માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પૂર્વર્દ્ધિમાત્રઃ સપ્તાસૌ પુરુષાંશ્ચ ન મુઞ્ચતિ । તામસો મકરો નામ નિધિસ્તેનાવલોકિતઃ ।। 68.

એ માણસ પહેલાં જેવી સંપત્તિ હતી એ જ રાખે છે, બીજાને છોડતો નથી; 'મકર' નામનો ખજાનો તામસિક તરીકે ઓળખાય છે.

પુરુષોઽથ તમઃ પ્રાયઃ સુશીલોઽપિ હિ જાયતે । બાણ-ખડ્્ગÐષ્ટ-ધનુષાં ચમ્ર્મણાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

સારા સ્વભાવ ધરાવતો હોવા છતાં એ માણસ વધુ પડતો અંધકારમાં રહે છે; તીરો, તલવાર, ધનુષ્ય અને ચામડાં મેળવેછે.

દંશનાનાઞ્ચ કુરુતે યાતિ મૈત્રીઞ્ચ રાજભિઃ । દદાતિ શૌય્ર્યવૃત્તીનાં ભૂભુજાંયે ચ તત્પ્રિયાઃ ।। 68.

એ ઘાતક હથિયારો વેચે છે, રાજાઓ સાથે મિત્રતા કરે છે અને શૂરવીર વર્તન ધરાવનારા, રાજાને પ્રિય એવા લોકોને દાન આપે છે.

ક્રયવિક્રયે ચ શસ્ત્રાણાં નાન્યત્ર પ્રીતિમેતિ ચ । એકસ્યૈવ ભવત્યેષ નરસ્ય ન સુતાનુગઃ ।। 68.

એ હથિયારોની ખરીદી-વેચાણમાં જ આનંદ મેળવે છે, બીજામાં નહીં; આ ખજાનો માત્ર એક માણસને જ મળે છે, પુત્રોને નહીં.

દ્રવ્યાર્થં દસ્યુતો નાશં સંગ્રામે ચાપિ સ વ્રજેત્ । કચ્છપશ્ચ નિધિર્યોઽસૌ નરસ્તેનાભિવીક્ષિતઃ ।। 68.

ધન માટે એ માણસ લૂંટારૂઓના હાથમાં કે યુદ્ધમાં પણ મરી શકે છે; 'કચ્છપ' નામનો ખજાનો એવા માણસમાં જોવા મળે છે.

તમઃ પ્રધાનો ભવતિ યતોઽસૌ તામસો નિધિઃ । વ્યવહારાનશેષાંસ્તુ પુણ્યજાતૈઃ કરોતિ ચ ।। 68.

એ માણસ અંધકારમાં વધુ રહે છે, કારણ કે એ તામસિક ખજાનો છે; છતાં, પુણ્યથી એ બધા પ્રકારના વ્યવહારો કરે છે.

કર્મસ્થાનખિલાંશ્ચૈવન વિ•ાસિતિ કસ્યચિત્ । સમસ્તાનિ યથાઙ્ગાનિ સંહરત્યેવ કચ્છપઃ ।। 68.

એ પોતાના કોઈપણ કામ બીજાને દેખાડતો નથી; જેમ કચ્છપ પોતાના બધા અંગો અંદર ખેંચે છે, એમ એ પણ કરે છે.

તથા વિષ્ટભ્ય ચિત્તાનિ તિષ્ઠત્યાયતમાનસઃ । ન દદાતિ ન વા ભુઙ્્ક્તે તદ્વિનાશભયાકુલઃ ।। 68.

એ રીતે જ એ મનને સંયમમાં રાખે છે, પોતે અંદર જ રહે છે; એ ન તો દાન આપે છે, ન તો ભોગવે છે, હંમેશા નુકસાનના ડરથી ચિંતિત રહે છે.

નિધાનમુર્વ્વ્યાં કુરુતે નિધિઃ સોઽપ્યેકપૂરુષઃ । રજોગુણમયશ્ચાન્યો મુકુન્દો નામ યો નિધિઃ ।। 68.

એ માણસ જમીનમાં પોતાનું ખજાનો છુપાવે છે, અને એ ખજાનો પણ માત્ર એક માણસનો જ હોય છે; બીજો એક 'મુકુંદ' નામનો ખજાનો છે, જે રાજોગુણથી ભરેલો છે.

નરોઽવલોકિતસ્તેન તદ્્ગુણો ભવતિ દ્વિજ । વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનામાતોદ્યસ્ય પરિગ્રહમ્ ।। 68.

દ્વિજ, જે મનુષ્ય પર એ ખજાનો નજર કરે છે, એમાં એના ગુણો આવી જાય છે; જેમ કે વીણા, વાંસળી અને મૃદંગ જેવા વાદ્યોનો ભંડાર મળે છે.

કરોતિ ગાયતાં વતિં્ત નૃત્યતાઞ્ચ પ્રયચ્છતિ । વન્દિનામથ સૂતાનાં વિટાનાં લાસ્યાપાઠિનામ્ ।। 68.

એ ગાયક માટે ગાવાનું આયોજન કરે છે અને નૃત્ય કરનારને પણ સુવિધા આપે છે; વંદી, સૂત, વિટ અને લાસ્યના કલાકારો માટે પણ એ બધું જોગવાઈ આપે છે.

દદાત્યહર્નિશં ભોગાન્ ભુઙ્્ક્તે તૈશ્ચ સમં દ્વિજ । કુલટાસુરતિશ્ચાસ્ય ભવત્યન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈઃ ।। 68.

એ દિવસ-રાત ભોગ આપતો રહે છે અને એ લોકો સાથે પોતે પણ એ ભોગ ભોગવે છે, દ્વિજ; એ સાથે એના મનમાં વેશ્યાઓ અને એવા જ બીજા લોકો માટે પણ આસક્તિ ઊભી થાય છે.

પ્રયાતિ સઙ્ગમેકઞ્ચ યં નિધિર્ભજતે નરમ્ । રજસ્તમોમયશ્ચાન્યો નન્દો નામ મહાનિધિઃ ।। 68.

એ સભામાં જાય છે, અને જે મનુષ્યને એ ખજાનો પસંદ કરે છે, એ માણસ સાથે રજ અને તમસથી ભરેલો બીજો મહાન ખજાનો, જેનું નામ નંદ છે, એ પણ જોડાય છે.

ઉપૈતિ સ્તમ્ભમધિકં નરસ્તેનાવલોકિતઃ । સમસ્તધાતુરત્નાનાં પુણ્યધાન્યાદિકસ્ય ચ ।। 68.

જે મનુષ્ય પર એ નજર કરે છે, એમાં વધારે અહંકાર આવી જાય છે; એ બધાં પ્રકારના ધાતુઓ, રત્નો અને શુભ અનાજ વગેરે પણ મેળવે છે.

પરિગ્રહં કરોત્યેષ તથૈવ ક્રયવિક્રયમ્ । આધારઃ સ્વજનાનાઞ્ચ આગતાભ્યાગતસ્ય ચ ।। 68.

એ બધું પોતે મેળવે છે અને ખરીદી-વેચાણ પણ કરે છે; પોતાના લોકો અને આવનારા-જવનારા સૌનો આધાર બની જાય છે.

સહતે નાપમાનોકિં્ત સ્વલ્પામપિ મહામુને । સ્તૂયમાનશ્ચ મહતીં પ્રીતિં બધ્નાતિ યચ્છતિ ।। 68.

મહાન મુનિ, એ માણસને તો નાનામાં નાનો અપમાન પણ સહન થતો નથી; પણ જો કોઈ એનું સ્તુતિ કરે, તો એ ખૂબ પ્રેમ બાંધે છે અને આપે છે.

યં યમિચ્છતિ વૈ કામં મૃદુત્વમુપયાતિ ચ । બહ્વ્યો ભાય્ર્યા ભવન્ત્યસ્ય સૂતિમત્યોઽતિશોભનાઃ ।। 68.

જે ઈચ્છા કરે, એ પૂરી થાય છે અને એમાં સૌમ્યતા પણ આવી જાય છે; એના ઘણા પત્નીઓ થાય છે, જે સૌ સુંદર અને સંતાન આપનારી હોય છે.

રતયે સપ્ત ચ નરાન્નિધિર્નન્દોઽનુવર્તતે । પ્રવદ્ર્ધમાનોઽથ નરમષ્ટભાગેન સત્તમ ।। 68.

ભોગ માટે નંદ નામનો ખજાનો સાત પુરુષોને અનુસરે છે; અને જ્યારે એ ખજાનો છૂટે છે, શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ત્યારે એ માણસને માત્ર એક-આઠમો ભાગ જ રહે છે.

દીર્ઘાયુષ્ટ્વઞ્ચ સર્વેષાં પુરુષાણાં પ્રયચ્છતિ । બન્ધૂનામેવ ભરણં યે ચ દૂરાદુપાગતાઃ ।। 68.

એ બધાં પુરુષોને લાંબી આયુષ્ય આપે છે; એ પોતાના સંબંધીઓ અને દૂરથી આવેલા લોકોને પણ પોષણ આપે છે.

તેષાં કરોતિ વૈ નન્દઃ પરલોકે ન ચાદૃતઃ । ભવત્યસ્ય ન ચ સ્નેહઃ સહવાસિષુ જાયતે ।। 68.

નંદ એ બધાં માટે પરલોકમાં પણ એ જ કરે છે, પણ ત્યાં એનું માન થતું નથી; અને સાથે રહેતા લોકોમાં એ માટે કોઈ સ્નેહ ઊભો થતો નથી.

પૂર્વમિત્રેષુ શૈથિલ્યં પ્રીતિમન્યૈઃ કરોતિ ચ । તથૈવ સત્ત્વરજસી યો બિભર્તિ મહાનિધિઃ ।। 68.

એ પહેલાંના મિત્રો પ્રત્યે ઉદાસીન થઈ જાય છે અને બીજા લોકો સાથે સ્નેહ બાંધે છે; એ જ રીતે જે મહાન ખજાનો સત્વ અને રજસ ધરાવે છે, એ પણ આવું જ કરે છે.

સ નીલસંજ્ઞસ્તત્સઙ્ગી નરસ્તચ્છીલવાન્ ભવેત્ । વસ્ત્ર-કાર્પાસ-ધાન્યાદિ-ફલ-પુષ્પપરિગ્રહમ્ ।। 68.

એ ખજાનાને નીલ નામે ઓળખાય છે; જે મનુષ્ય એના સંપર્કમાં આવે છે, એ પણ એના જેવા ગુણો ધરાવે છે અને કપડાં, કપાસ, અનાજ, ફળ અને ફૂલો મેળવે છે.

મુક્તાવિદ્રુમશઙ્ખાનાં શુક્ત્યાદીનાં તથા મુને । કાષ્ઠાદીનાં કરોત્યેષ યચ્ચાન્યજ્જલસમ્ભવમ્ ।। 68.

મુનિ, એ મણુષ્ય મોતી, વિદ્રુમ, શંખ, શુક્તિ વગેરે અને લાકડું તથા પાણીમાંથી મળતી બીજી વસ્તુઓ પણ મેળવે છે.

ક્રયવિક્રયમન્યેષાં નાન્યત્ર રમતે મનઃ । તડાગાન્ પુષ્કરિણ્યોઽથ તથાઽઽરામાન્ કરોતિ ચ ।। 68.

એ આ બધાની ખરીદી-વેચાણ કરે છે અને બીજું કશું મનને ભાવે નહીં; એ તળાવ, સરોવર અને બગીચા પણ બનાવે છે.

બન્ધઞ્ચ સરિતાં વૃક્ષાંસ્તથારોપયતે નરઃ । અનુલેપનપુષ્પાદિભોગં ભુક્ત્વાભિજાયતે ।। 68.

એ નદીઓ પર બંધ બાંધે છે અને વૃક્ષો વાવે છે; સુગંધિત તેલ, ફૂલો વગેરેનો આનંદ માણીને ફરી જન્મે છે.

ત્રિપૌરુષશ્ચાપિ નિધિર્નોલો નામૈષ જાયતે । રજસ્તમોમયશ્ચાન્યઃ શઙ્ખસંજ્ઞો હિ યો નિધિઃ ।। 68.

ત્રણ પેઢી સુધી ચાલતો એક ખજાનો છે, જેનો નામ નોલ છે; અને બીજો એક રજસ અને તમસથી ભરેલો ખજાનો છે, જેને શંખ કહે છે.

તેનાપિ નીયતે વિપ્ર ! તદ્્ગુણિત્વં નિધી•ારઃ । એકસ્યૈવ ભવત્યેષ નરં નાન્યમુપૈતિ ચ ।। 68.

બ્રાહ્મણ, એ પણ મનુષ્યને પોતાના ગુણોથી યુક્ત કરે છે અને એના માર્ગે લઈ જાય છે; પણ એ માત્ર એક જ માણસને મળે છે, બીજાને નથી મળતો.

યસ્ય શઙ્ખો નિધિસ્તસ્ય સ્વરૂપં ક્રૌષ્ટુકે ! શ્રૃણુ । એક એવાત્મના મિષ્ટમન્નં ભુઙ્્ક્તે તથામ્બરમ્ ।। 68.

જેના ઘરમાં શંખનો ખજાનો હોય છે, હે ક્રૌષ્ટુકિ, એનું સ્વરૂપ સાંભળ. એવો માણસ પોતે જ શ્રેષ્ઠ ભોજન કરે છે અને ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેરે છે.

કદન્નભુક્્ પરિજનો ન ચ શોભનવસ્ત્રધૃક્ । ન દદાતિ સુહ્મદ્્ભાય્ર્યાભ્રાતૃપુત્રસ્નુષાદિષુ ।। 68.44 સ્વપોષણપરઃ શઙ્ખી નરો ભવતિ સર્વદા । ઇત્યેતે નિધયઃ ખ્યાતા નરાણામર્થદેવતાઃ ।। 68.

એના ઘરના લોકો સામાન્ય ખોરાક જ ખાય છે અને સારા કપડા પણ નથી પહેરતા. એ પોતાનાં પત્ની, ભાઈ, પુત્ર, વહુ વગેરેને કશું આપતો નથી; શંખવાળો માણસ હંમેશા પોતાનું જ પાલન-પોષણ જુએ છે. આ રીતે આ ખજાનાઓ પુરુષોના ધનદાયી દેવતા તરીકે જાણીતા છે.