માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તદિદં ભારતાખ્યાનં બહ્વિર્થં શ્રુતિવિસ્તરમ્ । તત્ત્વતો જ્ઞાતુકામોઽહં ભગવંસ્ત્વામુપસ્થિતઃ॥૧.

આભારત, જે અર્થથી ભરપૂર અને વિશાળ છે, તેનું સાચું તત્વ જાણવા માટે, હે ભગવન, હું તમારી પાસે આવ્યો છું.

કસ્માન્માનુષતાં પ્રાપ્તો નિર્ગુણોઽપિ જનાર્દનઃ । વાસુદેવો જગત્સૂતિ-સ્થિતિ-સંયમકારણમ્॥૧.

જગતની સર્જન, પાલન અને સંહારના કારણ એવા, ગુણોથી પર એવા જનાર્દન, વાસુદેવ મનુષ્ય અવતાર કેમ ધારણ કર્યો?

કસ્માચ્ચ પાણ્ડુપુત્ત્રાણામેકા સા દ્રુપદાત્મજા । પઞ્ચાનાં મહીષી કૃષ્ણા હ્યત્ર નઃ સંશયો મહાન્॥૧.

અને દ્રુપદપુત્રી કૃષ્ણા, પાંચ પાંડવોની એકમાત્ર રાણી કેમ બની? આ વિષયમાં અમને મોટો સંશય છે.

ભેષજં બ્રહ્મહત્યાયા બલદેવો મહાબલઃ । તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન કસ્માચ્ચક્રે હલાયુધઃ॥૧.

મહાબળવાન બલદેવે બ્રાહ્મણહત્યા પાપના પ્રાયશ્ચિતરૂપે, હલધારી બની તીર્થયાત્રા કેમ કરી?

કથઞ્ચ દ્રૌપદેયાસ્તેઽકૃતદારા મહારથાઃ । પાણ્ડુનાથા મહાત્માનો વધમાપુરનાથવત્॥૧.

અને દ્રૌપદીપુત્રો, જે મહાન યુદ્ધવીર અને અવિવાહિત હતાં, તથા મહાત્મા પાંડુપુત્રોએ, અનાથની જેમ મૃત્યુ કેમ વ્હોરી?

એતત્સર્વં વિસ્તરશો મમાખ્યાતુમિહાર્હસિ । ભવન્તો મૂઢબુદ્ધીનામવબોધકરાઃ સદા॥૧.

આ બધું તમે મને વિગતે કહો, કેમ કે તમે સદાય મૂઢબુદ્ધિ લોકોને સમજ આપનાર છો.

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા માર્કણ્ડેયો માહમુનિઃ । દશાષ્ટદોષરહિતો વક્તું સમુપચક્રમે॥૧.

આવી વાતો સાંભળીને, દશાઅષ્ટ દોષથી રહિત મહામુનિ માર્કંડેયે વાત કહેવાનું આરંભ્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ક્રિયાકાલોઽયમસ્માકં સમપ્રાપ્તો મુનિસત્તમ । વિસ્તરે ચાપિ વક્તવ્યે નૈષ કાલઃ પ્રશસ્યતે॥૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: મહાન ઋષિ, હવે આપણા માટે કર્મ કરવાનો સમય આવી ગયો છે. લાંબી વાત કરવા માટે આ યોગ્ય સમય નથી.

યે તુ વક્ષ્યન્તિ વક્ષ્યેઽદ્ય તાનહં જૈમિને તવ । તથા ચ નષ્ટસન્દેહં ત્વાં કરિષ્યન્તિ પક્ષિણઃ॥૧.

પણ આજે હું તને કહીશ કે કોણ બોલશે, જયમિની. એ પક્ષીઓ તારા બધા સંદેહો દૂર કરી દેશે.

પિઙ્ગાક્ષશ્ચ વિબોધશ્ચ સુપુત્ત્રઃ સુમુખસ્તથા । દ્રોણપુત્રાઃ ખગશ્રેષ્ઠાસ્તત્ત્વજ્ઞાઃ શાસ્ત્રચિન્તકાઃ॥૧.

પિંગાક્ષ, વિબોધ, સુપુત્ર અને સુમુખ—આ બધા દ્રોણના પુત્રો છે. એ સર્વ શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ છે, સત્યને જાણનારા અને શાસ્ત્રવિચારમાં નિપુણ છે.

વેદશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાને યેષામવ્યાહતા મતિઃ । વિન્ધ્યકન્દરમધ્યસ્થાસ્તાનુપાસ્ય ચ પૃચ્છ ચ॥૧.

વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થને સમજવામાં જેમનું મન અડગ છે, એ બધા વિંધ્યપર્વતની ગુફાઓમાં રહે છે. તું તેમની પાસે જઈને પ્રશ્નો પુછજે.

એવમુક્તસ્તદા તેન માર્કણ્ડેયેન ધીમતા । પ્રત્યુવાચર્ષિશાર્દૂલો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ॥૧.

માર્કંડેયે આ રીતે કહ્યું ત્યારે તે વિદ્વાનના વચન સાંભળીને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને જવાબ આપ્યો.

જૈમિનિરુવાચ અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ ખગવાગિવ માનુષી । યત્ પક્ષિણસ્તે વિજ્ઞાનમાપુરત્યન્તદુર્લભમ્॥૧.

જયમિનીએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આ તો બહુ અદ્ભુત છે કે પક્ષીઓની વાણી માનવ જેવી છે અને તારા પક્ષીઓએ તો દુર્લભ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

તિર્યગ્યોન્યાં યદિ ભવસ્તેષાં જ્ઞાનં કુતોઽભવત્ । કથઞ્ચ દ્રોણતનયાઃ પ્રોચ્યન્તે તે પતત્રિણઃ॥૧.

જો તેઓ પશુજાતિમાં જન્મેલા હોય તો તેમને આવું જ્ઞાન કેમ મળ્યું? અને દ્રોણના પુત્રોને પક્ષી તરીકે કેમ ઓળખવામાં આવે છે?

કશ્ચ દ્રોણઃ પ્રવિખ્યાતો યસ્ય પુત્રચતુષ્ટયમ્ । જાતં ગુણવતાં તેષાં ધર્મજ્ઞાનં મહાત્મનામ્॥૧.

આ પ્રસિદ્ધ દ્રોણ કોણ છે, જેના ચાર પુત્રો જન્મ્યા, જે ગુણવાન અને ધર્મજ્ઞાન ધરાવતા મહાન આત્માઓ કહેવાય છે?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યદ્વૃત્તં નન્દને પુરા । શક્રસ્યાપ્યસરસાં ચૈવ નારદસ્ય ચ સઙ્ગમે॥૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે નંદનવનમાં શક્ર અને નારદની મુલાકાત વખતે શું બન્યું હતું.

નારદો નન્દનેઽપશ્યત્ પુંશ્ચલીગણમધ્યગમ્ । શક્રં સુરાધિરાજાનં તન્મુખાસક્તલોચનમ્॥૧.

નારદે નંદનવનમાં જોયું કે શક્ર, દેવતાઓના રાજા, અનેક અપ્સરાઓ વચ્ચે બેઠા છે અને તેમની નજર અપ્સરાઓના ચહેરા પર જ ટકી રહી છે.

સ તેનર્ષિવરિષ્ઠેન દૃષ્ટમાત્રઃ શચીપતિઃ । સમુત્તસ્થૌ સ્વકં ચાસ્મૈ દદાવાસનમાદરાત્॥૧.

જેમજ તે મહાન ઋષિએ તેને જોયો, શચીપતિ તરત ઊભા થયા અને આદરપૂર્વક પોતાનું આસન નારદને આપ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા બલવૃત્રઘ્નમુત્થિતં ત્રિદશાઙ્ગનાઃ । પ્રણેમુસ્તાશ્ચ દેવર્ષિ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

વૃત્રને સંહારનાર શક્ર ઊભા થયા તે જોઈને, ત્રિદેવીઓએ અને દેવઋષિને નમન કર્યું અને વિનયપૂર્વક ઉભી રહી.

તાભિરભ્યર્ચિતઃ સોઽથ ઉપવિષ્ટે શતક્રતૌ । યથાર્હં કૃતસમ્ભાષઃ કથાશ્ચક્રે મનોરમાઃ॥૧.

એ અપ્સરાઓએ નારદનું સન્માન કર્યું. પછી શક્રની બાજુએ બેઠા નારદે યોગ્ય રીતે વાતચીત કરી અને રસપ્રદ વાતો કરી.

શક્ર ઉવાચ તતઃ કથાન્તરે શક્રસ્તમુવાચ મહામુનિમ્ । દેહ્યાજ્ઞાં નૃત્યતામાસાં તવ યાભિમતેતિ વૈ॥૧.

શક્રે કહ્યું: વાતચીત દરમ્યાન શક્રએ મહામુનિ નારદને પૂછ્યું: 'આપને જે અપ્સરા પસંદ હોય, તેને નૃત્ય કરવાની આજ્ઞા આપો.'

રમ્ભા વા કર્કશા વાથ ઉર્વશ્યથ તિલોત્તમા । ઘૃતાચી મેનકા વાપિ યત્ર વા ભવતો રુચિઃ॥૧.

રંભા હોય કે કર્કશા, ઉર્વશી કે તિલોત્તમા, ઘૃતાચી કે મેનકા—તમને જે ગમતી હોય તે પસંદ કરો.

એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો વચો શક્રસ્ય નારદઃ । વિચિન્ત્યાપ્સરસઃ પ્રાહ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

શક્રના આ વચન સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નારદે વિચાર કરીને, વિનયથી ઉભેલી અપ્સરાઓને કહ્યું.

યુષ્માકમિહ સર્વાસાં રૂપૌદાર્યગુણાધિકમ્ । આત્માનં મન્યતે યા તુ સા નૃત્યતુ મમાગ્રતઃ॥૧.

તમામાંથી જે પોતાને રૂપ, ઉદારતા અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે, એ મારી સામે નૃત્ય કરે.

ગુણરૂપવિહીનાયાઃ સિદ્ધિર્નાટ્યસ્ય નાસ્તિ વૈ । ચાર્વધિષ્ઠાનવન્નૃત્યં નૃત્યમન્યદ્વિડમ્બનમ્॥૧.

જેમાં ગુણ કે સૌંદર્ય નથી, તેને નૃત્યમાં સફળતા મળતી નથી; જેમ આધાર વગરનું નૃત્ય માત્ર દેખાડું જ ગણાય.

તદ્વાક્યસમકાલં ચ એકૈકાસ્તા નતાસ્તતઃ । અહં ગુણાધિકા ન ત્વં ન ત્વં ચાન્યાબ્રવીદિદમ્॥૧.

એ સમયે દરેકે પોતાના માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હું ગુણોમાં વધુ છું, તું નથી, ને બીજીઓ પણ નથી.' એમ દરેકે પોતાનું માન્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ તાસાં સંભ્રમમાલોક્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ । પૃચ્છ્યતાં મુનિરિત્યાહ વક્તા યાં વો ગુણાધિકામ્॥૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: એ બધાની ઉથલપાથલ જોઈને, ભગવાન ઇન્દ્રે કહ્યું: 'મુનિ પાસે પૂછો, એ જ કહેશે કે તમે સૌમાં ગુણોમાં કોણ આગળ છે.'

શક્રચ્છન્દાનુયાતાભિઃ પૃષ્ટસ્તાભિઃ સનારદઃ । પ્રોવાચ યત્ તદા વાક્યં જૈમિને તન્નિબોધ મે॥૧.

ઇન્દ્રની ઇચ્છાથી, એ સ્ત્રીઓએ નારદજીને પૂછ્યું. ત્યારે નારદજી જે બોલ્યા, એ વાત, હે જયમિની, તું સાંભળ.

તપસ્યન્તં નગેન્દ્રસ્થં યા વઃ ક્ષોભયતે બલાત્ । દુર્વાસસં મુનિશ્રેષ્ઠં તાં વો મન્યે ગુણાધિકામ્॥૧.

તમે સૌમાં જે સ્ત્રી મહામુનિ દુર્વાસાને, જે પર્વત પર તપમાં લીન છે, જોરથી ઉશ્કેરવા સમર્થ થશે, એજ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે એમ હું માનું છું.