માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

રાજોવાચ નિઃ શઙ્કં બ્રૂહિ મત્તો યદ્ભવાત્યા કિઞ્ચિદીપ્સિતમ્ । તદલભ્યં ન તે ભીરુ ! તવાયત્તોઽસ્મિ નાન્યથા ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે પાસેથી જે કંઈ ઈચ્છો છો, નિર્ભયતાથી કહો. ડરવાની જરૂર નથી. તારી માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી! હું આખો તમારો છું.'

પત્ન્યુવાચ મદર્થં તેન નાગેન સુતા શપ્તા સખી મમ । મૂકા ભવિષ્યસીત્યાહ સા ચ મૂકત્વમાગતા ॥ ૭૨.

પત્નીએ કહ્યું: 'મારા માટે, મારી સખીને એ નાગકન્યાએ શાપ આપ્યો હતો કે, 'તું મૌન થઈ જજે', અને તેથી એ બોલી શકતી નથી.'

તસ્યાઃ પ્રતિક્રિયાં પ્રીત્યા મમ શક્નોતિ ચેદ્ભવાન્ । વાગ્વિઘાતપ્રશાન્ત્યર્થં તતઃ કિં ન કૃતં મમ ॥ ૭૨.

'જો તમે મારા માટે પ્રેમથી તેની મૌનતાની દવા કરી શકો અને તેનું વાણી અવરોધ દૂર કરી શકો, તો પછી મારા માટે એ કેમ નહીં કરો?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સ રાજા તં વિપ્રમાહાસ્મિન્ કીદૃશી ક્રિયા । તન્મૂકતાપનોદાય સ ચ તં પ્રાહ પાર્થિવમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી રાજાએ એ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'અહીં તેની મૌનતા દૂર કરવા માટે શું કરવું?' અને તેણે રાજાને સમજાવ્યું.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂપ ! સારસ્વતીમિષ્ટિં કરોમિ વચનાત્તવ । પત્ની તવેયમાનૃણ્યં યાતુ તદ્વાક્પ્રવર્તનાત્ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'રાજા! તમારી આજ્ઞાથી હું સારસ્વતી યજ્ઞ કરું છું. તમારી પત્નીનો ઋણ મુક્ત થાય અને તેની વાણી ફરીથી શરૂ થાય.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇષ્ટિં સારસ્વતીં ચક્રે તદર્થં સ દ્વિજોત્તમઃ । સારસ્વતાનિ સૂક્તાનિ જજાપ ચ સમાહિતઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ ઉત્તમ બ્રાહ્મણે તેના માટે સારસ્વતી યજ્ઞ કર્યો અને એકાગ્રતાથી સારસ્વતીના સ્તોત્રોનું પઠન કર્યું.

તતઃ પ્રવૃત્તવાક્યાન્તાં ગર્ગઃ પ્રાહ રસાતલે । ઉપકારઃ સખીભર્ત્રા કૃતોઽયમતિદુષ્કરઃ ॥ ૭૨.

પછી ગર્ગાએ, જેને ફરી વાણી મળી, પાતાળમાં કહ્યું: 'મારી સખી માટે તેના પતિએ બહુ મોટો અને દુર્લભ ઉપકાર કર્યો છે.'

ઇત્થં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય નન્દા શીઘ્રગતિઃ પુરમ્ । તતો રાજ્ઞીં પરિષ્વજ્ય સ્વસખીમુરગાત્મજા ॥ ૭૨.

વાણી પાછી મળતાં, નંદા ઝડપથી શહેરમાં પરત ફરી, અને ત્યાં રાણી, પોતાની સખી નાગકન્યાને ચાંપીને આનંદિત થઈ.

તઞ્ચ સંસ્તૂય ભૂપાલં કલ્યાણોક્ત્યા પુનઃ પુનઃ । ઉવાચ મધુરં નાગી કૃતાસનપરિગ્રહા ॥ ૭૨.

પછી નાગકન્યાએ રાજાને પુન:પુન: શુભકામનાઓ સાથે વખાણ્યા અને આસન ગ્રહણ કરીને મધુર વાણીથી બોલી.

ઉપકારઃ કૃતો વીર ! ભવતા યો મમાધુના । તેનાસ્મ્યાકૃષ્ટહૃદયા યદ્બ્રવીમિ શૃણુષ્વ તત્ ॥ ૭૨.

'વીર! તમે જે ઉપકાર મારો કર્યો છે, એથી મારું હૃદય તમારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે. હવે હું જે કહું છું, તે સાંભળો.'

તવ પુત્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યતિ નરાધિપ । તસ્માપ્રતિહતં ચક્રમસ્યાં ભુવિ ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

'તમારો પુત્ર મહાન પરાક્રમી થશે; તેની રાજસત્તાની ચક્રી આ ધરતી પર અપરાજિત રહેશે.'

સર્વાર્થશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો ધર્માનુષ્ઠાનતત્પરઃ । મન્વન્તરેશ્વરો ધીમાન્ ! ભવિષ્યતિ સ વૈ મનુઃ ॥ ૭૨.

'તે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્વ જાણનારો અને ધર્મના આચરણમાં તત્પર હશે; બુદ્ધિશાળી રાજા, તે મન્વંતરનો સ્વામી, મનુ બનશે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇતિ દત્વા વરં તસ્મૈ નાગરાજસુતા તતઃ । સખીં તાં સંપરિષ્વજ્ય પાતાલમગમન્મુને ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: આમ, નાગરાજની પુત્રીએ તેને વરદાન આપ્યું, પછી પોતાની સખીને ચાંપીને પાતાળમાં પરત ગઈ, હે મુનિ!

તત્ર તસ્ય તયા સાર્ધં રમતઃ પૃથિવીપતેઃ । જગામ કાલઃ સુમહાન્ પ્રજાઃ પાલયતસ્તથા ॥ ૭૨.

ત્યાં પૃથ્વીના રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવ્યો અને પ્રજાનું રક્ષણ કરતાં ઘણો સમય પસાર થયો.

તતઃ સ તસ્યાન્તનયો જજ્ઞે રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । પૌર્ણમાસ્યાં યથા કાન્તશ્ચન્દ્રઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ ॥ ૭૨.

પછી એ મહાન રાજાને એક પુત્ર થયો, જે પૂર્ણિમાની રાત્રે આકાશમાં દેખાતા સુંદર અને પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો હતો.

તસ્મિન્ જાતે મુદં પ્રાપુઃ પ્રજાઃ સર્વા મહાત્મનિ । દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ ॥ ૭૨.

એ મહાન પુત્રના જન્મે બધા લોકો આનંદિત થયા; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને ફૂલોની વર્ષા થઈ.

તસ્ય દૃષ્ટ્વા વપુઃ કાન્તં ભવિષ્યં શીલમેવ ચ । ઔત્તમશ્ચેતિ મુનયો નામ ચક્રુઃ સમાગતાઃ ॥ ૭૨.

જ્યારે ઋષિઓએ એના સુંદર રૂપ, ભવિષ્ય અને સ્વભાવ જોયા, ત્યારે એકઠા થયેલા ઋષિઓએ એને 'ઉત્તમ' નામ આપ્યું.

જાતોઽયમુત્તમે વંશે તત્ર કાલે તથોત્તમે । ઉત્તમાવયવસ્તેન ઔત્તમોઽયં ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

એ ઉત્તમ વંશમાં, ઉત્તમ સમયે અને ઉત્તમ અંગો ધરાવી જન્મેલો હોવાથી એનું નામ 'ઉત્તમ' રહેશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઉત્તમસ્ય સુતઃ સોઽથ નામ્ના ખ્યાતસ્તથૌત્તમઃ । મનુરાસીત્તત્પ્રભાવો ભાગુરે શ્રૂયતાં મમ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: ઉત્તમનો પુત્ર પણ 'ઉત્તમ' નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને એ મનુ બન્યો; હે ભાગુરી, એના મહિમા મારી પાસેથી સાંભળ.

ઉત્તમાખ્યાનમખિલં જન્મ ચૈવોત્તમસ્ય ચ । નિત્યં શૃણોતિ વિદ્વેષં સ કદાચિન્ન ગચ્છતિ ॥ ૭૨.

જે કોઈ પણ ઉત્તમની આખી કથા અને જન્મ વારંવાર સાંભળે છે, એ કદી કોઈ સાથે વૈર રાખતો નથી.

ઇષ્ટૈર્દારૈસ્તથા પુત્રૈર્બન્ધુભિર્વા કદાચન । વિયોગો નાસ્ય ભવિતા શૃણ્વતઃ પઠતોઽપિ વા ॥ ૭૨.

જે આ કથા સાંભળે કે વાંચે છે, એને ક્યારેય પોતાની પ્રિય પત્ની, પુત્રો કે સગાંથી વિયોગ થતો નથી.

તસ્ય મન્વન્તરં બ્રહ્મન્ ! વદતો મે નિશામય । શ્રૂયતાં તત્ર યશ્ચેન્દ્રો યે ચ દેવાસ્તથર્ષયઃ ॥ ૭૨.

હે બ્રાહ્મણ, હવે હું એના મન્વંતર વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ; એ સમયે કોણ ઇન્દ્ર હતો, કોણ દેવ અને કોણ ઋષિ હતા, એ પણ સાંભળ.

માર્તણ્ડ રસ્યવેર્ભાર્યા તનયા વિશ્વકર્મણઃ । સંજ્ઞા નામ મહાભાગ તસ્યાં ભાનુરજીજનત્ ॥ ૭૭.

માર્તંડ, જે રસીના પુત્ર અને વિશ્વકર્માની પુત્રીના પતિ હતા, તેમની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા હતું; એ સંજ્ઞામાંથી ભાનુનો જન્મ થયો.

મનું પ્રખ્યાતયશસમનેકજ્ઞાનપારગમ્ । વિવસ્વતઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદ્વૈવસ્વતસ્તુ સઃ ॥ ૭૭.

વિવસ્વાનના પુત્ર મનુ, જે અનેક પ્રકારના જ્ઞાનમાં પારંગત અને પ્રસિદ્ધ હતા, તેથી તેમને વૈવસ્વત મનુ કહેવામાં આવે છે.

સંજ્ઞા ચ રવિણા દૃષ્ટા નિમીલયતિ લોચને । યતસ્તતઃ સરોષોર્ઽકઃ સંજ્ઞાં નિષ્ઠુરમબ્રવીત્ ॥ ૭૭.

જ્યારે સંજ્ઞાએ રવિને જોઈને આંખો મીંચી લીધી, ત્યારે રવિએ ગુસ્સાથી એને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું.

મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્કુરુષે નેત્રસંયમમ્ । તસ્માજ્જનિષ્યસે મૂઢે પ્રજાસંયમનં યમમ્ ॥ ૭૭.

તમે જ્યારે પણ મને જુઓ છો ત્યારે આંખો બંધ કરો છો, એટલે હવે તું યમને જન્મ આપશે, જે પ્રજાનું સંયમન કરનાર છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સા ચપલાં દૃષ્ટિં દેવી ચક્રે ભયાકુલા । વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી એ દેવી ડરીને ચંચળ નજરે જોઈ, અને એની આંખો હલનચલન કરતી જોઈ રવિએ ફરી કહ્યું.

યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયાધુના । તસ્માદ્વિલોલાં તનયાં નદીં ત્વં પ્રસવિષ્યસિ ॥ ૭૭.

હવે જ્યારે તું મને જોઈને ચંચળ નજરે જુએ છે, એટલે તું ચંચળ નામની નદીરૂપે પુત્રીને જન્મ આપશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતસ્તસ્યાન્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ । યમશ્ચ યમુના ચેયં પ્રખ્યાતા સુમહાનદી ॥ ૭૭.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી પતિના શ્રાપથી સંજ્ઞાને યમ અને આ પ્રસિદ્ધ મહાનદી યમુનાનો જન્મ થયો.