માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તુ સમ્ભારાનશેષાનવનીપતિઃ । આનિનાય ચકારેષ્ટિં સ ચ તાં દ્વિજસત્તમઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ બધું સામાન લાવ્યું અને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે એ વિધિ કરી.

સપ્તકૃત્વઃ સ તુ તદા ચકારેષ્ટિં પુનઃ પુનઃ । તસ્ય રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભાર્યાસમ્પાદનાય વૈ ॥ ૭૨.

પછી એ બ્રાહ્મણે રાજાની પત્ની સાથે મિલન થાય એ માટે એ વિધિ સાત વાર પુનઃ પુનઃ કરી.

યદારોપિતમૈત્રીન્તામમન્યત મહામુનિઃ । સ્વભર્તરિ તદા વિપ્રસ્તમુવાચ નરાધિપમ્ ॥ ૭૨.

જ્યારે મહામુનિએ જોયું કે એના પતિ માટે એના મનમાં સ્નેહ ઊભો થયો છે, ત્યારે બ્રાહ્મણે રાજાને કહ્યું.

આનીયતાં નરશ્રેષ્ઠ ! યા તવેષ્ટાત્મનોઽન્તિકમ્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાંસ્તયા સાર્ધં યજ યજ્ઞાંસ્તથાદૃતઃ ॥ ૭૨.

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે સ્ત્રી વિધિના પ્રભાવથી તમારી પાસે આવી છે, એને લાવો; એ સાથે આનંદ માણો અને ભક્તિપૂર્વક યજ્ઞ કરો.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ ભૂપાલો વિસ્મિતસ્તદા । સસ્માર તં મહાવીર્યં સત્યસન્ધં નિશાચરમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને એ મહાબળવાન, સત્યનિષ્ઠ રાક્ષસને યાદ કર્યો.

સ્મૃતસ્તેન તદા સદ્યઃ સમુપેત્ય નરાધિપમ્ । કિં કરોમીતિ સોઽપ્યાહ પ્રણિપત્ય મહામુને ॥ ૭૨.

પછી, જ્યારે રાજાએ તેને યાદ કર્યો, ત્યારે તે તરત જ રાજા પાસે ગયો અને મહાન ઋષિને વંદન કરીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'

તતસ્તેન નરેન્દ્રેણ વિસ્તરેણ નિવેદિતે । ગત્વા પાતાલમાદાય રાજપત્નીમુપાયયૌ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ બધું વિગતે સમજાવ્યું. તે પાતાળમાં ગયો, રાણીને લઈને પાછો આવ્યો અને રાજાને સોંપી દીધી.

આનીતા ચાતિહાર્દેન સા દદર્શ તદા પતિમ્ । ઉવાચ ચ પ્રસીદેતિ ભૂયોભૂયો મુદાન્વિતા ॥ ૭૨.

તેને ખૂબ પ્રેમથી લાવવામાં આવી, ત્યારે રાણીએ પોતાના પતિને જોયા અને આનંદથી ભરાઈને વારંવાર કહ્યું: 'મારો ઉપકાર કરો.'

તતઃ સ રાજા રભસા પરિષ્વજ્યાહ માનિનીમ્ । પ્રિયે ! પ્રસન્ન એવાહં ભૂયોઽપ્યેવં બ્રવીષિ કિમ્ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ગર્વી પત્નીને ચાંપતા કહ્યું: 'પ્રિયે, હું તો પહેલેથી જ ખુશ છું—તમે ફરીથી આવું કેમ કહો છો?'

પત્ન્યુવાચ યદિ પ્રિસાદપ્રવણં નરેન્દ્ર ! મયિ તે મનઃ । તદેતદભિયાચે ત્વાં તત્કુરુષ્વ મમાર્હણમ્ ॥ ૭૨.

પત્નીએ કહ્યું: 'રાજા! જો તમારું મન ખરેખર મારા પર પ્રસન્ન હોય, તો હું તમારાથી એક વાત માગું છું—મને જે યોગ્ય છે, તે આપો.'

રાજોવાચ નિઃ શઙ્કં બ્રૂહિ મત્તો યદ્ભવાત્યા કિઞ્ચિદીપ્સિતમ્ । તદલભ્યં ન તે ભીરુ ! તવાયત્તોઽસ્મિ નાન્યથા ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે પાસેથી જે કંઈ ઈચ્છો છો, નિર્ભયતાથી કહો. ડરવાની જરૂર નથી. તારી માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી! હું આખો તમારો છું.'

પત્ન્યુવાચ મદર્થં તેન નાગેન સુતા શપ્તા સખી મમ । મૂકા ભવિષ્યસીત્યાહ સા ચ મૂકત્વમાગતા ॥ ૭૨.

પત્નીએ કહ્યું: 'મારા માટે, મારી સખીને એ નાગકન્યાએ શાપ આપ્યો હતો કે, 'તું મૌન થઈ જજે', અને તેથી એ બોલી શકતી નથી.'

તસ્યાઃ પ્રતિક્રિયાં પ્રીત્યા મમ શક્નોતિ ચેદ્ભવાન્ । વાગ્વિઘાતપ્રશાન્ત્યર્થં તતઃ કિં ન કૃતં મમ ॥ ૭૨.

'જો તમે મારા માટે પ્રેમથી તેની મૌનતાની દવા કરી શકો અને તેનું વાણી અવરોધ દૂર કરી શકો, તો પછી મારા માટે એ કેમ નહીં કરો?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સ રાજા તં વિપ્રમાહાસ્મિન્ કીદૃશી ક્રિયા । તન્મૂકતાપનોદાય સ ચ તં પ્રાહ પાર્થિવમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી રાજાએ એ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'અહીં તેની મૌનતા દૂર કરવા માટે શું કરવું?' અને તેણે રાજાને સમજાવ્યું.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂપ ! સારસ્વતીમિષ્ટિં કરોમિ વચનાત્તવ । પત્ની તવેયમાનૃણ્યં યાતુ તદ્વાક્પ્રવર્તનાત્ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'રાજા! તમારી આજ્ઞાથી હું સારસ્વતી યજ્ઞ કરું છું. તમારી પત્નીનો ઋણ મુક્ત થાય અને તેની વાણી ફરીથી શરૂ થાય.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇષ્ટિં સારસ્વતીં ચક્રે તદર્થં સ દ્વિજોત્તમઃ । સારસ્વતાનિ સૂક્તાનિ જજાપ ચ સમાહિતઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ ઉત્તમ બ્રાહ્મણે તેના માટે સારસ્વતી યજ્ઞ કર્યો અને એકાગ્રતાથી સારસ્વતીના સ્તોત્રોનું પઠન કર્યું.

તતઃ પ્રવૃત્તવાક્યાન્તાં ગર્ગઃ પ્રાહ રસાતલે । ઉપકારઃ સખીભર્ત્રા કૃતોઽયમતિદુષ્કરઃ ॥ ૭૨.

પછી ગર્ગાએ, જેને ફરી વાણી મળી, પાતાળમાં કહ્યું: 'મારી સખી માટે તેના પતિએ બહુ મોટો અને દુર્લભ ઉપકાર કર્યો છે.'

ઇત્થં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય નન્દા શીઘ્રગતિઃ પુરમ્ । તતો રાજ્ઞીં પરિષ્વજ્ય સ્વસખીમુરગાત્મજા ॥ ૭૨.

વાણી પાછી મળતાં, નંદા ઝડપથી શહેરમાં પરત ફરી, અને ત્યાં રાણી, પોતાની સખી નાગકન્યાને ચાંપીને આનંદિત થઈ.

તઞ્ચ સંસ્તૂય ભૂપાલં કલ્યાણોક્ત્યા પુનઃ પુનઃ । ઉવાચ મધુરં નાગી કૃતાસનપરિગ્રહા ॥ ૭૨.

પછી નાગકન્યાએ રાજાને પુન:પુન: શુભકામનાઓ સાથે વખાણ્યા અને આસન ગ્રહણ કરીને મધુર વાણીથી બોલી.

ઉપકારઃ કૃતો વીર ! ભવતા યો મમાધુના । તેનાસ્મ્યાકૃષ્ટહૃદયા યદ્બ્રવીમિ શૃણુષ્વ તત્ ॥ ૭૨.

'વીર! તમે જે ઉપકાર મારો કર્યો છે, એથી મારું હૃદય તમારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે. હવે હું જે કહું છું, તે સાંભળો.'

તવ પુત્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યતિ નરાધિપ । તસ્માપ્રતિહતં ચક્રમસ્યાં ભુવિ ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

'તમારો પુત્ર મહાન પરાક્રમી થશે; તેની રાજસત્તાની ચક્રી આ ધરતી પર અપરાજિત રહેશે.'

સર્વાર્થશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો ધર્માનુષ્ઠાનતત્પરઃ । મન્વન્તરેશ્વરો ધીમાન્ ! ભવિષ્યતિ સ વૈ મનુઃ ॥ ૭૨.

'તે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્વ જાણનારો અને ધર્મના આચરણમાં તત્પર હશે; બુદ્ધિશાળી રાજા, તે મન્વંતરનો સ્વામી, મનુ બનશે.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇતિ દત્વા વરં તસ્મૈ નાગરાજસુતા તતઃ । સખીં તાં સંપરિષ્વજ્ય પાતાલમગમન્મુને ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: આમ, નાગરાજની પુત્રીએ તેને વરદાન આપ્યું, પછી પોતાની સખીને ચાંપીને પાતાળમાં પરત ગઈ, હે મુનિ!

તત્ર તસ્ય તયા સાર્ધં રમતઃ પૃથિવીપતેઃ । જગામ કાલઃ સુમહાન્ પ્રજાઃ પાલયતસ્તથા ॥ ૭૨.

ત્યાં પૃથ્વીના રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવ્યો અને પ્રજાનું રક્ષણ કરતાં ઘણો સમય પસાર થયો.

તતઃ સ તસ્યાન્તનયો જજ્ઞે રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । પૌર્ણમાસ્યાં યથા કાન્તશ્ચન્દ્રઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ ॥ ૭૨.

પછી એ મહાન રાજાને એક પુત્ર થયો, જે પૂર્ણિમાની રાત્રે આકાશમાં દેખાતા સુંદર અને પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો હતો.

તસ્મિન્ જાતે મુદં પ્રાપુઃ પ્રજાઃ સર્વા મહાત્મનિ । દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ ॥ ૭૨.

એ મહાન પુત્રના જન્મે બધા લોકો આનંદિત થયા; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને ફૂલોની વર્ષા થઈ.

તસ્ય દૃષ્ટ્વા વપુઃ કાન્તં ભવિષ્યં શીલમેવ ચ । ઔત્તમશ્ચેતિ મુનયો નામ ચક્રુઃ સમાગતાઃ ॥ ૭૨.

જ્યારે ઋષિઓએ એના સુંદર રૂપ, ભવિષ્ય અને સ્વભાવ જોયા, ત્યારે એકઠા થયેલા ઋષિઓએ એને 'ઉત્તમ' નામ આપ્યું.

જાતોઽયમુત્તમે વંશે તત્ર કાલે તથોત્તમે । ઉત્તમાવયવસ્તેન ઔત્તમોઽયં ભવિષ્યતિ ॥ ૭૨.

એ ઉત્તમ વંશમાં, ઉત્તમ સમયે અને ઉત્તમ અંગો ધરાવી જન્મેલો હોવાથી એનું નામ 'ઉત્તમ' રહેશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઉત્તમસ્ય સુતઃ સોઽથ નામ્ના ખ્યાતસ્તથૌત્તમઃ । મનુરાસીત્તત્પ્રભાવો ભાગુરે શ્રૂયતાં મમ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: ઉત્તમનો પુત્ર પણ 'ઉત્તમ' નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને એ મનુ બન્યો; હે ભાગુરી, એના મહિમા મારી પાસેથી સાંભળ.