માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

માર્કંડેયજી કહે છે: જ્યારે આખું બ્રહ્માંડ પ્રકૃતિમાં લય પામે છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને પ્રાકૃતિક પ્રલય કહે છે. એ સમયે જે કંઈ દૃશ્યમાન છે અને તેનું રૂપાંતર, બધું પાછું પોતાની મૂળ સ્વભાવમાં વિલીન થઈ જાય છે; ત્યારે માત્ર પ્રકૃતિ અને પુરુષ, બંને, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે. આ સમયે તમસ અને સત્વ ગુણ સમતોલ અવસ્થામાં રહે છે—ન વધારાનું, ન ઓછું—અને બંને પરસ્પરમાં મિશ્રિત હોય છે. જેમ તેલ તલમાં છુપાયેલું હોય છે, અથવા દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, તેમ રજસ ગુણ પણ તમસ અને સત્વ સાથે રહેલો હોય છે. બ્રહ્માજીના આયુષ્ય જેટલો સમય—અર્ધ-અર્ધ પરાર્ધ મળીને—પરમેશ્વરનો એક દિવસ ગણાય છે; એ જટલો સમય પ્રલયના સમયે તેની રાત્રિ ગણાય છે. જ્યારે પૃથ્વી પર સૃષ્ટિનું પ્રભાત થાય છે, ત્યારે જે અનાદિ અને અવિચલ કારણ છે, જે સર્વનું કારણ છે, જેનું સ્વરૂપ સમજવું અશક્ય છે, જે સર્વોચ્ચ છે અને બીજાના સહારે કંઈ કરતો નથી—એ પરમાત્મા જગતના આરંભે જાગે છે. એ પરમેશ્વર, પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશી, પરમ યોગથી બંનેને જલદી ઉન્મત્ત કરે છે; એ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે. જેમ મદિરા યુવાન સ્ત્રીઓમાં પ્રવેશી તેમને ઉન્માદિત કરે છે, અથવા વસંત પવન પ્રવેશી હલચલ લાવે છે, તેમ એ પરમાત્મા યોગરૂપે પ્રવેશી પ્રકૃતિ-પુરુષને ઉન્મત્ત કરે છે. જ્યારે આ પ્રકૃતિ આવી રીતે ઉન્મત્ત થાય છે, ત્યારે એ પરમાત્મા—જે બ્રહ્મા કહેવાય છે—બ્રહ્માંડના અંડામાં પ્રગટ થાય છે, જેમ મેં તને વર્ણન કર્યું તેમ. જે પહેલાં ઉન્મત્ત કરનારો હતો, જે પ્રકૃતિનો સ્વામી છે, તે સંકોચ અને વિકોચ, બંને અવસ્થામાં પ્રધાનરૂપે સ્થિત રહે છે. યદ્યપિ એ ગુણાતીત છે, છતાં જગતના કારણરૂપે, જ્યારે એ રજસ ગુણ ધારણ કરે છે ત્યારે સૃષ્ટિમાં પ્રવૃત થાય છે અને બ્રહ્મા રૂપે વર્તે છે. બ્રહ્મા અવસ્થામાં, જ્યારે એ પ્રજાઓની રચના કરે છે, ત્યારે સત્વ ગુણની પ્રાધાન્યતા પામીને વિષ્ણુ રૂપે ધર્મથી રક્ષા કરે છે. પછી, જ્યારે તમસ ગુણની પ્રધાનતા થાય છે, ત્યારે એ રુદ્રરૂપે આખું જગત સંહરિત કરે છે અને ત્રણ ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં ગુણાતીત રહી ત્રણેય લોકોથી પરે વિશ્રામ પામે છે. જેમ ખેતરમાં બીજ વાવનાર, રક્ષક કે કાપનાર પોતાના-પોતાના નામે ઓળખાય છે, તેમ એ પરમાત્મા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર નામે તથા કાર્યે વર્તે છે. બ્રહ્મા અવસ્થામાં એ જગતની રચના કરે છે; રુદ્ર અવસ્થામાં સંહાર કરે છે; અને વિષ્ણુ અવસ્થામાં ઉદાસીન રહે છે—આ આત્મભૂ બ્રહ્માના ત્રણ અવસ્થાઓ છે. રજસ એટલે બ્રહ્મા, તમસ એટલે રુદ્ર, સત્વ એટલે વિષ્ણુ—એ જ જગતના ત્રિદેવ છે અને એ જ ત્રિગુણ છે. આ ત્રણે પરસ્પર જોડાયેલા છે અને પરસ્પર આધારિત છે; એમા એક ક્ષણ માટે પણ વિયોગ થતો નથી, ન તો ક્યારેય એકબીજાને ત્યાગે છે. તેથી બ્રહ્મા, જે જગતના પ્રથમ દેવ છે, દેવોમાં દેવ, ચાર મુખવાળા છે, તે રજસ ગુણને આધારે સર્જન કાર્યમાં સ્થિત છે. હિરણ્યગર્ભ, દેવોમાં પ્રથમ, જોતાં તો અનાદિ છે, પણ સર્જનના આરંભે જન્મે છે; તે પૃથ્વીમાંથી ઉગેલા કમળના દંડ પર સ્થિર છે. એ બ્રહ્માજીનું આયુષ્ય, હે મહાત્મા, એક સો વર્ષ ગણાય છે; હવે હું તને બ્રહ્માના સમયમાપ પ્રમાણે તેનું ગણિત સંભળાવું છું. દસ નિમેષથી એક કષ્ટા બને છે, પાંચ કષ્ટાથી એક કલા થાય છે; ત્રીસ કલા એક મુહૂર્તા બને છે, અને ત્રીસ મુહૂર્તા એક દિવસ-રાત બને છે. માનવનો એક દિવસ-રાત ત્રીસ મુહૂર્તાનો ગણાય છે; આવા ત્રીસ દિવસ-રાતે બે પક્ષ બને છે, જેને માસ કહે છે. છ માસથી એક વર્ષ બને છે, જે દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયનમાં વહેંચાય છે; દેવો માટે, ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે. એક ચતુર્યુગ—જેમાં કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલિ યુગ આવે છે—એ બાર હજાર દૈવ વર્ષનો બનેલો છે; હવે હું તેનો વિભાજન તને સંભળાવું છું. કૃત યુગ ચાર હજાર વર્ષનું છે, તેનું સંધ્યાકાલ ચારસો વર્ષનું છે અને પ્રભાત પણ એટલું જ છે. ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર દૈવ વર્ષનું છે, તેનું સંધ્યા અને પ્રભાત ત્રણસો-ત્રણસો વર્ષના છે. દ્વાપર યુગ બે હજાર વર્ષનું છે, તેની સંધ્યા અને પ્રભાત બે-બે સો વર્ષની છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કલી યુગ એક હજાર દૈવ વર્ષનું છે, તેની સંધ્યા અને પ્રભાત દરેક એક-એક સો વર્ષના છે. આ રીતે ચારેય યુગોનું કુલ આયુષ્ય બાર હજાર વર્ષ થાય છે; ઋષિઓએ જે ગણિત આપ્યું છે, તેના હજાર ગણિતે એક બ્રહ્માનો દિવસ બને છે. એ બ્રહ્માના દિવસે ચૌદ મનુ થાય છે; એ સમયના ભાગોમાં મનુઓનું વિભાજન થાય છે. દેવો, સાત ઋષિઓ, ઇન્દ્ર, મનુ અને મનુના પુત્રો—રાજાઓ—મનુ સાથે સર્જાય છે અને પછી ફરીથી લય પામે છે. એક મન્વંતરમાં ચૌદ યુગો (કૃત, ત્રેત, દ્વાપર, કલિ) એકત્રીસેક અને થોડા વધુ થાય છે; હવે હું તને મન્વંતરનું માનવ વર્ષમાં ગણિત સંભળાવું છું. ત્રીસ કરોડ વર્ષ એ પૂરો સમય ગણાય છે, અને તેના ઉપર છાસઠ લાખ વધુ ઉમેરાય છે. એ ઉપરાંત વીસ હજાર વર્ષ ઉમેરવાથી મન્વંતરનો સમય થતો છે; હવે હું તને એ સમયનું દૈવ વર્ષોમાં ગણિત કહું છું. આઠ હજાર દૈવ વર્ષ અને બાવન હજાર વધુ ઉમેરાય છે. આ સમયને ચૌદથી ગુણ્યા પછી જે સમય મળે છે, એ બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે; તેના અંતે, વિદ્વાનો જે પ્રલયને નૈમિત્તિક કહે છે, એ થાય છે. પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ—all ત્રણેયનું વિનાશ થાય છે; એ બધું નાશ પામે છે, પણ મહર્લોક ટકી રહે છે. પણ એ લોકના રહેવાસીઓ પણ, તાપથી, જનલોકમાં જાય છે; અને ત્રણેય લોક એક જ મહાસમુદ્રથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા રાત્રિ દરમિયાન નિદ્રા પામે છે. એ રાત્રિ પણ દિવસ જેટલી જ લાંબી હોય છે; તેના અંતે ફરી સર્જન થાય છે. આ રીતે એક બ્રહ્માના વર્ષ બને છે, અને એવાં એકસો વર્ષ પણ. એ બ્રહ્માના એકસો વર્ષને પરમ આયુષ્ય કહેવાય છે; અને પચાસ વર્ષને પરાર્ધ કહે છે. આ રીતે, હે શ્રોતાઓ, સમગ્ર બ્રહ્માંડની રચના, સ્થિતિ અને લયના મહાન ચક્રની આ ગાથા છે—જ્યાં એક પરમાત્મા, ત્રણ ગુણો અને ત્રિદેવ રૂપે સર્વનું કારણ, કર્તા અને સંહારક છે.