માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ધિક્ ત્વાં દુષ્ટસમાચારમનૃતં જિહ્મભાષણમ્ । મમ રાજ્યં ચ દત્વા યઃ પુનઃ પ્રાક્રષ્ટુમિચ્છસિ॥૭.

અરે, તારા ખરાબ વર્તન અને ખોટા, વાંકાળા બોલ માટે તને શરમ આવવી જોઈએ! મારા હાથમાં રાજ્ય આપ્યા પછી હવે ફરી પાછું કેમ લેવા માંગે છે?

ઇત્યુક્તઃ પરુષં તેન ગચ્છામીતિ સવેપથુઃ । બ્રુવન્નેવં યયૌ શીઘ્રમાકર્ષન્ દયિતાં કરે॥૭.

એમણે આવી કઠોર વાતો સાંભળી, ધ્રૂજતા-કાંપતા કહ્યું: 'હું જઈશ,' અને પોતાની પ્રિયાને હાથમાં પકડીને ઝડપથી ત્યાંથી નીકળી ગયા.

કર્ષતસ્તાં તતો ભાર્યાં સુકુમારીં શ્રમાતુરામ્ । સહસા દણ્ડકાષ્ઠેન તાડયામાસ કૌશિકઃ॥૭.

જ્યારે રાજા પોતાની નાજુક અને થાકેલી પત્નીને ખેંચી રહ્યા હતા, ત્યારે કૌશિકે અચાનક લાકડાથી તેને માર્યો.

તાં તથા તાડિતાં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ । ગચ્છામીત્યાહ દુઃ ખાર્તો નાન્યત્ કિઞ્ચિદુદાહરત્॥૭.

પત્નીને આવી રીતે માર ખાતી જોઈને મહારાજ હરિશ્ચંદ્ર દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને માત્ર એટલું જ બોલ્યા: 'હું જઈશ,' બીજું કશું પણ કહ્યું નહીં.

અથ વિશ્વે તદા દેવાઃ પઞ્ચ પ્રાહુઃ કૃપાલવઃ । વિશ્વામિત્રઃ સુપાપોઽયં લોકાન્ કાન્ સમવાપ્સ્યતિ॥૭.

પછી પાંચ દયાળુ દેવતાઓએ કહ્યું: 'વિશ્વામિત્ર જેવો પાપી, એ કયા લોકને પામશે?'

યેનાયાં યજ્વનાં શ્રેષ્ઠઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ । કસ્ય વા શ્રદ્ધયા પૂતં સુતં સોમં મહાધ્વરે । પીત્વા વયં પ્રયાસ્યામો મુદં મન્ત્રપુરઃ સરમ્॥૭.

જેના કારણે શ્રેષ્ઠ યજમાનને પોતાના રાજ્યમાંથી ઉતારી દેવામાં આવ્યો, તો હવે કયા શ્રદ્ધાથી આપણે મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ સોમ પીશું અને મંત્રોથી આગળ વધીને આનંદથી જઈશું?

; પક્ષિણ ઊચુઃ ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા કૌશિકોઽતિરુષાન્વિતઃ । શશાપ તાન્ મનુષ્યત્વં સર્વે યૂયમવાપ્સ્યથ॥૭.

આવાં તેમના વચન સાંભળી, કૌશિકે ભારે ગુસ્સામાં તેમને શાપ આપ્યો: 'તમારે સૌને માનવ જન્મ મળશે.'

પ્રસાદિતશ્ચ તૈઃ પ્રાહ પુનરેવ મહામુનિઃ. માનુષત્વેઽપિ ભવતાં ભવિત્રી નૈવ સન્તતિઃ॥૭.

પછી જ્યારે તેઓએ વિનંતી કરી, ત્યારે મહામુનિએ ફરી કહ્યું: 'તમને માનવ જન્મમાં પણ સંતાન નહીં થાય.'

ન દારસંગ્રહશ્ચૈવ ભવિતા ન ચ મત્સરઃ । કામક્રોધવિનિર્મુક્તા ભવિષ્યથ સુરાઃ પુનઃ॥૭.

તમને પત્નીનો સ્વીકાર નહીં થાય, ન તો કોઈ ઈર્ષ્યા રહેશે; કામ અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને તમે ફરી દેવતાઓ બની જશો.

તતોઽવતેરુરંશૈઃ સ્વૈર્દેવાસ્તે કુરુવેશ્મનિ । દ્રૌપદીગર્ભસમ્ભૂતાઃ પઞ્ચ વૈ પાણ્ડુનન્દનાઃ॥૭.

પછી એ દેવતાઓએ પોતાના અંશથી કુરુ કુળમાં અવતરણ કર્યું અને દ્રૌપદીના ગર્ભમાંથી પાંચ પાંડુપુત્રો જન્મ્યા.

એતસ્માત્ કારણાત્ પઞ્ચ પાણ્ડવેયા મહારથાઃ । ન દારસંગ્રહં પ્રાપ્તાઃ શાપાત્ તસ્ય મહામુનેઃ॥૭.

આ કારણથી, મહામુનિના શાપને કારણે, પાંચ મહાન પાંડવોએ પત્નીનો સ્વીકાર કર્યો નહોતો.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પાણ્ડવેયકથાશ્રયમ્ । પ્રશ્નં ચતુષ્ટયં ગીતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ॥૭.

હવે મેં તને બધું કહી દીધું, પાંડવકથાનું મૂળ પણ જણાવી દીધું અને ચાર પ્રશ્નોનું પણ ઉકેલ આપ્યું. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

જૈમિનિરુવાચ ભવદ્ભિરિદમાખ્યાતં યથાપ્રશ્નમનુક્રમાત્ । મહત્ કૌતૂહલં મેઽસ્તિ હરિશ્ચન્દ્ર કથાં પ્રતિ॥૮.

જૈમિનીએ કહ્યું: તમે મારા પ્રશ્ન મુજબ બધું ક્રમવાર કહી દીધું. પણ હવે મને હરિશ્ચંદ્રની વાર્તા વિશે ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.

અહો મહાત્મના તેન પ્રાપ્તં કૃચ્છ્રમનુત્તમમ્ । કચ્ચિત્ સુખમનુપ્રાપ્તં તાદૃગેવ દ્વિજોત્તમાઃ॥૮.

આહ! એ મહાન આત્માએ તો અતિશય કઠિનતા સહન કરી. શું અંતે તેમને સુખ મળ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો?

; પક્ષિણ ઊચુઃ વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા સ રાજા પ્રયયૌ શનૈઃ । શૈવ્યયાનુગતો દુઃ ખી ભાર્યયા બલાપુત્રયા॥૮.

વિશ્વામિત્રના વચન સાંભળી, રાજા ધીમે ધીમે ચાલ્યા, અને તેમની દુઃખી પત્ની શૈવ્યા તથા પુત્ર રોહિત પણ સાથે ગયા.

સ ગત્વા વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ । નૈષા મનુષ્યભોગ્યેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ॥૮.

પછી ધરાપતિ દિવ્ય વારાણસી નગરીએ ગયો. આ નગરી માનવ માટે નથી, કારણ કે એ શૂળધારી ભગવાનના સંરક્ષણ હેઠળ છે.

જગામ પદ્ભ્યાં દુઃ ખાર્તઃ સહ પત્ન્યાનુકૂલયા । પુરીપ્રવેશે દદૃશે વિશ્વામિત્રમુપસ્થિતમ્॥૮.

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, રાજા પોતાની અનુકૂળ પત્ની સાથે પગપાળા ત્યાં ગયો. નગરીમાં પ્રવેશતા તેણે વિશ્વામિત્રને હાજર જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્ । પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્॥૮.

તેણે તેમને આવતાં જોઈ, નમ્ર અને વિનયી બની ગયો. હરિશ્ચંદ્રે હાથ જોડીને મહામુનિ પાસે કહ્યું.

ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયમિયં પત્ની મુને ! મમ । યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ તદ્ગૃહાણાર્ઘ્યમુત્તમમ્॥૮.

મુનિજી, આ મારા પ્રાણ, આ પુત્ર અને આ પત્ની છે. તમને જે જોઈએ હોય, સર્વોત્તમ અર્ઘ્ય રૂપે તરત સ્વીકારો.

યદ્વાન્યત્ કાર્યમસ્માભિસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ॥૮.

અથવા, અમારે કોઈ બીજું કાર્ય કરવું હોય તો પણ, કૃપા કરીને તે માટે પણ અનુમતિ આપો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ પૂર્ણઃ સ માસો રાજર્ષે દીયતાં મમ દક્ષિણા । રાજસૂયનિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજર્ષિ, હવે એક મહિનો પૂરું થયો છે. રાજસૂય યજ્ઞ માટે તમે જે દક્ષિણાનું વચન આપ્યું હતું, તે યાદ હોય તો મને મારી દક્ષિણા આપો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ બ્રાહ્મન્નદ્યૈવ સમ્પૂર્ણો માસોઽમ્લાનતપોધન । તિષ્ઠત્યેતદ્ દનાર્ધં યત્તત્ પ્રતીક્ષસ્વ માચિરમ્॥૮.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: બ્રાહ્મણદેવ, આજે મહિનો પૂરું થયો છે. હે અક્ષય તપસ્વી, બાકી રહેલી દક્ષિણા માટે થોડું રાહ જુઓ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રદાસ્યસિ॥૮.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: ઠીક છે મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે આપશો નહીં, તો હું તમને શાપ આપીશ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્ તદા । કથમસ્મૈ પ્રદાસ્યામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા॥૮.

આવી વાત કહીને મુનિ ચાલ્યા ગયા. રાજા વિચારવા લાગ્યા: હું જે દક્ષિણા આપવાનું વચન આપ્યું છે, તે કેવી રીતે પૂરી કરી શકીશ?

કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોર્ઽથઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે નાહં યાયામધઃ કથમ્॥૮.

હવે તો મારા સમૃદ્ધ મિત્રો ક્યાં છે? અને ધન પણ ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું કેવી રીતે પતન તરફ જઈ શકું?

કિમુ પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ કાં દિશં યામ્યકિઞ્ચનઃ । યદિ નાશં ગમિષ્યામિ અપ્રદાય પ્રતિશ્રુતમ્॥૮.

શું હું પ્રાણ ત્યાગી દઉં? કઈ દિશામાં જઉં, જ્યારે હું કશીthing વગર છું? જો હું આપેલું વચન ન આપી શકું તો મારી વિનાશ જ નિશ્ચિત છે.

બ્રહ્મસ્વહૃત્કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ । અથવા પ્રેષ્યતાં યાસ્યે વરમેવાત્મવિક્રયઃ॥૮.

હું પાપી બની, બ્રહ્માના હૃદયમાં કીટ બનીશ, સૌથી નીચો બનીશ. નહિંતર, હું પોતે દાસ બની વેચાઈ જઉં — પોતાને વેચી નાખવું વધારે સારું છે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ । પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા॥૮.

રાજા ચિંતામાં, દુઃખી અને માથું ઝુકાવેલું જોઈ, તેની પત્નીએ આંસુભીના અવાજે તેને કહ્યું.

ત્યજ ચિન્તાં મહારજા સ્વસત્યમનુપાલય । શ્મશાનવદ્ વર્જનીયો નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ॥૮.

મહારાજ, ચિંતા છોડો અને પોતાનું સત્ય પાળો. જે માણસ સત્ય છોડે છે, તેને સ્મશાન જેવી જ ટાળી દેવી જોઈએ.