માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ૭૨ માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સ્વનગરં પ્રાપ્ય તં દદર્શ દ્વિજં નૃપઃ । સમેતં ભાર્યયા ચૈવ શીલવત્યા મુદાન્વિતમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી પોતાનાં શહેરમાં પહોંચી, રાજાએ那个 બ્રાહ્મણને તેની સારા સ્વભાવવાળી પત્ની સાથે આનંદમાં જોયો.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ રાજવર્ય ! કૃતાર્થોઽસ્મિ યતો ધર્મો હિ રક્ષિતઃ । ધર્મજ્ઞનેહ ભવતા ભાર્યામાનયતા મમ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ રાજા, હું ધન્ય થયો છું, કેમ કે ધર્મની રક્ષા થઈ છે; તમે ધર્મને જાણીને મારી પત્નીને પાછી લાવ્યા છો.

રાજોવાચ કૃતાર્થસ્ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! નિજધર્માનુપાલનાત્ । વયં સઙ્કટિનો વિપ્ર ! યેષાં પત્ની ન વેશ્મનિ ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમે તો તમારા ધર્મનું પાલન કરીને ધન્ય થયા છો; પણ, હે બ્રાહ્મણ, અમને તો દુઃખ છે, કેમ કે અમારી પત્નીઓ ઘરમાં નથી.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નરેન્દ્ર ! સા હિ વિપિને ભક્ષિતા શ્વનાપદૈર્યદિ । અલન્તયા કિમન્યસ્યા ન પાણિર્ગૃહ્યતે ત્વયા । ક્રોધસ્ય વશમાગમ્ય ધર્મો ન રક્ષિતસ્ત્વયા ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે રાજા, જો તમારી પત્ની જંગલમાં જંગલી પ્રાણીઓએ ખાઈ લીધી હોત, તો તમે બીજી પત્ની કેમ ન લાવી? ક્રોધમાં આવીને તમે ધર્મની રક્ષા કરી નથી.

રાજોવાચ ન ભક્ષિતા મે દયિતા શ્વાપદૈઃ સા હિ જીવતિ । અવિદૂષિતચારિત્રા કથમેતત્કરોમ્યહમ્ ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: મારી પ્રિય પત્ની જંગલી પ્રાણીઓએ ખાધી નથી, એ જીવતી છે અને એના વર્તન પર કોઈ દાગ નથી—તો હું આવું કેમ કરું?

બ્રાહ્મણ ઉવાચ યદિ જીવતિ તે ભાર્યા ન ચૈવ વ્યભિચારિણી । તદપત્નીકતાજન્મ કિં પાપં ક્રિયતે ત્વયા ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: જો તમારી પત્ની જીવતી છે અને અવિશ્વાસુ પણ નથી, તો એને પત્ની તરીકે ન રાખવાથી તમે કયું પાપ કર્યું છે?

રાજોવાચ આનીતાપિ હિ સા વિપ્ર ! પ્રતિકૂલા સદૈવ મે । દુઃ ખાય ન સુખાયાલં તસ્યા મૈત્રી ન વૈ મયિ । તથા ત્વં કુરુ યત્નં મે યથા સા વશગામિની ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, એ પાછી આવી છે, છતાં એ હંમેશા મારી સામે છે; એ મને સુખ નહીં, દુઃખ આપે છે અને એના મનમાં મારા માટે સ્નેહ નથી. એટલે, તમે એવું ઉપાય કરો કે એ મારી વશમાં થાય.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ તવ સંપ્રીતયે તસ્યા વરેષ્ટિરુપકારિણી । ક્રિયતે મિત્રકામૈર્યા મિત્રવિન્દાં કરોમિ તામ્ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તમારી પ્રસન્નતા માટે, મિત્રતા ઇચ્છનારા લોકો દ્વારા એક શુભ વિધિ કરવામાં આવશે; હું એના હૃદયમાં તમારા માટે સ્નેહ પેદા કરીશ.

અપ્રીતયોઃ પ્રીતિકરો સા હિ સંજનની પરમ્ । ભાર્યાપત્યોર્મનુષ્યેન્દ્ર ! તાન્તવેષ્ટિં કરોમ્યહમ્ ॥ ૭૨.

એ વિધિ પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ વધારનારી છે, હે મનુષ્યોના રાજા; હું પત્ની અને સંતાન માટે તાંતોવષ્ટિ વિધિ કરીશ.

યત્ર તિષ્ઠતિ સા સુભ્રૂસ્તવ ભાર્યા મહીપતે । તસ્માદાનોયતાં સા તે પરાં પ્રીતિમુપૈષ્યતિ ॥ ૭૨.

હે રાજા, જ્યાં તમારી સુશોભિત ભ્રૂવાળી પત્ની છે, ત્યાંથી એને લાવજો; એ તમને પરમ પ્રેમ કરશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તુ સમ્ભારાનશેષાનવનીપતિઃ । આનિનાય ચકારેષ્ટિં સ ચ તાં દ્વિજસત્તમઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ બધું સામાન લાવ્યું અને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે એ વિધિ કરી.

સપ્તકૃત્વઃ સ તુ તદા ચકારેષ્ટિં પુનઃ પુનઃ । તસ્ય રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભાર્યાસમ્પાદનાય વૈ ॥ ૭૨.

પછી એ બ્રાહ્મણે રાજાની પત્ની સાથે મિલન થાય એ માટે એ વિધિ સાત વાર પુનઃ પુનઃ કરી.

યદારોપિતમૈત્રીન્તામમન્યત મહામુનિઃ । સ્વભર્તરિ તદા વિપ્રસ્તમુવાચ નરાધિપમ્ ॥ ૭૨.

જ્યારે મહામુનિએ જોયું કે એના પતિ માટે એના મનમાં સ્નેહ ઊભો થયો છે, ત્યારે બ્રાહ્મણે રાજાને કહ્યું.

આનીયતાં નરશ્રેષ્ઠ ! યા તવેષ્ટાત્મનોઽન્તિકમ્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાંસ્તયા સાર્ધં યજ યજ્ઞાંસ્તથાદૃતઃ ॥ ૭૨.

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે સ્ત્રી વિધિના પ્રભાવથી તમારી પાસે આવી છે, એને લાવો; એ સાથે આનંદ માણો અને ભક્તિપૂર્વક યજ્ઞ કરો.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ ભૂપાલો વિસ્મિતસ્તદા । સસ્માર તં મહાવીર્યં સત્યસન્ધં નિશાચરમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને એ મહાબળવાન, સત્યનિષ્ઠ રાક્ષસને યાદ કર્યો.

સ્મૃતસ્તેન તદા સદ્યઃ સમુપેત્ય નરાધિપમ્ । કિં કરોમીતિ સોઽપ્યાહ પ્રણિપત્ય મહામુને ॥ ૭૨.

પછી, જ્યારે રાજાએ તેને યાદ કર્યો, ત્યારે તે તરત જ રાજા પાસે ગયો અને મહાન ઋષિને વંદન કરીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'

તતસ્તેન નરેન્દ્રેણ વિસ્તરેણ નિવેદિતે । ગત્વા પાતાલમાદાય રાજપત્નીમુપાયયૌ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ બધું વિગતે સમજાવ્યું. તે પાતાળમાં ગયો, રાણીને લઈને પાછો આવ્યો અને રાજાને સોંપી દીધી.

આનીતા ચાતિહાર્દેન સા દદર્શ તદા પતિમ્ । ઉવાચ ચ પ્રસીદેતિ ભૂયોભૂયો મુદાન્વિતા ॥ ૭૨.

તેને ખૂબ પ્રેમથી લાવવામાં આવી, ત્યારે રાણીએ પોતાના પતિને જોયા અને આનંદથી ભરાઈને વારંવાર કહ્યું: 'મારો ઉપકાર કરો.'

તતઃ સ રાજા રભસા પરિષ્વજ્યાહ માનિનીમ્ । પ્રિયે ! પ્રસન્ન એવાહં ભૂયોઽપ્યેવં બ્રવીષિ કિમ્ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ગર્વી પત્નીને ચાંપતા કહ્યું: 'પ્રિયે, હું તો પહેલેથી જ ખુશ છું—તમે ફરીથી આવું કેમ કહો છો?'

પત્ન્યુવાચ યદિ પ્રિસાદપ્રવણં નરેન્દ્ર ! મયિ તે મનઃ । તદેતદભિયાચે ત્વાં તત્કુરુષ્વ મમાર્હણમ્ ॥ ૭૨.

પત્નીએ કહ્યું: 'રાજા! જો તમારું મન ખરેખર મારા પર પ્રસન્ન હોય, તો હું તમારાથી એક વાત માગું છું—મને જે યોગ્ય છે, તે આપો.'

રાજોવાચ નિઃ શઙ્કં બ્રૂહિ મત્તો યદ્ભવાત્યા કિઞ્ચિદીપ્સિતમ્ । તદલભ્યં ન તે ભીરુ ! તવાયત્તોઽસ્મિ નાન્યથા ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે પાસેથી જે કંઈ ઈચ્છો છો, નિર્ભયતાથી કહો. ડરવાની જરૂર નથી. તારી માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી! હું આખો તમારો છું.'

પત્ન્યુવાચ મદર્થં તેન નાગેન સુતા શપ્તા સખી મમ । મૂકા ભવિષ્યસીત્યાહ સા ચ મૂકત્વમાગતા ॥ ૭૨.

પત્નીએ કહ્યું: 'મારા માટે, મારી સખીને એ નાગકન્યાએ શાપ આપ્યો હતો કે, 'તું મૌન થઈ જજે', અને તેથી એ બોલી શકતી નથી.'

તસ્યાઃ પ્રતિક્રિયાં પ્રીત્યા મમ શક્નોતિ ચેદ્ભવાન્ । વાગ્વિઘાતપ્રશાન્ત્યર્થં તતઃ કિં ન કૃતં મમ ॥ ૭૨.

'જો તમે મારા માટે પ્રેમથી તેની મૌનતાની દવા કરી શકો અને તેનું વાણી અવરોધ દૂર કરી શકો, તો પછી મારા માટે એ કેમ નહીં કરો?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સ રાજા તં વિપ્રમાહાસ્મિન્ કીદૃશી ક્રિયા । તન્મૂકતાપનોદાય સ ચ તં પ્રાહ પાર્થિવમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી રાજાએ એ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'અહીં તેની મૌનતા દૂર કરવા માટે શું કરવું?' અને તેણે રાજાને સમજાવ્યું.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂપ ! સારસ્વતીમિષ્ટિં કરોમિ વચનાત્તવ । પત્ની તવેયમાનૃણ્યં યાતુ તદ્વાક્પ્રવર્તનાત્ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'રાજા! તમારી આજ્ઞાથી હું સારસ્વતી યજ્ઞ કરું છું. તમારી પત્નીનો ઋણ મુક્ત થાય અને તેની વાણી ફરીથી શરૂ થાય.'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇષ્ટિં સારસ્વતીં ચક્રે તદર્થં સ દ્વિજોત્તમઃ । સારસ્વતાનિ સૂક્તાનિ જજાપ ચ સમાહિતઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ ઉત્તમ બ્રાહ્મણે તેના માટે સારસ્વતી યજ્ઞ કર્યો અને એકાગ્રતાથી સારસ્વતીના સ્તોત્રોનું પઠન કર્યું.

તતઃ પ્રવૃત્તવાક્યાન્તાં ગર્ગઃ પ્રાહ રસાતલે । ઉપકારઃ સખીભર્ત્રા કૃતોઽયમતિદુષ્કરઃ ॥ ૭૨.

પછી ગર્ગાએ, જેને ફરી વાણી મળી, પાતાળમાં કહ્યું: 'મારી સખી માટે તેના પતિએ બહુ મોટો અને દુર્લભ ઉપકાર કર્યો છે.'

ઇત્થં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય નન્દા શીઘ્રગતિઃ પુરમ્ । તતો રાજ્ઞીં પરિષ્વજ્ય સ્વસખીમુરગાત્મજા ॥ ૭૨.

વાણી પાછી મળતાં, નંદા ઝડપથી શહેરમાં પરત ફરી, અને ત્યાં રાણી, પોતાની સખી નાગકન્યાને ચાંપીને આનંદિત થઈ.

તઞ્ચ સંસ્તૂય ભૂપાલં કલ્યાણોક્ત્યા પુનઃ પુનઃ । ઉવાચ મધુરં નાગી કૃતાસનપરિગ્રહા ॥ ૭૨.

પછી નાગકન્યાએ રાજાને પુન:પુન: શુભકામનાઓ સાથે વખાણ્યા અને આસન ગ્રહણ કરીને મધુર વાણીથી બોલી.