માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

पायात् स वः सकलकल्मषभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः । श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रनृत्यमिव यस्य करोति सङ्गात्॥मंगल

જે સર્વ પાપો દૂર કરવામાં કુશળ છે, દૂધના સમુદ્રમાં શેષનાગના ફણ પર વિશ્રામ કરે છે, અને જેના શ્વાસથી ભયાનક તરંગો ઉઠે છે જેથી દરિયો જાણે તેની હાજરીમાં નૃત્ય કરે છે—એવો ભગવાન તમને રક્ષા કરે.

नारायणं समस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥मंगल

નારાયણ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ નર, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને સ્મરણ કરીને પછી 'જય' બોલવું જોઈએ.

त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः॥१.

જેમ દેવોમાં વિષ્ણુ શ્રેષ્ઠ છે, મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, અને બધા આભૂષણોમાં મૌડમણિ શ્રેષ્ઠ છે,

यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्॥१.

તેમ જ શસ્ત્રોમાં વજ્ર અને ઇન્દ્રિયો માં મન જેવું છે, એ જ રીતે મહાભારત સર્વ શાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्॥१.

અહીં ધન, ધર્મ, કામ અને મોક્ષ તથા તેમનાં પરસ્પર સંબંધો અને અલગ-અલગ સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्॥१.

આ શ્રેષ્ઠ ધર્મશાસ્ત્ર છે, ઉત્તમ અર્થશાસ્ત્ર છે, શ્રેષ્ઠ કામશાસ્ત્ર છે અને સર્વોચ્ચ મોક્ષશાસ્ત્ર છે.

चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता॥१.

ચાર આશ્રમોના ધર્મો, તેમનું આચરણ અને સ્થિરતા મેળવવાના ઉપાયો, મહાભાગ્યશાળી, અહીં વિદ્વાન વ્યાસજી દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યા છે.

तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते॥१.

હા પુત્ર, આ બધું ઉદાર કર્મવાળા વ્યાસે કર્યું છે જેથી આ મહાન ગ્રંથ સર્વત્ર વ્યાપક રહી, અને કોઈ વિસંગતિ તેને જીતવા ન શકે.

व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता॥१.

વ્યાસના વચનોના પ્રવાહે, જે ખોટા તર્કના વૃક્ષોને ઉખેડી નાખે છે અને વેદપર્વત પરથી વહે છે, પૃથ્વી કાદવમુક્ત થઈ ગઈ છે.

कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्॥१.

આ કૃષ્ણપુત્ર વ્યાસનું વેદરૂપ મહાસરવર છે, જેમાં કલશધ્વનિ મહાહંસ છે, વાર્તાનું કમળ છે અને કથાનાં વિશાળ જળ છે.

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः॥१.

આભારત, જે અર્થથી ભરપૂર અને વિશાળ છે, તેનું સાચું તત્વ જાણવા માટે, હે ભગવન, હું તમારી પાસે આવ્યો છું.

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्॥१.

જગતની સર્જન, પાલન અને સંહારના કારણ એવા, ગુણોથી પર એવા જનાર્દન, વાસુદેવ મનુષ્ય અવતાર કેમ ધારણ કર્યો?

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्॥१.

અને દ્રુપદપુત્રી કૃષ્ણા, પાંચ પાંડવોની એકમાત્ર રાણી કેમ બની? આ વિષયમાં અમને મોટો સંશય છે.

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः॥१.

મહાબળવાન બલદેવે બ્રાહ્મણહત્યા પાપના પ્રાયશ્ચિતરૂપે, હલધારી બની તીર્થયાત્રા કેમ કરી?

कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्॥१.

અને દ્રૌપદીપુત્રો, જે મહાન યુદ્ધવીર અને અવિવાહિત હતાં, તથા મહાત્મા પાંડુપુત્રોએ, અનાથની જેમ મૃત્યુ કેમ વ્હોરી?

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा॥१.

આ બધું તમે મને વિગતે કહો, કેમ કે તમે સદાય મૂઢબુદ્ધિ લોકોને સમજ આપનાર છો.

इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे॥१.

આવી વાતો સાંભળીને, દશાઅષ્ટ દોષથી રહિત મહામુનિ માર્કંડેયે વાત કહેવાનું આરંભ્યું.

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते॥१.

માર્કંડેયે કહ્યું: મહાન ઋષિ, હવે આપણા માટે કર્મ કરવાનો સમય આવી ગયો છે. લાંબી વાત કરવા માટે આ યોગ્ય સમય નથી.

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः॥१.

પણ આજે હું તને કહીશ કે કોણ બોલશે, જયમિની. એ પક્ષીઓ તારા બધા સંદેહો દૂર કરી દેશે.

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः॥१.

પિંગાક્ષ, વિબોધ, સુપુત્ર અને સુમુખ—આ બધા દ્રોણના પુત્રો છે. એ સર્વ શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ છે, સત્યને જાણનારા અને શાસ્ત્રવિચારમાં નિપુણ છે.

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થને સમજવામાં જેમનું મન અડગ છે, એ બધા વિંધ્યપર્વતની ગુફાઓમાં રહે છે. તું તેમની પાસે જઈને પ્રશ્નો પુછજે.

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

માર્કંડેયે આ રીતે કહ્યું ત્યારે તે વિદ્વાનના વચન સાંભળીને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને જવાબ આપ્યો.

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

જયમિનીએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આ તો બહુ અદ્ભુત છે કે પક્ષીઓની વાણી માનવ જેવી છે અને તારા પક્ષીઓએ તો દુર્લભ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

જો તેઓ પશુજાતિમાં જન્મેલા હોય તો તેમને આવું જ્ઞાન કેમ મળ્યું? અને દ્રોણના પુત્રોને પક્ષી તરીકે કેમ ઓળખવામાં આવે છે?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

આ પ્રસિદ્ધ દ્રોણ કોણ છે, જેના ચાર પુત્રો જન્મ્યા, જે ગુણવાન અને ધર્મજ્ઞાન ધરાવતા મહાન આત્માઓ કહેવાય છે?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

માર્કંડેયે કહ્યું: તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે નંદનવનમાં શક્ર અને નારદની મુલાકાત વખતે શું બન્યું હતું.

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

નારદે નંદનવનમાં જોયું કે શક્ર, દેવતાઓના રાજા, અનેક અપ્સરાઓ વચ્ચે બેઠા છે અને તેમની નજર અપ્સરાઓના ચહેરા પર જ ટકી રહી છે.

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

જેમજ તે મહાન ઋષિએ તેને જોયો, શચીપતિ તરત ઊભા થયા અને આદરપૂર્વક પોતાનું આસન નારદને આપ્યું.

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

વૃત્રને સંહારનાર શક્ર ઊભા થયા તે જોઈને, ત્રિદેવીઓએ અને દેવઋષિને નમન કર્યું અને વિનયપૂર્વક ઉભી રહી.