા કદાચન । વિયોગો નાસ્ય ભવિતા શૃણ્વતઃ પઠતોઽપિ વા ॥ ૭૨.

જે આ કથા સાંભળે કે વાંચે છે, એને ક્યારેય પોતાની પ્રિય પત્ની, પુત્રો કે સગાંથી વિયોગ થતો નથી.

તસ્ય મન્વન્તરં બ્રહ્મન્ ! વદતો મે નિશામય । શ્રૂયતાં તત્ર યશ્ચેન્દ્રો યે ચ દેવાસ્તથર્ષયઃ ॥ ૭૨.

હે બ્રાહ્મણ, હવે હું એના મન્વંતર વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ; એ સમયે કોણ ઇન્દ્ર હતો, કોણ દેવ અને કોણ ઋષિ હતા, એ પણ સાંભળ.

માર્તણ્ડ રસ્યવેર્ભાર્યા તનયા વિશ્વકર્મણઃ । સંજ્ઞા નામ મહાભાગ તસ્યાં ભાનુરજીજનત્ ॥ ૭૭.

માર્તંડ, જે રસીના પુત્ર અને વિશ્વકર્માની પુત્રીના પતિ હતા, તેમની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા હતું; એ સંજ્ઞામાંથી ભાનુનો જન્મ થયો.

મનું પ્રખ્યાતયશસમનેકજ્ઞાનપારગમ્ । વિવસ્વતઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદ્વૈવસ્વતસ્તુ સઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વાનના પુત્ર મનુ, જે અનેક પ્રકારના જ્ઞાનમાં પારંગત અને પ્રસિદ્ધ હતા, તેથી તેમને વૈવસ્વત મનુ કહેવામાં આવે છે.

સંજ્ઞા ચ રવિણા દૃષ્ટા નિમીલયતિ લોચને । યતસ્તતઃ સરોષોર્ઽકઃ સંજ્ઞાં નિષ્ઠુરમબ્રવીત્ ॥ ૭૭.

જ્યારે સંજ્ઞાએ રવિને જોઈને આંખો મીંચી લીધી, ત્યારે રવિએ ગુસ્સાથી એને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું.

મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્કુરુષે નેત્રસંયમમ્ । તસ્માજ્જનિષ્યસે મૂઢે પ્રજાસંયમનં યમમ્ ॥ ૭૭.

તમે જ્યારે પણ મને જુઓ છો ત્યારે આંખો બંધ કરો છો, એટલે હવે તું યમને જન્મ આપશે, જે પ્રજાનું સંયમન કરનાર છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સા ચપલાં દૃષ્ટિં દેવી ચક્રે ભયાકુલા । વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી એ દેવી ડરીને ચંચળ નજરે જોઈ, અને એની આંખો હલનચલન કરતી જોઈ રવિએ ફરી કહ્યું.

યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયાધુના । તસ્માદ્વિલોલાં તનયાં નદીં ત્વં પ્રસવિષ્યસિ ॥ ૭૭.

હવે જ્યારે તું મને જોઈને ચંચળ નજરે જુએ છે, એટલે તું ચંચળ નામની નદીરૂપે પુત્રીને જન્મ આપશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તસ્યાન્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ । યમશ્ચ યમુના ચેયં પ્રખ્યાતા સુમહાનદી ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી પતિના શ્રાપથી સંજ્ઞાને યમ અને આ પ્રસિદ્ધ મહાનદી યમુનાનો જન્મ થયો.

સાપિ સંજ્ઞા રવેસ્તેજઃ સેહે દુઃ ખેન ભામિની । અસહન્તી ચ સા તેજશ્ચિન્તયામાસ વૈ તદા ॥ ૭૭.

એ તેજસ્વી સંજ્ઞાએ રવિનું તેજ બહુ મુશ્કેલીથી સહન કર્યું; અને જ્યારે એ સહન ન થઈ, ત્યારે વિચારવા લાગી.

કિઙ્કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ । ભવેન્મમ કથં ભર્તા કોપમર્કશ્ચ નૈષ્યતિ ॥ ૭૭.

હવે હું શું કરું? ક્યાં જઉં? મને શાંતિ ક્યાં મળશે? અને કેવી રીતે મારા પતિ રવિનો ગુસ્સો ટાળી શકું?

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા । બહુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમેવ સા ॥ ૭૭.

એવી અનેક રીતે વિચાર કરીને, પ્રજાપતિની પુત્રી એ મહાભાગ્યવતી સ્ત્રીએ પોતાના પિતાનું આશ્રય લેવું શ્રેષ્ઠ માન્યું.

તતઃ પિતૃગૃહે ગન્તું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની । છાયામયીમાત્મતનું નિર્મમે દયિતાં રવેઃ ॥ ૭૭.

પછી, પિતાના ઘરે જવાનું નક્કી કરીને, તે યશસ્વિ સ્ત્રીએ પોતેમાંથી એક છાયારૂપી સ્વરૂપ રચ્યું, જે સૂર્યને પ્રિય હતું.

તાઞ્ચોવાચ ત્વયા વેશ્મન્યત્ર ભાનોર્યથા મયા । તથા સમ્યગપત્યેષુ વર્તિતવ્યં યથા રવૌ ॥ ૭૭.

તેણીએ તેને કહ્યું: 'જેમ હું ભાનુના ઘરે રહી છું, તેમ જ તું પણ તેના બાળકો અને સૂર્ય સાથે યોગ્ય રીતે વર્તન કરજે.'

પૃષ્ટયાપિ ન વાચ્યન્તે તથૈતદ્ગમનં મમ । સૈવાસ્મિ નામ સંજ્ઞેતિ વાચ્યમેતત્સદા વચઃ ॥ ૭૭.

‘જો કોઈ પૂછે તો પણ, મારા આવાં જવાને વિશે કશું કહેવું નહીં; હંમેશા એટલું જ કહેવું કે, હું સંજ્ઞા નામની છું.’

છાયસંજ્ઞોવાચ આકેશગ્રહણાદ્દેવિ ! આશાપાચ્ચ વચસ્તવ । કરિષ્યે કથયિષ્યામિ વૃત્તન્તુ શાપકર્ષણાત્ ॥ ૭૭.

છાયા નામની એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'દેવી, તમારા આદેશ અને વચન પ્રમાણે, અને જો શાપથી મજબૂર થાઉં તો, હું સાચું કહીશ.'

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ । દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકલ્મષમ્ ॥ ૭૭.

આ રીતે કહેતાં, એ દેવી પિતાના ઘરે ગઈ અને ત્યાં તપથી પવિત્ર થયેલા ત્વષ્ટાને જોયા.

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વકર્મણા । તસ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કઞ્ચિત્કાલમનિન્દિતા ॥ ૭૭.

વિશ્વકર્માએ પણ તેને ખૂબ આદરપૂર્વક સન્માન આપ્યું. એ નિર્દોષ સ્ત્રી થોડો સમય પિતાના ઘરે રહી.

તતસ્તાં પ્રાહ ચાર્વઙ્ગી પિતા નાતિચિરોષિતામ્ । સ્તુત્વા ચ તનયાં પ્રેમબહુમાનપુરઃ સરમ્ ॥ ૭૭.

પછી, પિતા એ સુંદર અંગવાળી પુત્રીને, જે વધારે સમય રહી ન હતી, પ્રેમ અને આદરથી વખાણીને કહ્યું.