માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સત્યામૃદ્ધૌ ભવન્ત્યેતે સિદ્ધિસ્તેષાં હિ જાયતે । એતે હ્રષ્ટૌ સમાખ્યાતા નિધયસ્તવ ક્રૌષ્ટુકે ।। 68.

જ્યારે સમૃદ્ધિ હોય છે ત્યારે આ બધાં પૂર્ણ રીતે રહે છે અને એમાથી સિદ્ધિ મળે છે; હે ક્રૌષ્ટુકિ, આ આઠ ખજાનાં તને સમજાવ્યાં.

દેવાતાનાં પ્રસાદેન સાધુસંસેવનેન ચ । એભિરાલોકિતં વિત્તં માનુષસ્ય સદા મુને ।। 68.

હે મુનિ, દેવતાઓની કૃપાથી અને સારા લોકોની સંગતથી મનુષ્યને સંપત્તિ હંમેશા આવી રીતે મળે છે.

યાદૃક્્ સ્વરૂપં ભવતિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ । પદ્મો નામ નિધિઃ પૂર્વં સ યસ્ય ભવતિ દ્વિજ ।। 68.

તેની સ્વરૂપતા શું છે, તે હું તને વિગતે કહું છું, સાંભળ. પહેલાં 'પદ્મ' નામનું એક ખજાનો હતો; જેના પાસે એ હોય, હે દ્વિજ,

સુતસ્ય તત્સુતાનાઞ્ચ તત્પૈત્રાણાઞ્ચ નિત્યશઃ । દાક્ષિણ્યસારઃ પુરુષસ્તેન ચાધિષ્ઠિતો ભવેત્ ।। 68.

તેના પુત્ર, પૌત્ર અને તેમના વંશજોમાં પણ એ માણસ હંમેશા દયાળુ અને દાનશીલ બની રહે છે.

સત્ત્વાધારો મહાભોગો યતોઽસૌ સાત્ત્વિકો નિધિઃ । સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાદિધાતૂનાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

એ ખજાનો સત્વગુણ આધારિત છે, બહુ ભોગવટાવાળો છે, કારણ કે એ સાત્વિક ખજાનો છે; એથી સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને બીજા ધાતુઓ મળે છે.

કરોત્યતિતરાં સોઽથ તેષાઞ્ચ ક્રયાવિક્રયમ્ । કરોતિ ચ તથા યજ્ઞાન્ દક્ષિણાઞ્ચ પ્રયચ્છતિ ।। 68.

એ માણસ એ બધાની ખરીદી-વેચાણ વધારે કરે છે અને યજ્ઞો પણ કરે છે, દાન પણ આપે છે.

સભાં દેવનિકેતાંશ્ચ સ કારયતિ તન્મનાઃ । સત્ત્વાધારો નિધિશ્ચાન્યો મહાપદ્મ ઇતિ શ્રુતઃ ।। 68.

એ મનથી સભાઓ અને દેવમંદિરો બનાવે છે; બીજો એક ખજાનો 'મહાપદ્મ' તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ સત્વગુણ આધારિત છે.

સત્ત્વપ્રધાનો ભવતિ તેન ચાધિષ્ઠિતો નરઃ । કરોતિ પદ્મરાગાદિરત્નાનાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

જે માણસ એના વશમાં આવે છે, એ સત્વગુણમાં પ્રધાન બને છે અને પદ્મરાગ જેવા રત્નો મેળવેછે.

મૌક્તિકાનાં પ્રવાલાનાં તેષાં ચ ક્રયવિક્રયાન્ । દદાતિ યોગશીલેભ્યસ્તેષામાવસથાંસ્તથા ।। 68.

એ મુક્તા અને પ્રવાળની ખરીદી-વેચાણ કરે છે અને યોગમાં તત્પર રહેનાર લોકોને નિવાસ પણ આપે છે.

સ કારયતિ તચ્છીલઃ સ્વયમેવ ચ જાયતે । તત્પ્રસૂતાસ્તથાશીલાઃ પુત્રપૌત્રક્રમેણ ચ ।। 68.

એ માણસ પોતે પણ એ જ રીતે વર્તે છે અને તેના પુત્ર-પૌત્ર પણ એ જ સ્વભાવ સાથે જન્મે છે.

પૂર્વર્દ્ધિમાત્રઃ સપ્તાસૌ પુરુષાંશ્ચ ન મુઞ્ચતિ । તામસો મકરો નામ નિધિસ્તેનાવલોકિતઃ ।। 68.

એ માણસ પહેલાં જેવી સંપત્તિ હતી એ જ રાખે છે, બીજાને છોડતો નથી; 'મકર' નામનો ખજાનો તામસિક તરીકે ઓળખાય છે.

પુરુષોઽથ તમઃ પ્રાયઃ સુશીલોઽપિ હિ જાયતે । બાણ-ખડ્્ગÐષ્ટ-ધનુષાં ચમ્ર્મણાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

સારા સ્વભાવ ધરાવતો હોવા છતાં એ માણસ વધુ પડતો અંધકારમાં રહે છે; તીરો, તલવાર, ધનુષ્ય અને ચામડાં મેળવેછે.

દંશનાનાઞ્ચ કુરુતે યાતિ મૈત્રીઞ્ચ રાજભિઃ । દદાતિ શૌય્ર્યવૃત્તીનાં ભૂભુજાંયે ચ તત્પ્રિયાઃ ।। 68.

એ ઘાતક હથિયારો વેચે છે, રાજાઓ સાથે મિત્રતા કરે છે અને શૂરવીર વર્તન ધરાવનારા, રાજાને પ્રિય એવા લોકોને દાન આપે છે.

ક્રયવિક્રયે ચ શસ્ત્રાણાં નાન્યત્ર પ્રીતિમેતિ ચ । એકસ્યૈવ ભવત્યેષ નરસ્ય ન સુતાનુગઃ ।। 68.

એ હથિયારોની ખરીદી-વેચાણમાં જ આનંદ મેળવે છે, બીજામાં નહીં; આ ખજાનો માત્ર એક માણસને જ મળે છે, પુત્રોને નહીં.

દ્રવ્યાર્થં દસ્યુતો નાશં સંગ્રામે ચાપિ સ વ્રજેત્ । કચ્છપશ્ચ નિધિર્યોઽસૌ નરસ્તેનાભિવીક્ષિતઃ ।। 68.

ધન માટે એ માણસ લૂંટારૂઓના હાથમાં કે યુદ્ધમાં પણ મરી શકે છે; 'કચ્છપ' નામનો ખજાનો એવા માણસમાં જોવા મળે છે.

તમઃ પ્રધાનો ભવતિ યતોઽસૌ તામસો નિધિઃ । વ્યવહારાનશેષાંસ્તુ પુણ્યજાતૈઃ કરોતિ ચ ।। 68.

એ માણસ અંધકારમાં વધુ રહે છે, કારણ કે એ તામસિક ખજાનો છે; છતાં, પુણ્યથી એ બધા પ્રકારના વ્યવહારો કરે છે.

કર્મસ્થાનખિલાંશ્ચૈવન વિ•ાસિતિ કસ્યચિત્ । સમસ્તાનિ યથાઙ્ગાનિ સંહરત્યેવ કચ્છપઃ ।। 68.

એ પોતાના કોઈપણ કામ બીજાને દેખાડતો નથી; જેમ કચ્છપ પોતાના બધા અંગો અંદર ખેંચે છે, એમ એ પણ કરે છે.

તથા વિષ્ટભ્ય ચિત્તાનિ તિષ્ઠત્યાયતમાનસઃ । ન દદાતિ ન વા ભુઙ્્ક્તે તદ્વિનાશભયાકુલઃ ।। 68.

એ રીતે જ એ મનને સંયમમાં રાખે છે, પોતે અંદર જ રહે છે; એ ન તો દાન આપે છે, ન તો ભોગવે છે, હંમેશા નુકસાનના ડરથી ચિંતિત રહે છે.

નિધાનમુર્વ્વ્યાં કુરુતે નિધિઃ સોઽપ્યેકપૂરુષઃ । રજોગુણમયશ્ચાન્યો મુકુન્દો નામ યો નિધિઃ ।। 68.

એ માણસ જમીનમાં પોતાનું ખજાનો છુપાવે છે, અને એ ખજાનો પણ માત્ર એક માણસનો જ હોય છે; બીજો એક 'મુકુંદ' નામનો ખજાનો છે, જે રાજોગુણથી ભરેલો છે.

નરોઽવલોકિતસ્તેન તદ્્ગુણો ભવતિ દ્વિજ । વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનામાતોદ્યસ્ય પરિગ્રહમ્ ।। 68.

દ્વિજ, જે મનુષ્ય પર એ ખજાનો નજર કરે છે, એમાં એના ગુણો આવી જાય છે; જેમ કે વીણા, વાંસળી અને મૃદંગ જેવા વાદ્યોનો ભંડાર મળે છે.

કરોતિ ગાયતાં વતિં્ત નૃત્યતાઞ્ચ પ્રયચ્છતિ । વન્દિનામથ સૂતાનાં વિટાનાં લાસ્યાપાઠિનામ્ ।। 68.

એ ગાયક માટે ગાવાનું આયોજન કરે છે અને નૃત્ય કરનારને પણ સુવિધા આપે છે; વંદી, સૂત, વિટ અને લાસ્યના કલાકારો માટે પણ એ બધું જોગવાઈ આપે છે.

દદાત્યહર્નિશં ભોગાન્ ભુઙ્્ક્તે તૈશ્ચ સમં દ્વિજ । કુલટાસુરતિશ્ચાસ્ય ભવત્યન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈઃ ।। 68.

એ દિવસ-રાત ભોગ આપતો રહે છે અને એ લોકો સાથે પોતે પણ એ ભોગ ભોગવે છે, દ્વિજ; એ સાથે એના મનમાં વેશ્યાઓ અને એવા જ બીજા લોકો માટે પણ આસક્તિ ઊભી થાય છે.

પ્રયાતિ સઙ્ગમેકઞ્ચ યં નિધિર્ભજતે નરમ્ । રજસ્તમોમયશ્ચાન્યો નન્દો નામ મહાનિધિઃ ।। 68.

એ સભામાં જાય છે, અને જે મનુષ્યને એ ખજાનો પસંદ કરે છે, એ માણસ સાથે રજ અને તમસથી ભરેલો બીજો મહાન ખજાનો, જેનું નામ નંદ છે, એ પણ જોડાય છે.

ઉપૈતિ સ્તમ્ભમધિકં નરસ્તેનાવલોકિતઃ । સમસ્તધાતુરત્નાનાં પુણ્યધાન્યાદિકસ્ય ચ ।। 68.

જે મનુષ્ય પર એ નજર કરે છે, એમાં વધારે અહંકાર આવી જાય છે; એ બધાં પ્રકારના ધાતુઓ, રત્નો અને શુભ અનાજ વગેરે પણ મેળવે છે.

પરિગ્રહં કરોત્યેષ તથૈવ ક્રયવિક્રયમ્ । આધારઃ સ્વજનાનાઞ્ચ આગતાભ્યાગતસ્ય ચ ।। 68.

એ બધું પોતે મેળવે છે અને ખરીદી-વેચાણ પણ કરે છે; પોતાના લોકો અને આવનારા-જવનારા સૌનો આધાર બની જાય છે.

સહતે નાપમાનોકિં્ત સ્વલ્પામપિ મહામુને । સ્તૂયમાનશ્ચ મહતીં પ્રીતિં બધ્નાતિ યચ્છતિ ।। 68.

મહાન મુનિ, એ માણસને તો નાનામાં નાનો અપમાન પણ સહન થતો નથી; પણ જો કોઈ એનું સ્તુતિ કરે, તો એ ખૂબ પ્રેમ બાંધે છે અને આપે છે.

યં યમિચ્છતિ વૈ કામં મૃદુત્વમુપયાતિ ચ । બહ્વ્યો ભાય્ર્યા ભવન્ત્યસ્ય સૂતિમત્યોઽતિશોભનાઃ ।। 68.

જે ઈચ્છા કરે, એ પૂરી થાય છે અને એમાં સૌમ્યતા પણ આવી જાય છે; એના ઘણા પત્નીઓ થાય છે, જે સૌ સુંદર અને સંતાન આપનારી હોય છે.

રતયે સપ્ત ચ નરાન્નિધિર્નન્દોઽનુવર્તતે । પ્રવદ્ર્ધમાનોઽથ નરમષ્ટભાગેન સત્તમ ।। 68.

ભોગ માટે નંદ નામનો ખજાનો સાત પુરુષોને અનુસરે છે; અને જ્યારે એ ખજાનો છૂટે છે, શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ત્યારે એ માણસને માત્ર એક-આઠમો ભાગ જ રહે છે.

દીર્ઘાયુષ્ટ્વઞ્ચ સર્વેષાં પુરુષાણાં પ્રયચ્છતિ । બન્ધૂનામેવ ભરણં યે ચ દૂરાદુપાગતાઃ ।। 68.

એ બધાં પુરુષોને લાંબી આયુષ્ય આપે છે; એ પોતાના સંબંધીઓ અને દૂરથી આવેલા લોકોને પણ પોષણ આપે છે.