માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિદ્વેષિણી તુ યા કન્યા ભૃકુટીકુટિલાનના । તસ્યા દ્વૌ તનયૌ પુંસામપકારપ્રકાશકૌ॥૫૧.

પણ જે દીકરી દુશ્મન છે, ભ્રૂકુટીવાળી અને વાંકી ચહેરાવાળી છે, તેની બે પુત્રો છે, જે પુરુષોમાં હાનિકારક તરીકે ઓળખાય છે.

નિર્બોજત્વં નરો યાતિ નારી વા શૌચવર્જિતા । પૈશુન્યાભિરતં લોલમસજ્જનનિષેવણમ્॥૫૧.

જે પુરુષ કે સ્ત્રી શુદ્ધિ વિના રહે છે, પરનિંદામાં આનંદ લે છે, ચંચળ છે અને દુષ્ટ લોકોની સાથે રહે છે, એ તાકાત ગુમાવે છે.

પુરુષદ્વેષિણઞ્ચૈતૌ નારમાક્રમ્ય તિષ્ઠતઃ । માત્રા ભ્રાત્રા તથા મિત્રૈરભીષ્ટૈઃ સ્વજનૈઃ પરૈઃ॥૫૧.

આ બંને એ પુરુષને પકડી લે છે, જે પોતાના માતા, ભાઈ, મિત્રો, પ્રિયજનો, સગા કે અજાણ્યા લોકો સાથે દુશ્મનાવટ રાખે છે.

વિદ્વિષ્ટો નાશમાયાતિ પુરુષો ધર્મતોર્ઽથતઃ । એકસ્તુ સ્વગુણાંલ્લોકે પ્રકાશયતિ પાપકૃત્॥૫૧.

જે પુરુષને બધા દ્વેષ કરે છે, તે ધર્મ કે ધનથી નાશ પામે છે; પણ એક એવો છે, જે પોતાના ગુણોથી દુનિયામાં પાપી લોકોના કામને જાહેર કરે છે.

દ્વિતીયસ્તુ ગુણાન્ મૈત્રીં લોકસ્થામપકર્ષતિ । ઇત્યેતે દૌઃ સહાઃ સર્વે યક્ષ્મણઃ સન્તતાવથ । પાપાચારાઃ સમાખ્યાતા યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્॥૫૧.

બીજો એ છે, જે બીજાઓના ગુણ, મિત્રતા અને માન ગુમાવાવે છે; આ બધા દુષ્ટ સાથીદારો રોગના સંતાન છે, જેમના ખરાબ વર્તનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું છે.

ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ--- ભગવન્ !કથિતં સર્વં વિસ્તરેણ ત્વયા મમ । સ્વરોચિષસ્તુ ચરિતં જન્મ સ્વારોચિષસ્ય તુ ।। 68.

ક્રૌષ્ટુકીએ કહ્યું: ભગવન! તમે મારા માટે સર્વે વાતો વિગતે કહી, જેમાં સ્વરોચિષનું જન્મ અને કાર્યો પણ સમાવાયા.

યા તુ સા પદ્મિની નામ વિદ્યા ભોગોપપાદિકા । તત્સંશ્રયાં યે નિધયસ્તાન્ મે વિસ્તરતો વદ ।। 68.

હવે, જે પદ્મિની નામની વિદ્યા છે, જે ભોગ આપતી છે—એમાં જે ખજાનાં જોડાયેલા છે, એ બધાની વિગતવાર વાત કરો.

અષ્ટૌ યે નિધયસ્તેષાં સ્વરૂપં દ્રવ્યસંસ્થિતિઃ । ભવતાભિહિતં સમ્યક્ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ગુરો ।। 68.

આઠ ખજાનાં છે—એના સ્વરૂપ, દ્રવ્ય અને સ્વભાવ શું છે, એ તમે જાણો છો તેમ મને કહો, ગુરુવર્ય.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ--- પદ્મિની નામ યા વિદ્યા લક્ષ્મીસ્તસ્યાશ્ચ દેવતા । તદાધારાશ્ચ નિધયસ્તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। 68.

માર્કંડેયે કહ્યું: પદ્મિની નામની જે વિદ્યા છે, એ લક્ષ્મી સ્વયં છે અને એના આધારરૂપ ખજાનાં છે; હવે હું એ બધું સમજાવું છું, સાંભળો.

યત્ર પદ્મમહાપદ્મૌ તથા મકરકચ્છપૌ । મુકુન્દો નન્દકશ્ચૈવ નીલઃ શઙ્ખોઽષ્ટમો નિધિઃ ।। 68.

એમાં પદ્મ અને મહાપદ્મ, તેમજ મકર અને કચ્છપ છે; મુકુંદ, નંદક, નીલ અને શંખ આઠમો ખજાનો છે.

સત્યામૃદ્ધૌ ભવન્ત્યેતે સિદ્ધિસ્તેષાં હિ જાયતે । એતે હ્રષ્ટૌ સમાખ્યાતા નિધયસ્તવ ક્રૌષ્ટુકે ।। 68.

જ્યારે સમૃદ્ધિ હોય છે ત્યારે આ બધાં પૂર્ણ રીતે રહે છે અને એમાથી સિદ્ધિ મળે છે; હે ક્રૌષ્ટુકિ, આ આઠ ખજાનાં તને સમજાવ્યાં.

દેવાતાનાં પ્રસાદેન સાધુસંસેવનેન ચ । એભિરાલોકિતં વિત્તં માનુષસ્ય સદા મુને ।। 68.

હે મુનિ, દેવતાઓની કૃપાથી અને સારા લોકોની સંગતથી મનુષ્યને સંપત્તિ હંમેશા આવી રીતે મળે છે.

યાદૃક્્ સ્વરૂપં ભવતિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ । પદ્મો નામ નિધિઃ પૂર્વં સ યસ્ય ભવતિ દ્વિજ ।। 68.

તેની સ્વરૂપતા શું છે, તે હું તને વિગતે કહું છું, સાંભળ. પહેલાં 'પદ્મ' નામનું એક ખજાનો હતો; જેના પાસે એ હોય, હે દ્વિજ,

સુતસ્ય તત્સુતાનાઞ્ચ તત્પૈત્રાણાઞ્ચ નિત્યશઃ । દાક્ષિણ્યસારઃ પુરુષસ્તેન ચાધિષ્ઠિતો ભવેત્ ।। 68.

તેના પુત્ર, પૌત્ર અને તેમના વંશજોમાં પણ એ માણસ હંમેશા દયાળુ અને દાનશીલ બની રહે છે.

સત્ત્વાધારો મહાભોગો યતોઽસૌ સાત્ત્વિકો નિધિઃ । સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાદિધાતૂનાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

એ ખજાનો સત્વગુણ આધારિત છે, બહુ ભોગવટાવાળો છે, કારણ કે એ સાત્વિક ખજાનો છે; એથી સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને બીજા ધાતુઓ મળે છે.

કરોત્યતિતરાં સોઽથ તેષાઞ્ચ ક્રયાવિક્રયમ્ । કરોતિ ચ તથા યજ્ઞાન્ દક્ષિણાઞ્ચ પ્રયચ્છતિ ।। 68.

એ માણસ એ બધાની ખરીદી-વેચાણ વધારે કરે છે અને યજ્ઞો પણ કરે છે, દાન પણ આપે છે.

સભાં દેવનિકેતાંશ્ચ સ કારયતિ તન્મનાઃ । સત્ત્વાધારો નિધિશ્ચાન્યો મહાપદ્મ ઇતિ શ્રુતઃ ।। 68.

એ મનથી સભાઓ અને દેવમંદિરો બનાવે છે; બીજો એક ખજાનો 'મહાપદ્મ' તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ સત્વગુણ આધારિત છે.

સત્ત્વપ્રધાનો ભવતિ તેન ચાધિષ્ઠિતો નરઃ । કરોતિ પદ્મરાગાદિરત્નાનાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

જે માણસ એના વશમાં આવે છે, એ સત્વગુણમાં પ્રધાન બને છે અને પદ્મરાગ જેવા રત્નો મેળવેછે.

મૌક્તિકાનાં પ્રવાલાનાં તેષાં ચ ક્રયવિક્રયાન્ । દદાતિ યોગશીલેભ્યસ્તેષામાવસથાંસ્તથા ।। 68.

એ મુક્તા અને પ્રવાળની ખરીદી-વેચાણ કરે છે અને યોગમાં તત્પર રહેનાર લોકોને નિવાસ પણ આપે છે.

સ કારયતિ તચ્છીલઃ સ્વયમેવ ચ જાયતે । તત્પ્રસૂતાસ્તથાશીલાઃ પુત્રપૌત્રક્રમેણ ચ ।। 68.

એ માણસ પોતે પણ એ જ રીતે વર્તે છે અને તેના પુત્ર-પૌત્ર પણ એ જ સ્વભાવ સાથે જન્મે છે.

પૂર્વર્દ્ધિમાત્રઃ સપ્તાસૌ પુરુષાંશ્ચ ન મુઞ્ચતિ । તામસો મકરો નામ નિધિસ્તેનાવલોકિતઃ ।। 68.

એ માણસ પહેલાં જેવી સંપત્તિ હતી એ જ રાખે છે, બીજાને છોડતો નથી; 'મકર' નામનો ખજાનો તામસિક તરીકે ઓળખાય છે.

પુરુષોઽથ તમઃ પ્રાયઃ સુશીલોઽપિ હિ જાયતે । બાણ-ખડ્્ગÐષ્ટ-ધનુષાં ચમ્ર્મણાઞ્ચ પરિગ્રહમ્ ।। 68.

સારા સ્વભાવ ધરાવતો હોવા છતાં એ માણસ વધુ પડતો અંધકારમાં રહે છે; તીરો, તલવાર, ધનુષ્ય અને ચામડાં મેળવેછે.

દંશનાનાઞ્ચ કુરુતે યાતિ મૈત્રીઞ્ચ રાજભિઃ । દદાતિ શૌય્ર્યવૃત્તીનાં ભૂભુજાંયે ચ તત્પ્રિયાઃ ।। 68.

એ ઘાતક હથિયારો વેચે છે, રાજાઓ સાથે મિત્રતા કરે છે અને શૂરવીર વર્તન ધરાવનારા, રાજાને પ્રિય એવા લોકોને દાન આપે છે.

ક્રયવિક્રયે ચ શસ્ત્રાણાં નાન્યત્ર પ્રીતિમેતિ ચ । એકસ્યૈવ ભવત્યેષ નરસ્ય ન સુતાનુગઃ ।। 68.

એ હથિયારોની ખરીદી-વેચાણમાં જ આનંદ મેળવે છે, બીજામાં નહીં; આ ખજાનો માત્ર એક માણસને જ મળે છે, પુત્રોને નહીં.

દ્રવ્યાર્થં દસ્યુતો નાશં સંગ્રામે ચાપિ સ વ્રજેત્ । કચ્છપશ્ચ નિધિર્યોઽસૌ નરસ્તેનાભિવીક્ષિતઃ ।। 68.

ધન માટે એ માણસ લૂંટારૂઓના હાથમાં કે યુદ્ધમાં પણ મરી શકે છે; 'કચ્છપ' નામનો ખજાનો એવા માણસમાં જોવા મળે છે.

તમઃ પ્રધાનો ભવતિ યતોઽસૌ તામસો નિધિઃ । વ્યવહારાનશેષાંસ્તુ પુણ્યજાતૈઃ કરોતિ ચ ।। 68.

એ માણસ અંધકારમાં વધુ રહે છે, કારણ કે એ તામસિક ખજાનો છે; છતાં, પુણ્યથી એ બધા પ્રકારના વ્યવહારો કરે છે.

કર્મસ્થાનખિલાંશ્ચૈવન વિ•ાસિતિ કસ્યચિત્ । સમસ્તાનિ યથાઙ્ગાનિ સંહરત્યેવ કચ્છપઃ ।। 68.

એ પોતાના કોઈપણ કામ બીજાને દેખાડતો નથી; જેમ કચ્છપ પોતાના બધા અંગો અંદર ખેંચે છે, એમ એ પણ કરે છે.

તથા વિષ્ટભ્ય ચિત્તાનિ તિષ્ઠત્યાયતમાનસઃ । ન દદાતિ ન વા ભુઙ્્ક્તે તદ્વિનાશભયાકુલઃ ।। 68.

એ રીતે જ એ મનને સંયમમાં રાખે છે, પોતે અંદર જ રહે છે; એ ન તો દાન આપે છે, ન તો ભોગવે છે, હંમેશા નુકસાનના ડરથી ચિંતિત રહે છે.

નિધાનમુર્વ્વ્યાં કુરુતે નિધિઃ સોઽપ્યેકપૂરુષઃ । રજોગુણમયશ્ચાન્યો મુકુન્દો નામ યો નિધિઃ ।। 68.

એ માણસ જમીનમાં પોતાનું ખજાનો છુપાવે છે, અને એ ખજાનો પણ માત્ર એક માણસનો જ હોય છે; બીજો એક 'મુકુંદ' નામનો ખજાનો છે, જે રાજોગુણથી ભરેલો છે.