માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

કુવલયાશ્વના જીવનમાં એક અનોખો પ્રસંગ આવ્યો, જ્યારે ઋતધ્વજ અને સર્પરાજના બે પુત્રો સાથે વાતચીત ચાલી રહી હતી. કુવલયાશ્વે પ્રેમભર્યા હૃદયથી કહ્યું, “તમેઓ બંને મારા જીવન જેટલા જ પ્રિય છો; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તમે ફરીથી વિભાજન વિશે આ રીતે ક્યારેય વાત ન કરો.” પોતાના અનુકંપા અને પ્રેમથી, કુવલયાશ્વે બંનેને પોતાના હૃદયમાં બાંધ્યા હતા. બંને સર્પપુત્રોના ચહેરા પ્રેમથી ભીના થયા હતા. તેઓએ થોડા પ્રેમ અને થોડા નિંદા સાથે કુવલયાશ્વને કહ્યું, “ઋતધ્વજ, તું જે કહ્યું છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.” “આ જ વાત અમારા મનમાં છે, બીજું કંઈ વિચાર્યું નથી; પણ આ અમને અમારા પિતા, મહાન આત્મા, એ જ કહ્યું હતું.” વારંવાર તેમણે કહ્યું, ‘હું કુવલયાશ્વને જોવા ઈચ્છું છું.’ ત્યારે કુવલયાશ્વે પોતાના ઉત્તમ આસન પરથી ઊભા થઈ, “પિતા, તમારી આજ્ઞા મુજબ,” કહીને જમીન પર નમસ્કાર કર્યો. કુવલયાશ્વે આનંદપૂર્વક કહ્યું, “હું ધન્ય છું, હું સૌથી ભાગ્યશાળી છું—મારા પિતા મને જોવા માટે એટલા ઉત્સુક છે, તો મારા સમાન બીજું કોણ છે?” “ચાલો, ઊભા થઈને જઈએ; હું મારા પિતાની આજ્ઞા પૂરી કરવા એક ક્ષણ પણ વિલંબ કરવા માંગતો નથી. મારા પગની શપથ છે.” જડાએ કહ્યું: આ રીતે બોલીને, રાજકુમાર બંને સાથે શહેર છોડીને પવિત્ર ગોમતી નદી સુધી પહોંચ્યો. સર્પરાજના પુત્રો નદીના મધ્યમાં ચાલ્યા, અને રાજકુમારે વિચાર્યું કે તેમનું ઘર απέલા કિનારે હશે. પણ પછી, બંનેએ રાજકુમારને પાતાળમાં લઈ ગયા, જ્યાં તેણે બંને સર્પપુત્રોને જોયા. તેમના ફણાં પર મણિ-મુક્તાની ટોપી ઝલકતી હતી, સ્વસ્તિકના ચિહ્ન સ્પષ્ટ દેખાતા હતા; તેમની સુંદર કાયાઓ જોઈ, કુવલયાશ્વના આંખો આશ્ચર્યથી ફાટ્યા. તેણે પ્રેમથી સ્મિત કરી કહ્યું, “શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ખૂબ સારું!” અને બંનેએ તેમના પિતા, સર્પરાજ વિશે જણાવવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં તેણે દેવોમાં આદરપાત્ર અશ્વતારા સર્પરાજને જોયા; પછી રાજકુમારે સુંદર પાતાળલોકના દર્શન કર્યા. ત્યાં યુવાન અને વૃદ્ધ સર્પયુવાઓ, તેમજ નાગકન્યાઓ રમતાં, હાર અને કુંડલોથી શોભિત, આકાશમાં તારાઓ જેવી ઝલકતી હતી. બીજી તરફ, ગીતો અને વીણા-વાંસળીના સ્વર સંભળાતા હતા. સર્પોના ઘરોમાં ઢોલ અને વીના-વાંસળીના સંગીતથી ભરેલા હતા; પાતાળલોકના સૌંદર્ય નિહાળી, શત્રુજિતના પુત્ર આગળ વધ્યો. બંને પ્રિય સર્પપુત્રો સાથે, શત્રુવિજયી રાજકુમાર સર્પરાજના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં તેમણે મહાન આત્મા, સર્પરાજને જોયા, જે દિવ્ય હાર-વસ્ત્રો અને મણિ-કુંડલોથી શોભિત હતા. શુદ્ધ મુક્તાની લતાના હાર, બાંગડીઓ, અને સુવર્ણ સિંહાસન પર બેઠા, તેમની કાયામાં મણિ, મોરપંખ અને વેદોનું સૌંદર્ય હતું. બંને પુત્રોએ કહ્યું, “આ અમારા પિતા છે.” આવી રીતે, કુવલયાશ્વે સર્પરાજના પિતાને ઓળખાવ્યો; ઋતધ્વજએ સર્પરાજના પગે નમસ્કાર કર્યો. સર્પરાજે તેને ઊભો કરાવ્યો અને જોરથી ગળે લગાવ્યો; તેના માથા પર સુગંધિત શ્વાસ લીધા અને આશીર્વાદ આપ્યો, “દીર્ઘાયુ રહો.” “શત્રુઓને જીતીને, પિતામાતાનું સેવા કરો, પ્રિય વત્સ! જ્યારે તું હાજર નથી, ત્યારે પણ શુભ વ્યક્તિના ગુણો ચર્ચાય છે.” “અસાધારણ ગુણો તું અને મારા પુત્રોએ દર્શાવ્યા છે; તું વિચાર, વાણી અને કર્મથી તેમાં વધુ વૃદ્ધિ પામો.” “ધર્મી વ્યક્તિનું જીવન પ્રશંસનીય છે; જે ધર્મથી વિહોણો છે, તે જીવતો હોય છતાં મરેલો છે. ધર્મી પોતાના પિતામાતાને આનંદ આપે છે, અને શત્રુઓના હૃદયમાં દુઃખ પેદા કરે છે.” “જે પોતાના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરે છે, અને લોકોએ વિશ્વાસ પામે છે, તે દેવો, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સહાયતા માંગનાર અને દુઃખી લોકો—all pleased by him.” “સંબંધીઓ પણ ધર્મી વ્યક્તિના દીર્ઘાયુની ઈચ્છા કરે છે; જે નિંદાથી દૂર રહે છે, અને દુઃખી પર દયા કરે છે—તે ધર્મીનું જન્મ આશ્રય શોધનાર માટે ફળદાયી છે.” જડાએ કહ્યું: આ રીતે તે વિજયી પુત્રને કહ્યા પછી, સર્પરાજે ફરી તેની સાથે વાત કરી, કેમ કે તે કુવલયાશ્વનું પૂજન કરવા ઈચ્છતો હતો. સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ, યોગ્ય ક્રમમાં, કર્યા પછી, તેણે મધપાન અને અન્ય રસો, તથા મનપસંદ ભોજનનો આનંદ લીધો. પછી, કુવલયાશ્વ સાથે, હર્ષભરી વાતચીતમાં, તેઓ થોડા સમય આનંદપૂર્વક રહ્યા. શત્રુજિતના પુત્રે પોતાના મૌન પિતાની મંજૂરીથી, સર્પરાજની ઈચ્છા મુજબ, બધું કર્યું. પછી, પોતાના પુત્રો અને રાજકુમારો સાથે, સત્યવંત સર્પરાજે આનંદ અને આત્મસંયમથી, યોગ્ય રીતે ભોજન અને મધપાનનો આનંદ લીધો. આ પછી, અલારકએ પુછ્યું: “ગૃહસ્થ આશ્રમનાં અનુયાયીઓનું કયું ધર્મ છે? કર્મનો ત્યાગ કરતાં કયું બંધન થાય છે, અને કર્મ કરતાં કયું ઉદ્ધાર મળે છે? લોકો માટે કયું કલ્યાણદાયી છે, અને ગૃહસ્થ માટે કયું ટાળવું જોઈએ? મને યોગ્ય રીતે કહો, હું પૂછું છું, આ બધું કેવી રીતે કરવું?” મદાલસા કહે છે: “વત્સ, ગૃહસ્થ આશ્રમ સ્વીકારવાથી, મનુષ્ય સમગ્ર જગતનું પોષણ કરે છે; એ જ દ્વારા, તે લોક જીતે છે અને મનચાહા ફળ પામે છે.” “પિતૃ, ઋષિ, દેવ, જીવ, મનુષ્ય, તેમજ કીડા, જંતુ, પંખી, પશુ, અને રાક્ષસ—all depend on the householder, and thus are satisfied. તેઓ તેના ચહેરા તરફ જુએ છે, ‘શું એ અમને આપશે કે નહીં?’” “વત્સ, આ ત્રણ રૂપે ગાય છે—જગતનું આધાર—તેમા સમગ્ર બ્રહ્માંડ સ્થિત છે, અને એ જ સર્વનું કારણ છે.” “તેની પીઠ ઋગ્વેદ, મધ્ય યજુર્વેદ, મોઢું અને માથું સામવેદ; શિંગડા યજ્ઞ અને દાન, કાયે સદ્ભાવના સ્તોત્રો છે.” “તેના ગોથ અને મૂત્ર શાંતિ અને પોષણ છે; તેના અંગો વિવિધ વર્ણ અને આશ્રમ છે; જ્યારે સુધી એ ગાય પોષાય છે, તેટલા સુધી લોક નાશ પામતા નથી, પણ ટકેલા રહે છે.” આ રીતે, કુવલયાશ્વ અને સર્પરાજના પરિવાર સાથેના પ્રેમ, ધર્મ અને ગૃહસ્થ આશ્રમના મહત્વની વાતો, સૌમ્ય અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાઈ છે.