માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

હરિશ્ચંદ્રે વિશ્વામિત્રને વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: “હે પૂજ્ય, હું તમને રાજય આપી દીધું છે, હવે મારા પાસે માત્ર આ ત્રણ શરીર જ બાકી છે.” વિશ્વામિત્રે જવાબ આપ્યો: “તેથી પણ, તું મને યજ્ઞદક્ષિણા આપવી જ પડશે. ખાસ કરીને જો બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા ન મળે તો તેમને નુકસાન થાય છે.” તેઓએ આગળ સમજાવ્યું કે, “રાજસૂય યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે ત્યાં સુધી રાજાની દક્ષિણા આપવી જ જોઇએ. તું જે વચન આપ્યું છે, તે પ્રમાણે દક્ષિણા આપી, દુશ્મનો સામે લડી અને દુઃખી જનની રક્ષા કરવી, એ તારો ધર્મ છે.” હરિશ્ચંદ્રે વિનંતી કરી: “હે મહર્ષિ, હાલમાં મારા પાસે કંઈ જ નથી. હું યોગ્ય સમયે તમને જરૂર આપશ. કૃપા કરીને મારી સચ્ચાઈને ધ્યાનમાં રાખી દયા કરો.” વિશ્વામિત્રે કડક અવાજે પૂછ્યું: “હું કેટલો સમય રાહ જોઈ શકું? જલ્દી કહે, નહીં તો મારા શાપની અગ્નિ તને ભસ્મ કરી દેશે.” હરિશ્ચંદ્રે નમ્રતાથી કહ્યું: “હે મહર્ષિ, એક માસની અંદર હું તમને યજ્ઞસંપત્તિ આપીશ. હમણાં તો મારી પાસે કંઈ જ નથી, કૃપા કરીને મને સમય આપો.” વિશ્વામિત્રે અનુમતિ આપી: “જાઓ, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો ધર્મ પાળો. તમારો માર્ગ શુભ રહે, અવરોધ ન આવે.” રાજાને વિદાય મળતાં, હરિશ્ચંદ્ર તેની પ્રિય પત્ની અને પુત્ર સાથે પગપાળા ચાલતા નીકળ્યા. સામાન્ય રીતે પગપાળા ન જતી પત્ની પણ પતિની સાથે ચાલવા લાગી. મહાન રાજા પોતાની પત્ની અને પુત્ર સાથે શહેર છોડીને જતા જોઈને નાગરિકો અને અનુયાયીઓ દુઃખથી રડવા લાગ્યા. તેઓ બોલ્યા: “હે રાજન, તમે અમને કેમ છોડો છો? તમે તો સદા ધર્મનિષ્ઠ છો અને અમ પર કૃપા કરી છે.” નાગરિકોએ વિનંતી કરી: “હે રાજર્ષિ, જો તમે ધર્મને માનતા હો તો અમને પણ સાથે લઈ જાઓ. થોડી ક્ષણ ઊભા રહો, અમે તમારું કમળ જેવું મુખ જોઈ લઈએ.” તેઓએ કહ્યું: “અમારી આંખો મધમાખી જેવી છે, તમારી મુખચંદ્રમાને પીવા માંગે છે. આગળ-પાછળ ચાલતા લોકો પણ એ જ ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે.” રાજાની પત્ની પુત્રને ઉછાળી આગળ ચાલે છે, સેવકો પણ રાજાના માર્ગમાં ગજની જેમ ઊભા છે. લોકો દુઃખથી કહે છે: “હે રાજા, હવે તમે પગપાળા જઈ રહ્યા છો, અને તમારો કોમળ ત્વચાવાળો, સુંદર ભ્રૂવાળો પુત્ર પણ તમારી સાથે ચાલે છે. રસ્તાની ધૂળથી તેનું ચહેરું શું હાલત થાય?” તેઓ રાજાને વિનંતી કરે છે: “હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, થોભો, તમારો ધર્મ પાળો. ક્ષત્રિય માટે કરુણા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. પત્ની, પુત્ર, ધન કે અનાજ શું છે? બધું છોડી અમે તમારી છાંય બની ગયા છીએ. હે મહારાજ, અમને કેમ છોડો છો?” તેઓ વધુ કહે છે: “તમે જ્યાં હો ત્યાં અમારું સુખ છે, શહેર પણ ત્યાં જ છે, અને સ્વર્ગ પણ ત્યાં જ છે જ્યાં અમારી રાજા વસે છે.” આ નાગરિકોના દયાર્દ્ર શબ્દો સાંભળી રાજા દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને દયા કરીને રસ્તામાં ઊભા રહી ગયા. તેમને આ રીતે વિચલિત જોઈને વિશ્વામિત્ર ગુસ્સાથી આંખો ફાટાવીને આવ્યા અને કહ્યું: “લાજ આવવી જોઈએ, તું દુષ્ટ, કપટ અને ખોટી વાતો કરે છે! તું રાજય આપી દીધું અને હવે પાછું લેવા ઈચ્છે છે?” આટલી કડક વાતો સાંભળી રાજા કાંપી ઉઠ્યા અને કહ્યું: “હું જઈ રહ્યો છું,” એમ કહી ઝડપથી પત્નીનો હાથ પકડી આગળ વધ્યા. જ્યારે થાકેલી, કોમળ પત્નીને રાજા ખેંચી લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે કૌશિકે અચાનક લાકડીથી તેની પત્નીને માર્યો. પત્નીને આવું દુઃખ સહન કરવું પડતાં રાજા અત્યંત દુઃખી થયા, પણ મૌન રહી આગળ વધ્યા. ત્યારે પાંચ દયાળુ દેવતાઓએ કહ્યું: “વિશ્વામિત્ર જેવો પાપી કયા લોક મેળવે? જેમણે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞકર્તાને પોતાના રાજયથી હટાવી દીધા છે—એવા વિશ્વાસથી જ તો અમે મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ સોમ પીએ છીએ અને મંત્રના નેતૃત્વમાં આનંદથી વિદાય લઈએ છીએ.” તેમનું કહેવું સાંભળી કૌશિકે ગુસ્સામાં તેમને શાપ આપ્યો: “તમારે સૌને માનવ જન્મ મળશે.” તેઓ શાંત થયા બાદ મહર્ષિએ કહ્યું: “માનવ જન્મમાં પણ તમારે સંતાન નહીં થાય. તમે પત્ની નહીં લો, ઈર્ષ્યા નહીં કરો, કામ-ક્રોધથી મુક્ત રહી ફરી દેવત્વ પ્રાપ્ત કરશો.” પછી એ દેવતાઓ પોતાના અંશથી કુરુ કુળમાં અવતર્યા અને દ્રૌપદીના ગર્ભથી પાંચ પાંડવ પુત્રો જન્મ્યા. તેથી જ મહાન પાંડવોએ પત્ની ગ્રહણ કરી નહોતી—આ મહર્ષિના શાપને કારણે. આ રીતે પાંડવોની કથા અને તેના મૂળનું વર્ણન થયું. એટલું બધું કહ્યા પછી, જૈમિનીએ કહ્યું: “તમે મારા પ્રશ્ન પ્રમાણે બધું ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું. હવે મને હરિશ્ચંદ્રની કથા વિશે વધુ જાણવા ઉત્સુકતા છે. એ મહાન આત્માએ એટલું બધું દુઃખ સહન કર્યું—શું અંતે તેમને સુખ મળ્યું?” વિશ્વામિત્રના શબ્દો સાંભળી રાજા ધીરેધીરે આગળ વધ્યા, તેમની દુઃખી પત્ની શૈવ્ય અને પુત્ર રોહિત પણ સાથે હતા. રાજા હરિશ્ચંદ્ર પગપાળા ચાલતા ચાલતા દેવતાઓના શહેર વારાણસી પહોંચ્યા—જે માનવ માટે નથી, કારણ કે તે ત્રિશૂળધારી ભગવાન શિવના રક્ષણમાં છે. દુઃખથી પીડાતા રાજા અને તેમની ધર્મપત્ની ત્યાં પગપાળા ગયા. શહેરમાં પ્રવેશતાં જ તેમણે વિશ્વામિત્રને હાજર જોયા. તેમને જોઈ રાજા નમ્ર અને વિનયી થઈ ગયા; હાથ જોડીને મહર્ષિ સમક્ષ કહ્યું: “હે મહર્ષિ, આ રહી મારી પ્રાણ, પુત્ર અને પત્ની—જેથી પણ તમને આવશ્યક હોય, તે સર્વોત્તમ દક્ષિણા રૂપે સ્વીકારો.