માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પાયાત્ સ વઃ સકલકલ્મષભેદદક્ષઃ ક્ષીરોદકુક્ષિફણિભોગનિવિષ્ટમૂર્તિઃ । શ્વાસાવધૂતસલિલોત્કણિકાકરાલઃ સિન્ધુઃ પ્રનૃત્યમિવ યસ્ય કરોતિ સઙ્ગાત્॥મંગલ

જે સર્વ પાપો દૂર કરવામાં કુશળ છે, દૂધના સમુદ્રમાં શેષનાગના ફણ પર વિશ્રામ કરે છે, અને જેના શ્વાસથી ભયાનક તરંગો ઉઠે છે જેથી દરિયો જાણે તેની હાજરીમાં નૃત્ય કરે છે—એવો ભગવાન તમને રક્ષા કરે.

નારાયણં સમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ । દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્॥મંગલ

નારાયણ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ નર, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને સ્મરણ કરીને પછી 'જય' બોલવું જોઈએ.

ત્રિદશાનાં યથા વિષ્ણુર્દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો યથા । ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં યથા ચૂડામણિર્વરઃ॥૧.

જેમ દેવોમાં વિષ્ણુ શ્રેષ્ઠ છે, મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, અને બધા આભૂષણોમાં મૌડમણિ શ્રેષ્ઠ છે,

યથાયુધાનાં કુલિશમિન્દ્રિયાણાં યથા મનઃ । તથેહ સર્વશાસ્ત્રણાં મહાભારતમુત્તમમ્॥૧.

તેમ જ શસ્ત્રોમાં વજ્ર અને ઇન્દ્રિયો માં મન જેવું છે, એ જ રીતે મહાભારત સર્વ શાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

અત્રાર્થશ્ચૈવ ધર્મશ્ચ કામો મોક્ષશ્ચ વર્ણ્યતે । પરસ્પરાનુબન્ધાશ્ચ સાનુબન્ધાશ્ચ તે પૃથક્॥૧.

અહીં ધન, ધર્મ, કામ અને મોક્ષ તથા તેમનાં પરસ્પર સંબંધો અને અલગ-અલગ સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

ધર્મશાસ્ત્રમિદં શ્રેષ્ઠમર્થશાસ્ત્રમિદં પરમ્ । કામશાસ્ત્રમિદં ચાગ્ર્યં મોક્ષશાસ્ત્રં તથોત્તમમ્॥૧.

આ શ્રેષ્ઠ ધર્મશાસ્ત્ર છે, ઉત્તમ અર્થશાસ્ત્ર છે, શ્રેષ્ઠ કામશાસ્ત્ર છે અને સર્વોચ્ચ મોક્ષશાસ્ત્ર છે.

ચતુરાશ્રમધર્માણામાચારસ્થિતિસાધનમ્ । પ્રોક્તમેતન્મહાભાગ વેદવ્યાસેન ધીમતા॥૧.

ચાર આશ્રમોના ધર્મો, તેમનું આચરણ અને સ્થિરતા મેળવવાના ઉપાયો, મહાભાગ્યશાળી, અહીં વિદ્વાન વ્યાસજી દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યા છે.

તથા તાત કૃતં હ્યેતદ્ વ્યાસેનોદારકર્મણા । યથા વ્યાપ્તં મહાશાસ્ત્રં વિરોધૈર્નાભિભૂયતે॥૧.

હા પુત્ર, આ બધું ઉદાર કર્મવાળા વ્યાસે કર્યું છે જેથી આ મહાન ગ્રંથ સર્વત્ર વ્યાપક રહી, અને કોઈ વિસંગતિ તેને જીતવા ન શકે.

વ્યાસવાક્યજલૌઘેન કુતર્કતરુહારિણા । વેદશૈલાવતીર્ણેન નીરજસ્કા મહી કૃતા॥૧.

વ્યાસના વચનોના પ્રવાહે, જે ખોટા તર્કના વૃક્ષોને ઉખેડી નાખે છે અને વેદપર્વત પરથી વહે છે, પૃથ્વી કાદવમુક્ત થઈ ગઈ છે.

કલશબ્દમહાહંસં માખ્યાનપરામ્બુજમ્ । કથાવિસ્તીર્ણસલિલં કાર્ષ્ણ વેદમહાહ્રદમ્॥૧.

આ કૃષ્ણપુત્ર વ્યાસનું વેદરૂપ મહાસરવર છે, જેમાં કલશધ્વનિ મહાહંસ છે, વાર્તાનું કમળ છે અને કથાનાં વિશાળ જળ છે.

તદિદં ભારતાખ્યાનં બહ્વિર્થં શ્રુતિવિસ્તરમ્ । તત્ત્વતો જ્ઞાતુકામોઽહં ભગવંસ્ત્વામુપસ્થિતઃ॥૧.

આભારત, જે અર્થથી ભરપૂર અને વિશાળ છે, તેનું સાચું તત્વ જાણવા માટે, હે ભગવન, હું તમારી પાસે આવ્યો છું.

કસ્માન્માનુષતાં પ્રાપ્તો નિર્ગુણોઽપિ જનાર્દનઃ । વાસુદેવો જગત્સૂતિ-સ્થિતિ-સંયમકારણમ્॥૧.

જગતની સર્જન, પાલન અને સંહારના કારણ એવા, ગુણોથી પર એવા જનાર્દન, વાસુદેવ મનુષ્ય અવતાર કેમ ધારણ કર્યો?

કસ્માચ્ચ પાણ્ડુપુત્ત્રાણામેકા સા દ્રુપદાત્મજા । પઞ્ચાનાં મહીષી કૃષ્ણા હ્યત્ર નઃ સંશયો મહાન્॥૧.

અને દ્રુપદપુત્રી કૃષ્ણા, પાંચ પાંડવોની એકમાત્ર રાણી કેમ બની? આ વિષયમાં અમને મોટો સંશય છે.

ભેષજં બ્રહ્મહત્યાયા બલદેવો મહાબલઃ । તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન કસ્માચ્ચક્રે હલાયુધઃ॥૧.

મહાબળવાન બલદેવે બ્રાહ્મણહત્યા પાપના પ્રાયશ્ચિતરૂપે, હલધારી બની તીર્થયાત્રા કેમ કરી?

કથઞ્ચ દ્રૌપદેયાસ્તેઽકૃતદારા મહારથાઃ । પાણ્ડુનાથા મહાત્માનો વધમાપુરનાથવત્॥૧.

અને દ્રૌપદીપુત્રો, જે મહાન યુદ્ધવીર અને અવિવાહિત હતાં, તથા મહાત્મા પાંડુપુત્રોએ, અનાથની જેમ મૃત્યુ કેમ વ્હોરી?

એતત્સર્વં વિસ્તરશો મમાખ્યાતુમિહાર્હસિ । ભવન્તો મૂઢબુદ્ધીનામવબોધકરાઃ સદા॥૧.

આ બધું તમે મને વિગતે કહો, કેમ કે તમે સદાય મૂઢબુદ્ધિ લોકોને સમજ આપનાર છો.

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા માર્કણ્ડેયો માહમુનિઃ । દશાષ્ટદોષરહિતો વક્તું સમુપચક્રમે॥૧.

આવી વાતો સાંભળીને, દશાઅષ્ટ દોષથી રહિત મહામુનિ માર્કંડેયે વાત કહેવાનું આરંભ્યું.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ક્રિયાકાલોઽયમસ્માકં સમપ્રાપ્તો મુનિસત્તમ । વિસ્તરે ચાપિ વક્તવ્યે નૈષ કાલઃ પ્રશસ્યતે॥૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: મહાન ઋષિ, હવે આપણા માટે કર્મ કરવાનો સમય આવી ગયો છે. લાંબી વાત કરવા માટે આ યોગ્ય સમય નથી.

યે તુ વક્ષ્યન્તિ વક્ષ્યેઽદ્ય તાનહં જૈમિને તવ । તથા ચ નષ્ટસન્દેહં ત્વાં કરિષ્યન્તિ પક્ષિણઃ॥૧.

પણ આજે હું તને કહીશ કે કોણ બોલશે, જયમિની. એ પક્ષીઓ તારા બધા સંદેહો દૂર કરી દેશે.

પિઙ્ગાક્ષશ્ચ વિબોધશ્ચ સુપુત્ત્રઃ સુમુખસ્તથા । દ્રોણપુત્રાઃ ખગશ્રેષ્ઠાસ્તત્ત્વજ્ઞાઃ શાસ્ત્રચિન્તકાઃ॥૧.

પિંગાક્ષ, વિબોધ, સુપુત્ર અને સુમુખ—આ બધા દ્રોણના પુત્રો છે. એ સર્વ શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ છે, સત્યને જાણનારા અને શાસ્ત્રવિચારમાં નિપુણ છે.

વેદશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાને યેષામવ્યાહતા મતિઃ । વિન્ધ્યકન્દરમધ્યસ્થાસ્તાનુપાસ્ય ચ પૃચ્છ ચ॥૧.

વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થને સમજવામાં જેમનું મન અડગ છે, એ બધા વિંધ્યપર્વતની ગુફાઓમાં રહે છે. તું તેમની પાસે જઈને પ્રશ્નો પુછજે.

એવમુક્તસ્તદા તેન માર્કણ્ડેયેન ધીમતા । પ્રત્યુવાચર્ષિશાર્દૂલો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ॥૧.

માર્કંડેયે આ રીતે કહ્યું ત્યારે તે વિદ્વાનના વચન સાંભળીને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને જવાબ આપ્યો.

જૈમિનિરુવાચ અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ ખગવાગિવ માનુષી । યત્ પક્ષિણસ્તે વિજ્ઞાનમાપુરત્યન્તદુર્લભમ્॥૧.

જયમિનીએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આ તો બહુ અદ્ભુત છે કે પક્ષીઓની વાણી માનવ જેવી છે અને તારા પક્ષીઓએ તો દુર્લભ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

તિર્યગ્યોન્યાં યદિ ભવસ્તેષાં જ્ઞાનં કુતોઽભવત્ । કથઞ્ચ દ્રોણતનયાઃ પ્રોચ્યન્તે તે પતત્રિણઃ॥૧.

જો તેઓ પશુજાતિમાં જન્મેલા હોય તો તેમને આવું જ્ઞાન કેમ મળ્યું? અને દ્રોણના પુત્રોને પક્ષી તરીકે કેમ ઓળખવામાં આવે છે?

કશ્ચ દ્રોણઃ પ્રવિખ્યાતો યસ્ય પુત્રચતુષ્ટયમ્ । જાતં ગુણવતાં તેષાં ધર્મજ્ઞાનં મહાત્મનામ્॥૧.

આ પ્રસિદ્ધ દ્રોણ કોણ છે, જેના ચાર પુત્રો જન્મ્યા, જે ગુણવાન અને ધર્મજ્ઞાન ધરાવતા મહાન આત્માઓ કહેવાય છે?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યદ્વૃત્તં નન્દને પુરા । શક્રસ્યાપ્યસરસાં ચૈવ નારદસ્ય ચ સઙ્ગમે॥૧.

માર્કંડેયે કહ્યું: તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે નંદનવનમાં શક્ર અને નારદની મુલાકાત વખતે શું બન્યું હતું.

નારદો નન્દનેઽપશ્યત્ પુંશ્ચલીગણમધ્યગમ્ । શક્રં સુરાધિરાજાનં તન્મુખાસક્તલોચનમ્॥૧.

નારદે નંદનવનમાં જોયું કે શક્ર, દેવતાઓના રાજા, અનેક અપ્સરાઓ વચ્ચે બેઠા છે અને તેમની નજર અપ્સરાઓના ચહેરા પર જ ટકી રહી છે.

સ તેનર્ષિવરિષ્ઠેન દૃષ્ટમાત્રઃ શચીપતિઃ । સમુત્તસ્થૌ સ્વકં ચાસ્મૈ દદાવાસનમાદરાત્॥૧.

જેમજ તે મહાન ઋષિએ તેને જોયો, શચીપતિ તરત ઊભા થયા અને આદરપૂર્વક પોતાનું આસન નારદને આપ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા બલવૃત્રઘ્નમુત્થિતં ત્રિદશાઙ્ગનાઃ । પ્રણેમુસ્તાશ્ચ દેવર્ષિ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ॥૧.

વૃત્રને સંહારનાર શક્ર ઊભા થયા તે જોઈને, ત્રિદેવીઓએ અને દેવઋષિને નમન કર્યું અને વિનયપૂર્વક ઉભી રહી.