માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “પૃથ્વી, તેના મહાસાગરો, રાજાઓ, ગામો અને શહેરો—આ આખું રાજ્ય, હે વિર, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલું છે. તું જે કંઈક ધરાવે છે, તેનું ભંડાર, ખજાનો— બધું, તારી પત્ની, પુત્ર અને શરીર સિવાય, હે નિર્દોષ રાજન, એ બધું મને આપ.” વિશ્વામિત્રે આગળ કહ્યું: “અને, હે ધર્મના જ્ઞાતા, જે પુણ્ય માણસના વિદાય પછી પણ તેની સાથે જાય છે, એ પણ. વધુ શું કહું? આ બધું મને આપી દે.” પક્ષીઓએ કહ્યું: રાજાએ, મુખમાં આનંદ અને ચહેરા પર અડગતા સાથે, ઋષિ વિશ્વામિત્રના શબ્દો સાંભળ્યા અને હાથ જોડીને કહ્યું: “તથા અસ્તુ—જેમ કહ્યું તેમ જ હોઈ.” વિશ્વામિત્રે પુછ્યું: “જો તું મને બધું આપી દીધું—રાજ્ય, જમીન, શક્તિ, ધન—તો હે રાજર્ષિ, જ્યારે તપસ્વી રાજ્યમાં સ્થાપિત થાય છે, ત્યારે અધિકાર કોણ ધરાવે છે?” હરિશ્ચંદ્રે વિનમ્રતાથી કહ્યું: “જ્યારે પણ મેં બ્રાહ્મણને જમીન આપી, એ સમયે પણ તું એનો સ્વામી હતો; તો હવે તો તું એનો અધિકારી ચોક્કસ જ છે, હે મહારાજ.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “જો તું આખી પૃથ્વી આપી દીધી, તો જ્યાં સુધી મારા અધિકારનો વિસ્તાર છે, ત્યાં સુધી તારે ત્યાંથી વિદાય લેવી જ પડશે.” પછી, રાજા હરિશ્ચંદ્રે પોતાના બધા આભૂષણો, કમરપટ્ટા અને યજ્ઞોપવીત ત્યજી, પત્ની શૈવ્ય અને પુત્ર સાથે વાળના વસ્ત્ર ધારણ કર્યા. પક્ષીઓએ કહ્યું: “જેમ કહ્યું તેમ કરીને, રાજા પોતાની પત્ની શૈવ્ય અને નાના પુત્ર સાથે વિદાય લેવા લાગ્યા.” ત્યારે, કોઈક વ્યક્તિએ રાજાનો માર્ગ રોકી પૂછ્યું: “હે રાજન, યજ્ઞ-દક્ષિણાનું દાન આપ્યા વિના ક્યાં જઈ રહ્યો છે?” હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: “હે પૂજ્ય, આ રાજ્ય તો હું તને આપી દીધું છે, બધાં અવરોધોથી મુક્ત. હવે મારે પાસે માત્ર આ ત્રણ શરીરો—મારું, પત્નીનું અને પુત્રનું—બાકી છે.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “છતાં પણ, યજ્ઞ-દક્ષિના તો તારે આપવી જ પડશે. ખાસ કરીને, જો બ્રાહ્મણો દક્ષિણા ન મળે તો તેમને હાનિ થાય છે.” “જ્યાં સુધી રાજસૂય યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે નહીં, ત્યાં સુધી યજ્ઞ-દક્ષિના આપવી જરૂરી છે.” “તમે જે વચન આપ્યું છે, એ પૂરું કરવું; દુશ્મન સામે લડવું; અને પીડિતોની રક્ષા કરવી—આ બધું તું પહેલાંથી જ વચન આપ્યું છે.” હરિશ્ચંદ્રે વિનંતી કરી: “હે મહર્ષિ, હાલમાં મારે પાસે કંઈ નથી; સમય આવતાં હું આપશ. કૃપા કરીને મારી સત્યનિષ્ઠા પર દયા કરો.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “હે મનુષ્યોના સ્વામી, કેટલો સમય હું રાહ જોવું? જલદી બોલ, નહિ તો મારા શ્રાપની અગ્નિ તને ભસ્મ કરી નાખશે.” હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: “હે મહર્ષિ, એક માસની અંદર હું તને યજ્ઞ-ધન આપીશ. હાલ મારી પાસે કંઈ નથી; દયાળુ બનીને મને સમય આપ.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “જાવ, જાવ, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું પોતાનો ધર્મ પાળ. તારો માર્ગ શુભ રહે, અને કોઈ અવરોધ ન આવે.” પક્ષીઓએ કહ્યું: વિશ્વામિત્રની પરવાનગી મળતા, પૃથ્વીના સ્વામી હરિશ્ચંદ્રે વિદાય લીધી; તેમની પ્રિય પત્ની, જે ક્યારેય પગપાળા ચાલી નહોતી, હવે પગે પગે તેમના સાથે ચાલવા લાગી. જ્યારે મહાન રાજા પત્ની અને પુત્ર સાથે શહેર છોડીને જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે નાગરિકો અને રાજાના અનુયાયીઓ રડવા લાગ્યા. તેઓ બોલ્યા: “હાય, હમેશાં પીડિત અને દુઃખી રહેનાર અમને કેમ છોડો છો? તમે સદા ધર્મનિષ્ઠ રાજા છો અને પ્રજાને હંમેશાં કૃપા કરી છે.” “હે રાજર્ષિ, જો તું ધર્મને માનતો હોય તો અમને પણ સાથે લઈ જા. થોડી વારમાં ઊભા રહો, હે રાજન, જેથી અમે તારો કમળ સમાન ચહેરો જોઈ શકીએ.” “અમારી મધમાખી જેવી આંખોથી તને પી જવા દે; ક્યારે તને ફરીથી જોઈ શકીશું? તારા આગળ-પાછળ ચાલતા લોકો પણ એમ જ વિચારે છે.” “તારી પત્ની નાના પુત્રને લઈને તને અનુસરે છે; અને તારા સેવકો પણ, તારા આગળ, માર્ગમાં હાથી સમાન ઉભા છે.” “આ રાજા હરિશ્ચંદ્ર હવે પગપાળા જઈ રહ્યો છે; હાય, હે રાજન, તારો કોમળચામડી અને સુંદર ભ્રૂવાળો પુત્ર તારી સાથે ચાલે છે.” “માટીના ધૂળથી ઢંકાઈને, માર્ગ પર તેના ચહેરાનું શું થશે? ઊભા રહો, ઊભા રહો, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો ધર્મ પાળો.” “દયા એ સૌથી મોટો ધર્મ છે, ખાસ કરીને ક્ષત્રિય માટે. પત્ની, પુત્ર, ધન કે અનાજ—આ બધું શું છે, હે સ્વામી?” “આ બધું ત્યજી, અમે તો તારી છાંયા બની ગયા છીએ. હાય, હે મહારાજ, હાય, હે સ્વામી, કેમ અમને છોડો છો?” “તમે જ્યાં છો, એ જ અમારું સ્થાન; ખુશી પણ ત્યાં જ છે. શહેર એ છે જ્યાં તમે રહો, અને સ્વર્ગ પણ ત્યાં જ છે જ્યાં અમારો રાજા છે.” આ પ્રજાના દુઃખભર્યા શબ્દો સાંભળી, રાજા હરિશ્ચંદ્ર દયાથી વ્યાકુળ થઈ, માર્ગમાં જ ઊભા રહ્યા. તેમને પ્રજાના શબ્દોથી વ્યથિત જોઈ, વિશ્વામિત્ર ક્રોધ અને રોષથી આંખે લાલચોકા થઈ, નજીક આવ્યા અને કહ્યું: “શરમ કરો, દુષ્ટ વર્તનવાળા, ખોટા અને વાંકાં બોલનાર! જ્યારે રાજ્ય મને આપી દીધું, તો હવે પાછું કેમ લેવા માંગો છો?” આટલી કડક વાત સાંભળી, હરિશ્ચંદ્ર કાંપતા-કાંપતા બોલ્યા: “હું જઈશ,” અને તરત પત્નીનો હાથ પકડી આગળ વધ્યા. પત્ની થાકી-મંદ પડી રહી હતી, ત્યારે કૌશિકે (વિશ્વામિત્રે) લાકડીથી તેને અચાનક માર્યો. પત્ની પર这样 માર પડતા જોઈ, રાજા હરિશ્ચંદ્ર દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, માત્ર એટલું જ બોલ્યા: “હું જઈશ,” અને વધુ કંઈ ન કહ્યું. પછી, પાંચ દયાળુ દેવતાઓએ કહ્યું: “વિશ્વામિત્ર જેવો પાપી કયા લોક પ્રાપ્ત કરશે?” “જેના કારણે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞકર્તા પોતાના રાજ્યમાંથી બહાર ફેંકાયા—અને હવે કોની શ્રદ્ધાથી અમે મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ સોમ પાન કરી, મંત્રોથી માર્ગદર્શન લઈ આનંદથી જઈ શકીશું?” આ દેવતાઓના શબ્દો સાંભળી, કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) અત્યંત ક્રોધથી તેમને શ્રાપ આપ્યો: “તમને સૌને મનુષ્ય જન્મ પ્રાપ્ત થશે.” પછી દેવતાઓએ શાંતિથી વિનંતી કરતા, મહર્ષિએ કહ્યું: “તમારા મનુષ્ય જન્મમાં પણ સંતાન નહીં થાય; પત્ની-સંબંધ નહીં, ઈર્ષ્યા નહીં; કામ અને ક્રોધથી મુક્ત રહી, તમે પુનઃ દેવતા બની જશો.” આ રીતે, વેદોક્ત કથાના ક્રમમાં, રાજા હરિશ્ચંદ્રે ધર્મનિષ્ઠા, દયા અને તપસ્યાનો મહાન ઉદાહરણ આપ્યો; અને દેવ-ઋષિઓની કઠિન પરીક્ષાઓ વચ્ચે પણ પોતાના વચન અને ધર્મનું પાલન કર્યું.